Skip to main content

Full text of "Beati Petri Canisii, Societatis Iesu, Epistulae et acta"

See other formats


^ 


'':^^M-WfP^K 


\f 


BEATI 

PETEI    CANISII, 

SOCIETATIS  lESU, 

EPISTULAE  ET  ACTA. 

VOL.  I. 


BEATI 

PETRI  CANISII. 

SOCIETATIS  lESU, 

EPISTULAE  ET  ACTA 


COLLEGIT   ET   ADNOTATIONIBUS   ILLUSTRAVIT 

OTTO  BRAUNSBERGER> 


EIUSDEM  .SOCIETATIS  SACERDOS. 


VOLUMEN    PRIMUM. 

1541—1556. 

CUM  EFFIGIE  BEATI  PETRI  CANISII. 

CUM  APPROBATIOXE  REYMI  ARCHIEP.  FRIBURG.  ET  SUPER.  ORDINIS. 


FRIBURGI  BRISGOVIAE. 
SUMPTIBUS     HERDER, 

TYPOGRAPHI  EDITORIS  POXTIFICII. 

MDCCCXCVI. 

EIUSDEM  LIBRARIAE  AEDES  SUNT  VIXDOBONAE,  ARGENTORATI,  MONACHII 
ATyUE  IN  URBE  S.  LUDOVICI  AMERICANA. 


amvfm^  c«tL»<*j8  liiskauy 
,imMm:MM9  hii,l,  mass. 


V,  I 

Cum  opus,  cui  titulus  est:  Beati  Petri  Caniaii,  Societatis  lesii,  Epistnlae  et  Acta. 
Collegit  et  adnotationihus  illnstravit  Otto  Braunsherger,  eiusdem  Societatis  sacerdos. 
Volumen  2^rinvnn.  Censores,  quibus  id  commissum  fuit,  recognoverint  et  edi  posse 
iudicaverint,  facultatem  concedimus,  ut  vulgetur,  si  ita  iis,  ad  quos  pertinet,  videbitur. 

In  quorum  tidem  has  litteras  manu  nostra  subscriptas  et  sigillo  muneris  nostn 
munitas  dedimus. 

Exaeten,  die  1.  lanuarii  1896. 

Henricus  Haaii  S.  J. 

(L.  S.) 

Praep.  Prov.  Germ. 

Protestatio  editoris. 

Ut  legibus  ab  Urbano  VIII.  summo  pontifice  13.  Martii  1625,  5.  lunii  1631  etc.  latis  ac  decretis 
Sacrae  Rituum  Congregationis  satisfiat,  editor  profitetur  quaecumque  in  hoc  volumine  narrantur  de 
bominum  illustrium  virtutibus,  miraculis,  revelationibus,  et  si  quae  alia  referuntur,  quae  naturae  vim 
et  coiidicioncm  excedere  videantur,  ita  se  velle  intellegi,  ut  a  privata  tantum  auctoritate  profecta  et 
humana  tantum  fide  digna  esse  censeantur,  nisi  a  sancta  ecclesia  diserte  approbata  sint. 


BOSTON  COLLEGE  LIBRARY 
CHESTNUT  HILL,  MASS. 

Salvo  iui-e  proprietatis  et  traiislationis 


Typis  Herderianis,  Friburgi  Brisgoviae. 


PRAEFATIO, 


Quae  Canisius  egerit  et  scripserit,  quicl  eius  epistulae  prosint 
tum  ad  res  illorum  temporum  cognoscendas  tum  ad  pietatem  augen- 
dam,  qua  ratione  nunc  tj^pis  describantur :  haec  omnia  in  prooemio 
generali  totius  huius  operis  et  in  specialibus  singulorum  voluminum 
prooemiis  copiose  enarrabuntur,     Ideo  pauca  hic  notare  satis  erit, 

Effigiem  Canisii ,  huic  volumini  additam ,  ex  maiore  imagine  ex- 
primendam  curavimus,  quam  clarissimus  vir  Eduardus  de  Steinle 
anno  1885  pinxit,  propositis  sibi  iraprimis  figuris  Canisii,  quas  initio 
saeculi  septimi  et  decimi  RaphaelSadeler  et  Dominicus  Custos,  chalco- 
graphi  haud  ignobiles,  in  aes  inciderant,  Qui  nostram  hanc  imaginem 
Canisii  cum  antiquis  illis  contulerit,  quae  pigmentis  oleatis  depictae 
Coloniae  et  Friburgi  Helvetiorum  atque  in  domibus  quibusdam  Socie- 
tatis  nostrae  supersunt,  Eduardum  de  Steinle  veram  Canisii  reddidisse 
imaginem  intelleget.  Nefas  certe  fuisset,  figuram  in  hoc  opere  non 
ponere ,  quam  vir  ille  catholica  pietate  insignis  et  de  arte  christiana 
optime  meritus  hoc  ipso  consilio,  ut  epistulis  canisianis  praefigeretur, 
paulo  ante  mortem  expressit  et  mihi  quasi  testamento  reliquit.  Quodsi 
quis  imaginem  quaeret,  quae  ex  ipsis  illis  picturis  antiquis  expressa 
sit,  biographiam  Canisii  figuris  illustratam  evolvat,  quam  hisce  diebus 
R.  P.  Ludovicus  Michel  S.  J.  gallico  sermone  evulgandam  parat. 

Grato  animo  recordor  in  p  r  i  m  i  h  u  i  u  s  v  o  1  u  m  i  n  i  s  epistulis 
colligendis  et  illustrandis  me  a  multis  adiutum  esse  opera,  consilio, 
hospitio,  codicibus  subministratis,  Horum  nonnullos  in  ipso  opere  suis 
locis  nominabo;  omnes  nominatim  recensere  longum  est,  Plurimum 
me  debere  profiteor  eminentissimo  cardinali  Andreae  Steinhuber  S,  J,, 
reverendissimo  P.  Henrico  Denifle  0.  Pr,,  archivi  vaticani  subpraefecto, 
excell.  D.  Alfredo  de  Arneth,  caesarei  archivi  vindobonensis  directori, 
D.  Doctori  Georgio  de  Laubmann,  regiae  bibliothecae  monacensis 
summo  moderatori,   reverendo  D.  Doctori  Francisco  Xaverio  Pfeifer, 


Exaeten  i^rope  Roermond  (iii  Hollandia),  die  4.  Aprilis 


1896. 


Editor 


VI  Praefatio.  , 

regiao   bibliothecae   dilinganae  praefecto,  D.  professori  K.  A.  Barack, 
praefecto    bibliothecae    argentoratensis.     E    Societate    quoque    nostra 

fraternam  operam  suam  mihi   commodaverunt   reverendi  PP.  loannes  j 

Baptista  van  Meurs,  Carolus  Sommervogel,  Hermannus  Allard,  loseph  ^ 

Eugenius  de  Uriarte,    Franciscus  Ehrle,    alii  multi.     Quibus  oninibus  ] 

summas  ago  gratias.  I 

Etsi    epistulas    canisianas    multis    locis    quaesivi ,    dubitare    non  \ 
possum,    quin   nonnullae   earum   hodie   quoque   in   bibliothecis  et  do- 

mibus  privatis  lateant.     Omnes  itaque  impense  rogo,    ut,  si  fortasse  ) 

eiusmodi  epistulam  vel  aliquid  aliud  ad  Canisium  quacumque   ratione  j 

spectans  deprehenderint,  mihi  significent.  ' 


CONSPECTUS 

totius  voluniiiiis  et  index  chronologieus  epistularuni  eius. 

Pa-. 

PRAEFATIO V 

I.  Conspectus  totius  voluminis  et  index  chronologicus  epistu- 

larum  in  eo  positarum vu 

II.  Prooemium  generale  totius  operis. 

1.  De  rebus  a  Canisio  gestis  et  scriptis xv 

2.  De  epistulis  Canisii  et  de  ratione  in  iis  edendis  servata      .      xxiii 

III.  Prooemium  speciale  voluminis  primi xxxiv 

IV.  Tabulae  chronologicae  vitae  Canisii  1541  — 1556        .       .xxxvm 
V.  Catalogus  librorum,  ex  quibus  saepius  in  hoc  vohmiine  testi- 

monia  proferuntur xlvii 

VI.  Descriptio  codicum  manu  scriptorum,  in  hoc  vohmiine  fre- 

quentius  adhibitorum lh 

VII.  Explicatio  notarum  (.,abbreviationum"')  saepius  occurren- 

tium  Lxii 

VIII.  Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

1.  Prolegomena  editoris 1 

2.  Confessionum  Canisii  hber  primus 5 

3.  Canisii  Testamentum  sacrum.     Pars  prior        .        .        .        .  31 

4.  Eehquiae  illarum  partium  ^Confessionum''    et  nTestamenti", 

quae  integrae  superesse  non  videntur 52 

IX.  Epi-stulae  a  Canisio  et  ad  Canisium  datae  1541 — 1556. 

1.  Canisius  Weiidelinae  Canis,  sorori,  Colonia  inemite  aut  exeunte  anno  1541  6S 

2.  Canisius  Wendelinae  van  Triest,  sorori,  Colonia  23.  Martii  1543    .         .  72 

3.  Vota  Deo  facta  a  Canisio,  Moguntiae  8.  Maii  1543         ....  74 

4.  Canisius  amico  cuidam,  Moguntia  m.  Maio  (die  8.  vel  paulo  post)  1543  76 

5.  Canisius  Fr.  Francisco  Stradae  S.  J.,  Colonia  m.  Maio  ['?]  1543     .         .  78 

6.  Canisius  Georgio  de  Skodborg,  archiepiscopo  lundensi,  Colonia  3.  lunii  1543  79 

7.  Beatus  Petrus  Faber  S.  J.  Canisio,  Moguntia  21.  lunii  1543          .         .  93 

8.  Canisius  Cornelio  Visbavaco,    saceUano   in   ecclesia  S.  Petri  lovaniensi, 

Colonia  m.  Septembri  1543  .........  95 

9.  Canisius  Nicolao  Escbio ,    pastori  Beginarum  distemensium ,    Colonia  m. 

Septembri  1543 1»7 

10.    Beatus   Petrus   Faber  S.  J.    Alvaro    Alfonso   et  Petro  Canisio,    noviciis 

V     S.  J.,  Lovanio  28.  Novembris  1543 98 


Yin       I-    Conspectus  totins  volnmlnis  et  index  chronologicus  epistularum  eius. 

Pag. 

11.  Beatus  Petrus  Faber  S.  J.  Canisio,  Colonia  exeunte  lannario  1544  101 

12.  Canisius  Wendelinae  Canis,  novercae,  Colonia  exeunte  lanuario  1544    .         102 

13.  Canisius  Beato  Petro  Fabro  S.  J. ,    Colonia  27.  Augusti   et  27.  Septem- 

bris  1544 102 

14.  M.  Hermes  Poen,  canonicus  lovaniensis  et  Societatis  lesu  novicius,  So- 

ciis  Coloniae  degentibus,  Conimbrica  19.  Decembris  1544    .  .  113 

15.  Canisius  Wendelinae  Canis,    novercae,    Colonia  27.  Decembris  1544  [Vj  116 

16.  Canisius  Beato  Petro  Fabro  S.  J.,  Colonia  30.  Decembris  1544      .         .  118 

17.  Sanctus  Ignatius  de  Loyola  Sociis  coloniensibus ,    Ronia   anno  1545  [in- 

eunte '?] 128 

18.  loannes  Pelletarius  S.  J.  Canisio  eiusque   sociis   coloniensibus ,    Parisiis 

m.  Februario  1545 130 

19.  Canisius  Oswaldo  II.,  comiti  montensi  et  romani  imperii  principi,  Colonia 

5.  Februarii  1545 133 

20.  Canisius  Beato  Petro  Fabro  S.  J.,  Colonia  initio  Februarii  et  12.  Martii 

1H5 137 

21.  Canisius  Friderico  Nauseae,  episcopo  viennensi,  Colonia  18.  Maii  1545  .         145 

22.  P.  Paulus  Antonius   de   Ackillis    S.    J.    Canisio   ceterisque    Sociis    colo- 

niensibus,  Parisiis  29.  lunii  1545  .......         149 

23.  Beatus  Petrus  Faber  S.  J.  Alvaro  Alfonso  et  Petro  Canisio  S.  J.,  Valli- 

soleto  9.  lulii  1545        ..........  154 

24.  Canisius  Beato  Petro  Fabro  S.  J.,  Colonia  12.  Augusti  1545           .         .  158 

25.  Canisius  Beato  Petro  Fabro  S.  J.,  Colonia  22.  Decembris  1545      .         .  164 

26.  Beatus  Petrus  Faber  S.  J.  Canisio,  Madrito  10.  Martii  1546  .         .         .  168 

27.  Canisius  Sebastiano  de  Heusenstamm,    archiepiscopo   moguntino    et    ro- 

mani  imperii  principi  electori,  Colonia  1.  Aprilis  1546         .         .         .         176 

28.  Canisius  candidatis  theologiae  coloniensibus,  Coloniae  5.  [?]  Aprilis  1546         182 

29.  Sanctus  Ignatius  de  Loyola  Canisio  eiusque  sociis  coloniensibus ,   Roma 

2.  lunii  1546 188 

30.  Petrus  Faber  (De  Smet)  S.  J.  Canisio  eiusque  sociis  coloniensibus,  Roma 

2.  lunii  1546 192 

31.  Sanctus    Ignatius    Patribus    Leonardo    Kessel    et    Petro    Canisio    S.    J., 

Roma  6.  lunii  1546 194 

32.  Petrus  Faber  (De  Smet)  S.  J.  Canisio,  Roma  9.  lunii  1-546  ...  197 

33.  Canisius  P.  Alvaro  Alfonso  S.  J.,  Colonia  13.  lunii  1546.       ...  199 

34.  Canisius  Friderico  Nauseae,  episcopo  viennensi,  Colonia  20.  lunii  1546  .  201 

35.  P.  Claudius  laius  S.  J. ,  Ottonis  cardinalis  augustani  in  concilio  triden- 

tino  procurator,  Canisio,  Tridento  m.  lunio  vel  lulio  1546  .         .         .         206 

36.  Canisius  Adriano  Adriani  S.  J.,  in  academia  lovaniensi  studiorum  causa 

versanti,  Colonia  2.  Augusti  1546 207 

37.  Canisius  Wendelinae  van  Triest,  sorori,  Colonia  8.  Augusti  1546  .         .         210 

38.  P.  Bartholomaeus  Ferronius  S.  J.  mandatu  Sancti  Ignatii  Canisio,  Roma 

14.  Augusti  1546 211 

39.  P.  Cornelius  Vishavaeus  S.  J. ,  Sociorum  lovaniensium  praepositus,  Ca- 

nisio,  Lovanio  22.  Augusti  1546 213 

40.  Canisius  loanni  Nopelio,  episcopo  cyrenensi  i.  p.  et  sutfraganeo  ac  vicario 

generali  coloniensi,  Colonia  10.  Septembris  1546  .         .                  .  215 

41.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Colonia  22.  Octobris  1546  ....  222 

42.  Canisius  Wendelinae  Canis,  novercae  suae,  Colonia  30.  Octobris  1546  .  224 

43.  Canisius  Stephano  de  Delen,    decano    arnhemiensis  ecclesiae  collegialis 

S.  Walburgis,  Colonia  circiter  30.  Octobris  1546  ....         226 

44.  Antonius  Vinck,    theologiae  studiosus  lovaniensis  et  novicius  Societatis 

lesu,  Petro  Canisio,    Leonardo  Kessel,  Adriano   Adriani,    Sociis   colo- 
niensibus,  Lovanio  29.  Novembris  1546 230 


Index  chronologicus  epistularuni. 


Canisius  P.  Leonardo  Kessel ,  Sociorum  coloniensium  praefecto ,    Leodio 

sub  finem  anni  1546      .......... 

Canisius  loanni  Groppero ,  canonico  ecclesiae  metropolitanae  coloniensis 

et  scholastico  ecclesiae  S.  Gereonis,  Geislinga  24.  lanuarii  1547 
Canisius  loanni  Groppero,  Ulma  28.  lanuarii  1547  .... 
Canisius    Gerardo    Hammontano,    priori    Carthusiae    coloniensis,     Ulma 

lanuario  exeunte  vel  Februario  (1.  — 12.)  1547     .... 
loannes  Gropper  Canisio,  Colonia  20.  Februarii  1547 
Canisius  Sociis  romanis,  Tridento  Februario  exeunte  vel  Martio  1547 
Canisius  Sociis  coloniensibus,  Patavio  12.  Aprilis  1547  . 
Canisius   P.    Leonardo   Kessel    ceterisque  Sociis  coloniensibus ,    Bononia 

17.  lunii  1547 

Canisius  Sociis  lovaniensibus,  Roma  15.  Novembris  1547 

Canisius   P.    Danieli   Paeybroeck  S.  J. ,    domus   lovaniensis    ^ministro" 

Roma  15.  Novembris  1547    ........ 

Canisius   Andreae    Sydereo ,    canonico   zutphaniensi ,    Roma   20.  Novem 

bris  1547 

Canisius  P.  Leonardo  Kessel  et  Fr.  Adriano  Adriani,  Sociis  coloniensibus 

Roma  2.  lanuarii  1548  ......... 

Canisius  nomine  S.  Ignatii  Ruardo  Tappero,  cancellario  universitatis  lo 

vaniensis  et  decano  ecclesiae    collegialis  S.  Petri,    Roma  10.  lanuari; 

1548 

Canisius  Sancto  Ignatio,  Roma  5.  Februarii  1548    .... 
Canisius  P.  Leonardo  Kessel  et  Fr.  Adriano  Adriani,  Sociis  coloniensibus 

Roma  8.  Februarii  1548 

Canisius  P.  Leonardo  Kessel  et  Fr.  Adriano  Adriani,  Sociis  coloniensibus 

Roma  28.  Februarii  1548       ........ 

Canisius  P.  Leonardo  Kessel  et  Fr.  Adriano  Adriani,  Sociis  coloniensibus 

Neapoli  24.  Martii  1548 

Canisius    Petro    Gillonio ,    Cornelio    Brogelmanno ,    Danieli    Paeybi-oeck 

ceterisque  Sociis  lovaniensibus,  Messana  23.  Aprilis  1548   . 
Canisius   lonae,    [litterarum   studioso    et   Societatis   candidato?]  Romae 

degenti,  Messana  m.  Aprili  vel  Maio  1548 

Canisius  Henrico  Baccelio,  Andreae  Sydereo,  Petro  Boio,  noviciis  S.  J 

Romae  degentibus,  Messana  27.  Maii  1548 

P.  loannes   de   Polanco ,    Societatis  lesu   secretarius,    nomine  S.  Ignati: 

Canisio,  Roma  2.  lunii  1548  ....... 

Canisius  Christophoro  Buscoducensi,  candidato  vel  novicio  Societatis  lesu 

Messana  aestate  anni  1548 

Canisius  P.  Leonardo  Kessel  et  Fr.  Adriano  Adriani,  Sociis  coloniensibus 

Messana  12.  Augusti  1548 

Gerardus  Hammontanus,    prior  Carthusiae  coloniensis,  Canisio,  Colonia 

aestate  vel  auturano  1548 

P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  Canisio,  Roma  13.  Octobris  1548 
Canisius  P.  Leonardo  Kessel,  Sociorum  coloniensium  praeposito,  Messana 

12.  Novembris  1548 

S.  Ignatius  Canisio,  Roma  circiter  19.  Martii  1549 

Canisius  Carthusianis  coloniensibus,  Messana  5.  lunii  1549     . 

P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  Canisio,  Roma  14.  Septembris  1549  . 

S.  Ignatius  Canisio,  Roma  21.  Septembris  1549       .... 

Canisius  P.  loanni   de  Polanco ,    Societatis  lesu    secretario,    Ingolstadio 

m.  Novembri  vel  Decembri   1549 

P.  loannes   de  Polanco  S.  J.    nomine    S.  Ignatii  Canisio,    Roma  18.  la 

nuarii  1550    ........... 


233 


I.  Conspectus  totius  voluminis  et  index  chronologieus  epistularum 


77.  Canisius  P.  loanni  de  Polanco ,  secretario  Societatis  lesu ,    lugolstadio 

25.  lanuarii  1550 .         297 

78.  P.  loannes  de  Polanco  nomine  S.  Ignatii  Canisio,  Roma  1.  Februarii  1550         299 

79.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  uomine  S.  Ignatii  PP.  Alphonso  Salmeroni, 

Claudio  laio,  Petro  Canisio  S.  J.,  Ronia  14.  Februarii  1550      .         .         300 

80.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  nomine  S.  Ignatii  Canisio,  Roma  18.  Fe- 

bruarii  1550 300 

81.  Canisius  P.  Leonardo  Kessel,  Sociorum  coloniensium  praeposito,  Ingol- 

stadio  9.  Martii  1550 "     .         300 

82.  Canisius  P.  Leonardo  Kessel  ac  scholasticis  et  noviciis  Societatis  lesu 

coloniensibus,  Ingolstadio  19.  Martii  1550 302 

83.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  noniine  S.  Ignatii  PP.  Claudio  laio,  Aljjhonso 

Salmeroni,  Petro  Canisio  S.  J.,  Roma  28.  Martii  1550       .         .         .         305 

84.  Canisius  P.  loanni  de  Polanco,   secretario  Societatis  lesu,    Ingolstadio 

24.  Martii  1550 306 

85.  Aloysius  Lipomanus ,  episcopus  veronensis  et  nuutius  apostolicus ,  PP. 

Alphonso  Salmeroni,    Claudio  laio,    Petro  Cauisio  S.  J. ,    Salisburgo 

21.  Aprilis  1550 "  .         314 

86.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  28.  Maii  1550        ....         315 

87.  Canisius  Aloysio  Lipomano,  episcopo  veronensi  et  nuntio  apostolico,  In- 

golstadio  m.  Maio  vel  lunio  1550 320 

88.  Canisius   iussu  P.  Claudii  laii  S.  J.    P.  loanni    de  Polanco,   secretario 

Societatis  lesu,  Ingolstadio  3.  lunii  1550    .         .         .         .         .         .         321 

89.  PP.  Claudius  laius  et  Petrus  Canisius  Georgio  Stockhammer,  consiliario 

Alberti  Y.  Bavariae    ducis    et   curatori    universitatis   ingolstadiensis, 
Ingolstadio  10.  lunii  1550 322 

90.  Canisius  P.  Claudio  laio  S.  J.,  Ingolstadio  m.  lulio  vel  Augusto  1550         327 

91.  Canisius    P.    Claudio    laio  S.  J. ,    Ingolstadio    inter   mensem  lulium    et 

Septembrem  1550 328 

92.  P.  loannes  de  Polanco  uomine  S.  Ignatii  Canisio,  Roma  16.  Augusti  et 

16.  Septembris  1550 329 

93.  P.  Claudius  laius  S.  J.  P.  Petro  Cauisio,  P.  Nicolao  Goudano,  Fr.  Petro 

Schorichio,    Sociis  ingolstadiensibus,   Augusta  Yindelicorum  m.  Sep- 
tembri  1550 ^ 330 

94.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  29.  Septembris  1550      .         .         .         331 

95.  P.  loannes  de  Polanco  nomine  S.  Ignatii  Canisio,  Roma  m.  Octobri  1550         337 

96.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  2.  Novembris  1550        .         .         .         337 

97.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  nomine  S.  Ignatii  Canisio,    Roma  m.  No- 

vembri  1550 342 

98.  Canisius  Mauritio  de  Hutten,    episcopo  eystettensi  et  imperii   principi, 

Ingolstadio  m.  Novembri  vel  Decembri  1550      .....         342 

99.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  nomine    S.  Ignatii  Canisio,    Roma  6.  De- 

cembris  1550 342 

100.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  28.  Decembris  1550  .  343 

101.  Canisius  P.  lacobo  Lainio  S.  J.,  Ingolstadio  10.  Februarii  1551    .         .         347 

102.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  nomine  S.  Ignatii  Canisio,  Roma  11.  Martii  1551         349 

103.  Canisius  Mauritio  de  Hutten,  episcopo  eystettensi,  Ingolstadio  24.  Martii 

1551 349 

104.  P.  loannes   de  Polanco  S.  J.  nomine    S.    Ignatii  PP.  Petro  Canisio   et 

Nicolao  Goudano  S.  J.,  Roma  31.  Martii  et  2.  lunii  1551  .         .         351 

105.  Canisius  academiae  ingolstadiensis  adulescentibus  studiosis,  Ingolstadio 

5.  Aprilis  1551     .    " 352 

106.  Canisius  rector  et  senatus  academicus  adulescentibus  studiosis  univer- 

sitatis  ingolstadiensis,  Ingolstadio  15.  Aprilis  1551     ....         354 


Index  chroiiologicus  epistularuin. 


Pag. 


107.  Sebastianus  Pighinus.  archiepiscopus  sipontinus  et  nuntius  apostolicus, 

PP.  Petro  Canisio  et  Leonardo  Kessel  S.  J.,  Augusta  Vind.  19.  Aprilis 

1551 355 

108.  Carolus  V.  imperator  PP.  Petro  Canisio  et  Leonardo  Kessel  S.  J.,  Au- 

gusta  Vind.  circ.   19.  Aprilis  1551 357 

109.  P.  loanues    de  Polanco  S.  J.    nomine    S.  Ignatii  PP.  Petro  Canisio    et 

Nicolao  Goudano  S.  J..  Roma  22.  Aprih's  1551 357 

110.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  80.  Aprilis  1551    .         .         .         .         358 

111.  Canisius  Georgio  [CassandroV],  artium  niagistro,  Ingolstadio  30.  Aprilis 

1551     .        ". 365 

112.  Canisius  lulio  de  Pflug,  episcopo  naumburgensi,  Ingolstadio  m.  lunio  1551         369 

113.  P.  loannes   de  Polanco  S.  J.    nomine   S.  Ignatii   PP.  Petro  Canisio    et 

Nicolao  Goudano  S.  J.,  Roma  30.  lunii  1551 370 

114.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  20.  lulii  1551         ....         370 

115.  P.  loannes  de  Pohinco  S.  J.  noniine  S.  Ignatii  Canisio,  Roma  16.  Au- 

guisti  1551 " 378 

116.  P.  Claudius  laius  S.  J.  PP.  Petro  Canisio    et   Nicolao    Goudano  S.  J., 

V"ienna  aestate  vel  autumno  1551       .......         378 

117.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  31.  Augusti  1551  ....         379 

118.  Canisius  lulio  de  Pflug,    episcopo  naumburgensi ,    Ingolstadio  19.  Sep- 

tembris  1551 385 

119.  P.  loannes    de  Polanco   nomine    S.  Ignatii  Canisio,    Roma  17.  Novem- 

bris  1551 " 386' 

120.  Canisius  P.  Leonardo  Kessel ,  Sociorum  coloniensium  praefecto ,  lugol- 

stadio  14.  Decembris  1551 387 

121.  Canisius  Sancto  Ignatio,  IngoLstadio  2.  lanuarii  1552    ....         392 

122.  Sanctus  Ignatius  PP.  Petro  Canisio,  Claudio  laio.  Nicolao  Goudano  S.  J., 

Roma  12.  lanuarii  1552 397 

123.  Sanctus  Ignatius  PP.  Petro  Canisio    et  Nicolao  Goudano  S.  J. ,    Roma 

28.  lanuarii  1552 398 

124.  Canisius  Mauritio  de  Hutten,  episcopo  eystettensi,  Vienna  inter  Martium 

et  Novembrem  1552    .         .         .       " 398 

125.  Canisius   P.  Leonardo  Kessel   ceterisque    Sociis   colonieusibus ,   Vienna 

8.  Aprilis  1552 399 

126.  Canisius  P.  loanni  de  Polanco,  secretario  Societatis  lesu,  Vienna  7.  Au- 

gusti  1552 405 

127.  Ferdinandus  L,  Romanorum  rex,  Cauisio,  Graecio  initio  anni  1553       .         417 

128.  Theodoricus  Canisius ,  canonicus  xantensis ,  Petro  Canisio  ,  Noviomago 

9.  Martii  1553 417 

129.  Canisius  Andreae  Herll,  canonico  coloniensi,  Vienna  27.  Aprilis  1553  .         420 

130.  Canisius  Wiguleo  Hundt,  ducis  Bavariae  consiliario,  Vienna  27.  lunii  15-58        425 

131.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Vienna  m.  lunio  vel  lulio  1553       .         .         .         426 

132.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Vienna  sub  medium  annum  1553    .         .         .         427 

133.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  nomine  S.  Ignatii  Canisio,  Ronia  27.  lunii  1553         428 

134.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  iussu  S.  Ignatii  Canisio,  Roma  25.  lulii  1553        428 

135.  Sanctus  Ignatius  Canisio,  Roma  27.  [25.?]  lulii  1553    ....         430 

136.  P.  loannes   de  Polanco  S.  J.  nomine  S.  Ignatii  Canisio,    Roma  9.  Au- 

gusti  1553 430 

137.  Canisius  Wendelinae  Canis,  novercae  suae,  Vienna  20.  Augusti  1553  .         431 

138.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Vienna  24.  Augusti  1553         ....         433 

139.  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  nomine  S.  Ignatii  Canisio,  Ronia  19.  Sep- 

terabris  1553 " 434 

140.  Canisius  P.  loanni  de  Polanco,  Societatis  lesu  secretario,  Vieuna  12.  Oc- 

tobris  1553 4-35 


J.   Conspectus  totius  voliiminis  et  irnlex  chronologicus  epistularum  eius. 


141. 

142. 
143. 
144. 
145. 

146. 
147. 

148. 
149. 

150. 

151. 

152. 
153. 
154. 
155. 
156. 
157. 
158. 
159. 
160. 
161. 
162. 
163. 
164. 

165. 
166. 

167. 
168. 

169. 
170. 

171. 
172. 
173. 

174. 
175. 
176. 

177. 

178. 

179. 
180. 


P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  noniine  S.  Ignatii  Canisio ,  Roma  23.  No 

vembris  1553        .......... 

Sanctus  Ignatius  Canisio,  Roma  29.  Novembris  1553 
Sanctus  Ignatius  Canisio,  annis  1553  et  sequentibus      . 
Canisius  P.  loanni  de  Polanco  S.  .!.,  Vienna  5.  lanuarii  1554 
Henricus  Schvveicker,  Bavariae  ducis  secretarius,  Canisio,  Monachio  [? 

7.  Martii  1554 

Ferdinandus  L,  Romanorum  rex,  Canisio,  Posonio  16.  Martii  1554 
Canisius  Christophoro  Hillinger,  episcopi  passaviensis  officiali,  Vienna 

m.  Martio  vel  Aprili  1554 

Canisius  Sancto  Ignatio,  Vienna  16.  Aprilis  1554  .... 
Canisius  Nicolao  Politae,  philosophiae  professori  viennensi,  Vienna  sub 

medium  m.  Aprilem  1554 

Canisius  P.  Leonardo  Kessel,  Sociorum  coloniensium  praeposito,  Vienna 

30.  Aprilis  1554 

Canisius   supremo    regimini  Austriae    inferioris ,    Vienna  m.  Aprili   vel 

Maio  1554 

Canisius  Sancto  Ignatio,  Vienna  m.  Maio  exeunte  vel  lunio  1554 
Canisius  P.  loanni  de  Polanco  S.  J.,  Vienna  8.  lunii  1554  . 
Canisius  P.  loanni  de  Polanco  S.  J.,  Vienna  7.  lulii  1554    . 
Socii  quidam  romani  Canisio,  Roma  sub  medium  lulium  1554 
Canisius  P.  loanni  de  Polanco  S.  J.,  Vienna  16.  Augusti  1554     . 
Sanctus  Ignatius  Canisio,  Roma  18.  Augusti  1554 
Canisius  Ferdinando  L,  regi  Romanorum,  Vienna  autumno  anni  1554 
Canisius  Sancto  Ignatio,  Vienna  14.  Octobris  1554 
P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  Canisio,  Roma  15.  Octobris  1554.     . 
Canisius  P.  loanni  de  Polanco  S.  J.,  Vienna  26.  Octobris  1554    . 
P.  Petrus  Schorich  S.  J.  Canisio,  Roma  29.  Octobris  1554  . 
lulius  III.  pontifex  maximus  Canisio,  Roma  3.  Novembris  1554   . 
Canisius  ]\Iartino  Cromer,  regis  Poloniae  secretario,  Vienna  6.  Novem 

bris  1554 

Sanctus  Ignatius  Canisio,  Roraa  21.  Novembris  1554     . 

Canisius   Martino    Cromer,   secretario   regis  Poloniae,    Vienna  27.  De 

cembris  1554        .......... 

Canisius  Martino  Cromer,  Vienna  15.  lanuarii  1555 

Canisius  Wiguleo  Hundt,  curatori  universitatis  ingolstadiensis ,  Vienna 

14.  Martii  1555 

Canisius  Sancto  Ignatio,  Vienna  25.  Martii  1555  .... 
Canisius  PP.  Hieronymo  Natali  et  lacobo  Lainio  S.  J.,  Vienna  1.  Aprilis 

1555 

Canisius  Martino  Cromer,  Vienna  27.  Aprilis  1555 

StanisLaus  Hosius,  episcopus  varmiensis,  Canisio,  Hcilsberga  11.  Maii  1555 

Canisius    Wichmanno   van    den  Bergh ,    consuli  noviomagensi ,    Vienna 

23.  Maii  1555 

Canisius  Sancto  Ignatio,  Praga  15.  lulii  1555 

Canisius  Sancto  Ignatio,  Augusta  Vind.  3.  Augusti  1555 

Canisius  Erasmo    de  Limburg,    episcopo    argentinensi ,    Augusta   Vind. 

4.  Augusti  1555 

Fridericus  Staphylus,  scholae  nissensis  rector,  Canisio,  Nissa  Silesiorum 

31.  Augusti  1555 

Canisius  lacobo  lonae,  vicecancellario  Ferdinandi  L,  Praga  5.  Octobris 


439 
440 
441 
442 

452 
453 


455 
457 


15: 


Canisius  Sancto  Ignatio,  Monachio  26.  Octobris  1555    . 

Sanctus  Ignatius  Canisio,  Roma  inter  Octobrem  et  Decembrem  1555 


462 

405 

468 
469 
470 
477 
481 
482 
488 
494 
495 
500 
501 
505 
505 

509 
511 

513 

515 

516 
519 

530 
535 
538 

540 
544 
552 


557 

503 
503 

507 


Mouumenta  canisiana  etc.  XIII 

Pag. 

181.  Canisius  ^Viguleo  Hundt,  Ingolstadio  8.  Novembris  1555       .         .         .  667 

182.  Canisius  AViguleo  Hundt,   Simoni  Thaddaeo  Eck,  Christophoro  a  Rain- 

dorff,  Henrico  Schweicker,  Ingolstadio  27.  vel  28.  Novembris  1555  .  569 

183.  Canisius  Wiguleo  Hundt,  Simoni  Tliaddaeo  Eck.   Christophoro  a  Rain- 

dorff,  Henrico  Schweicker,  Ingolstadio  29.  vel  30.  Novembris  1555  .  573 

184.  Canisius  Wiguleo  Hundt,  Simoni  Thaddaeo  Eck,   Cliristophoro  a  Rain- 

dorff,  Henrico  Schweicker,  Ingolstadio  30.  Novembris  vel  1.  Decem- 

bris  1555 576 

185.  Canisius  Wiguleo  Hundt,  Simoni  Thaddaeo  Eck.  Christophoro  a  Rain- 

dorft",  Henrico  Schweicker,  Ingolstadio  2.  vel  3.  Decembris  1555       .  579 

186.  Canisius  Wiguleo  Hundt,  Simoni  Thaddaeo  Eck,  Christophoro  a  Rain- 

dorff,  Henrico  Schweicker,  Ingolstadio  sub  initium  m.  Decembris  1555  582 

187.  Henricus    Schweicker,    ducis    Bavariae   secretarius,  Canisio,  Monachio 

circ.  15.  Decembris  1555 585 

188.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  18.  Decembris  1555       .         .         .  585 

189.  Canisius  Henrico  Schweicker,  Ingolstadio  19.  Decembris  1555       .         .  587 

190.  Canisius  Henrico  Schweicker,  Ingolstadio  10.  lanuarii  1556  .                  .  590 

191.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Ingolstadio  17.  lanuarii  1556  ....  593 

192.  Canisius  Ottoni    cardinali  Truchsess,    episcopo   augustano.    Ingolstadio 

17.  lanuarii   1556 594 

193.  Canisius  Ferdinando  I.,  Romanorum  regi,  Vienna  1.  Februarii  1556      .  598 

194.  Canisius  Ferdinando  I.,  regi  Romanorum,  Vienna  m.  Februario  1556   .  598 

195.  Canisius    Henrico    Scribonio ,    administratori    archidioecesis    pragensis, 

Praga  inter  Februarium  et  luliura  1556      ......  599 

196.  Canisius  Henrico  Schweicker,  secretario  ducis  Bavariae,  Vienna  16.  Fe- 

bruarii  1556 600 

197.  Canisius  Saucto  Ignatio,  Vienna  [?]  17.  Martii  [?]  1556        .                 .  603 

198.  Canisius  Martino  Cromer,  secretario  regis  Poloniae,  Praga  9.  Aprilis  1556  606 

199.  Canisius  Henrico  Schweicker,  Bavariae  ducis  secretario,  Praga  25.  Aprilis 

1556 608 

200.  Martinus  Gotefridius  [?]  S.  J.  Canisio,  Vienna  11.  Maii  1556        .         .  610 

201.  Canisius   Henrico   Scribonio,    administratori   pragensi,    Praga  m.  Maio 

(ante  18)  1550 610 

202.  Canisius  Sancto  Ignatio.  Praga  17.  Maii  1556        .                           .  611 

203.  Sanctus  Ignatius  Canisio,  Roma  7.  lunii  1556        .....  622 

204.  Sanctus  Ignatius  Canisio,  Roma  7. — 9.  lunii  1556          ....  624 

205.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Praga  11.  lunii  1556       .....  624 

206.  Canisius    Henrico    Scribonio ,    administratori    archidioecesis    pragensis, 

Praga  m.  lunio  (post  10.)  vel  lulio  1556  ......  634 

207.  Fridericus  Staphyhis,  rector  scholae  nissensis,  Canisio.  Nissa  Silesiorum 

14.  lunii  1556 635 

208.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Praga  17.  lunii  1556 637 

209.  Martinus  Cromer,  secretarius  regis  Poloniae,  Canisio,  Vienna  9.  lulii  1556  642 

210.  Canisius  Sancto  Ignatio,  Praga  sub  medium  m.  lulium  1556         .         .  645 

211.  Canisius  Sociis  ingolstadiensibus,  Praga  sub  medium  m.  lulium  1556  .  646 

212.  Canisius  et  Henricus  Scribonius  Ferdinando  I.  regi,  Praga  m.  lulio  1556  647 
218.    P.   loannes   de  Polanco  S.  J.  nomine  S.  Ignatii  Canisio ,    Roma    circ. 

20.  lulii  1556 649 

214.    P.  loannes  de  PoLinco  S.  J.  nomine  S.  Ignatii  Canisio,  Roma  22.  lulii  1556  649 

X.  IMonumenta  canisiana. 

A.  Monumenta  moguntina  a.  1543 652 

Appendix  monumentorum  moguntinorum  1540—1555    .                  .  653 


XIV 


Monunionta  canisiana  etc. 


Pag. 


681 
685 


B.  ^Monumenta  coloniensia  a.  1506—1547. 

a)  Studia  litteraria  1536—1546 657 

b)  Societas  lesu  per  Canisium  in  (iermania    stabilita  154:3—1546         668 

c)  Officia,  quae  Canisius  archidioecesi  coloniensi  in  apostasia  Her- 
manni  Wedani  praestitit  1547 674 

C    Monumenta  triclentina,  quae  piiniuni  concilii  tempus  spectant, 

1547 *''7 

D.  Monumenta  bononiensia  1547.   1549. 

a)  Prolegomena ^oO 

b)  Acta  synodalia  1547  ...         •  ... 

c)  Laurea  theologica  Canisio  collata  1549      .... 

E.  Monumenta  ingolstadiensia  1548—1556. 

a)  Canisii  et  sociorum  eius  missio,  adventus  etc.  1548.  1549        .         686 

b)  Scholae   Ingolstadii   habitae    et  bonae   vitae  exempla  praebita 
1549-1552 692 

c)  Munus  rectoris  universitatis  a  Canisio  obituin  18.  Octobris  155U 

ad  24.  Aprilis  1551 '^98 

d)  Vicecancellarii  dignitas  a  Canisio  recusata  eiusque  munera  al) 

eo  suscepta  a  lulio  1551  usque  ad  Martium  1552    ...         709 

e)  CoUegium  Societatis  lesu  Canisii  opera  Ingolstadii  constitutum 
1551-1556 '^^ 

F.  Monumenta  viennensia  1551—1556. 

a)  Canisius  Viennam  evocatus  1551—1552 727 

b)  Quae  Canisius  in  universitate  viennensi  gesserit  1554—1555  .  729 

c)  Conatus  Viennae  et  aliis  Austriae  locis  ad  animas  iuvandas  a 
Canisio  suscepti:  contionibus  etc.  1552 — 1555  ....  741 

d)  Catechismi  Viennae  a  Canisio  conscripti  1552—1556        .         .  750 

e)  Episcopatus  viennensis  a  Canisio   ter  recusatus  et   aliquamdui 
administratus  1553— 1556  .         .         .^^ ^j^^ 

Appendix  monumentorum  viennensium  1554 761 

G.  Monumenta  pragensia  1554 — 1556. 

a)  Collegii  pragensis  prima  sementis  a  Canisio  facta  1554—1555         762 

b)  Collegium  pragense  a  Canisio  constitutum.    Causa  religioms  ab 
eodem  adiuta  1555—1557 

XI.  Index  alphabeticiis  eoriiin,  ad  quos  Canisius  scripsit        •       774 

XII.  Index  alphabeticus  eorum,  qui  ad  Canisium  seripserunt  .       776 

XIII.  Index  alphabeticus  nominum  et  rerum  huius  volumiuis    .       777 


766 


II. 
PROOEMIUM  GENERALE  TOTIUS  OPERIS. 

1.   De  rebus  a  Canisio  gestis  ac  seriptis. 

De  Petri  Canisii  vita  pliis  quani  40  diversi  editi  sunt  libri  libellique, 
iique  conscripti  linguis  non  solum  latina  et  germanica,  sed  etiam  anglica,  gallica, 
hispanica,  hollandica,  italica,  polonica,  ac  vel  ipsa  arabica;  ex  quibus  libris 
comphires  iterum  ac  saepius  prehmi  subierunt.  Itaque  opus  non  est,  multis 
hic  verbis  Canisii  vitam  narrare;  Hneamenta  tantum  ahqua  proponam. 

Patria  Canisio  fuit  Noviomagum  (Nijmegen)  Geldriae  urbs,  quae  nunc 
quidem  est  regni  neerlandici,  tunc  autem  erat  civitas  Hbera  imperii  germanici. 
Natus  est  Petrus  die  8.  Maii  anni  1521  patre  opulento  et  consulari. 
Sub  annum  1536  Coloniam  missus ,  in  gymnasio  montano  sub  disciphna 
Nicolai  Eschii  (van  Esche)  sacerdotis  vahle  pii  in  doctrina  et  pietate  muhum 
profecit,  famiharis  praeclaro  ilH  loanni  C4roppero  canonico  et  monachis 
carthusianis  atque  etiam  Laurentio  Surio ,  adulescenti  hibeccensi,  qui  postea 
et  ipse  Carthusianus  fuit.  Anno  1540  votum  perpetuae  castitatis  fecit  et  in 
academia  coloniensi  magister  philosophiae  creatus  est ;  atque  haud  multo  post 
Moguntiam  accurrit  ad  Beatum  Petrum  Fabrum  (Favre,  Lefevre),  primum 
S.  Ignatn  de  Loyola  sodalem,  quo  duce  ,exercitia  spirituaHa",  quae  dicuntur, 
peregit,  atque  8.  Maii  1543,  Germanorum  jDrimus,  Societati  lesu  modo 
natae  nomen  dedit.  Coloniam  dein  remissus  et  studia  theologica  prosecutus, 
anno  154B  sacerdotium  suscepit,  et  sub  idem  tempus  a  clero  et  universitate 
coloniensi  in  Belgium  et  in  Suebiam  ad  Carolum  V.  caesarem  et  Leodium  ad 
Georgium  Austriacum  episcopum  missus  est,  ut  suppetias  peteret  contra  Her- 
mannum  a  Weda  archiepiscopum,  protestantismum  Coloniae  intrudere  conantem. 
Ab  Ottone  autem  Truchsessio  cardinali  et  episcopo  augustano  initio  anni  1547 
socius  additus  est  P.  Claudio  laio  (Le  Jay)  S.  J. ,  quem  Otto  ad  triden- 
tinum  concilium  miserat,  procuratoris  sui  nomine  insignitum.  Atque  cum 
ipsa  synodo  Canisius  Bononiam  transmigravit ,  et  inde  paulo  post  Romam 
evocatus,  ab  ipso  Societatis  lesu  sancto  parente  per  quinque  menses  pietatis 
exercitationibus  excultus  est.  Mense  vero  ApriH  anni  1548  in  Siciliam 
advectus,  pueris  coUegii  messanensis  praecepta  artis  dicendi  tradidit ;  proximo 
anno  Romam  redire  iussus ,  die  4.  Septembris  coram  S.  I  g  n  a  t  i  o  sollemnia 
vota  nuncupavit.  Mense  Octobri  in  academia  bononiensi  doctor  theo- 
logiae  factus ,  Novembri  postulante  Guihelmo  IV.  Bavariae  duce  iubenteque 
S.  Ignatio  Ingolstadium  cum  PP.  Claudio  laio  et  Alphonso  Sahnerone 
venit  et  in  universitate  theologiam  docere  coepit;  anno  1550  ibidem  populum 
quoque  contionibus  et  catechesibus  erudiendum  suscepit  atcfue  academiae 
rector  electus  est.  Unde  Viennam  arcessitus  anno  1552,  theologiam  pro- 
fitetur  in  universitate ,   orationes  sacras  habet  et  in  aula  Ferdinandi  L,  Ro- 


XVI  li-    Prooemiuiii  geneiale  totius  opeiis. 

inanorum  regis  sibi  addictissimi,  et  in  ecclesia  cathedrali,  ac  contuberniu  prae- 
est  adulescentium  ,archiducali'".  Episcopatu  autem  viennensi  constanter  recu- 
sato,  3.  Novembris  1554  a  lulio  III.  pontifice  eandem  ecclesiam  per  annum 
administrare  iubetur,  atque  aliquot  niensibus  post  Pragae  et  Ingol- 
stadii  collegiorum  Societatis  lesu  prima  fundamenta  iacit.  Yere  anni  1555 
,.Sunimam  doctrinae  christianae'"  petente  Ferdinando  rege  a  se 
compositam  in  hiceni  emittit.  Primus  Societatis  lesu  per  Germaniam  supe- 
riorem  praepositus  provincialis  constituitur  a  S.  Ignatio  7.  lunii  1556. 
Eodeni  anno  Ratisbonani  concessit  ad  contiones  in  ecclesia  catliedraH 
habendas  proceresque  in  comitiis  congregatos  fulciendos.  In  colloquio  auteni 
loligionis  anno  1557  Vormatiae  habito  Canisius  catholicorum  fere  ante- 
signanus  Melanchthoni  protestantium  coryphaeo  acriter  obstitit.  Annus 
porro  1558  Canisium  vidit  Alsatiam  et  Suebiam  peragi-antera ,  Strau- 
bingae,  rogante  Alberto  V.  Bavariae  duce,  abducendo  ab  haeresi  populo 
incumbentem,  R  o  m  a  m  ad  congregationem  generalem  ordinis  sui  accurrentem, 
inde  iussu  Pauli  IV.  cum  Camillo  Mentuato  nuntio  apostolico  in  Poloniam 
ad  comitia  piotrcoviensia  proficiscentem.  E  Polonia  a  Ferdinando  Augustam 
Vindelicorum  revocatus  ad  conventum  imperii ,  ecclesiae  cathedralis 
augustanae  contionatorem  ordinarium  agere  coepit  anno  1559,  urgeute  ad- 
modum  ca])itulo,  atque  eo  in  munere  per  complures  annos  persistens,  multos 
protestantes  ad  ecclesiam  catholicam  reduxit  ac  catholicorum  animos  fer- 
voremque  paene  exstinctos  excitavit  atque  accendit ,  carus  praesertim  in- 
signibus  illis  familiis  Fuggerorum  et  Welserorum.  Simul  raagnam  operam  posuit 
in  condendis  Societatis  lesu  collegiis  M  o  n  a  c  h  i  i ,  0  e  n  i  p  o  n  t  e ,  D  i  1  i  n  g  a  e  ; 
cuius  quidem  civitatis  academiam,  ab  Ottone  cardinali  Truchsessio  consti- 
tutam,  nomiue  Societatis  lesu  anno  156-1  suscepit  regendara.  Atque  iara  auno 
1562  synodo  tridentinae,  ab  eiusdem  praesidibus  evocatus,  iterum  brevi 
tempore  interfuerat ;  eidem  concilio  haud  parum  profuit  auno  proxime  secuto, 
duni  Oeniponte  in  coetu  theologorura  a  Ferdinando  iraperatore  coacto 
sententiani  dicit  caesaremque  pi*ivatis  quoque  raonitis  et  jirecibus  a  sinistris 
consiliis  abstrahit.  Anno  1565  denuo  Romam  venit  ad  congi-Bgationem 
generaleni,  quae  S.  Francisco  Borgiae  supreraa  Societatis  lesu  gubernacula 
conmiisit.  Post  quae ,  anno  iam  ad  finera  yergente ,  a  Borgia  visitator  sui 
ordinis  per  provinciam  rhenanam  nominatus ,  et  a  Pio  IV.  pontifice  nuntii 
ajjostolici  munere  auctus ,  Herbipo.lim,  Moguntiara,  Coloniam, 
Cliviam,  Osnaburgum  adiit,.  ut  leges  tridentinas  ijromulgaret  obser- 
yandasque  curaret.  A  qua  legatione  Pii  IV.  morte  absolutus  est,  nec 
taraen  quieti  se  dedit.  Nara  anno  1566  inter  comitia  iniperii  augu- 
stana,  cum  cardinali  Coniraendono  Pii  V.  legato  una  cum  aliis  quibusdam 
a  consiliis  esset,  multum  fausteque  laboravit ,  ne  ,pax  religiouis'"  augu- 
^tana  a  summo  j^ontifice  tunc  cum  surarao  rei  catholicae  periculo  reiceretur. 
Eodem  anno  Udalrico  a  Helfenstein  dynastae  suebo  persuasit,  ut  a  Luthera- 
nismo  ad  fideui  catholicam  reverti  statueret.  Sequenti  autera  anno  Ottonem 
cardinaleni  augubtanum  in  synodo  Dilingae  celebranda  adiuvit ,  S.  Stani.'^- 
launi  Kostkani  Dilingae  recepit  Komamque  in  tirociniuni  Societatis  lesu 
transmisit,  Herbipoli  et  Spirao  ad  instituenda  eiusdem  Societatis  col- 
legia  operam  contulit,  ingolstadiensibus  philosopliiae  professoribus  pacis  arbiter 
fuit.  Officio  i^raepositi  proviucialis  tandem  anno  1569  liberatus  est,  quo 
lil)ei-ius  Dilingae  vacare  posset  refutationi  centuriaturum  magdeburgensium 


1.   De  rebiis  a  Canisio  gestis  ac  scriptis.  XVII 

a  S.  Pio  V.  sibi  impositae;  cuius  laboris  fructus  annis  1571  et  1577  nata 
simt  opera  De  S.  loanne  Baptista  ac  „De  Maria  Virgine  incompara- 
bili",  saepius  deinceps  edita.  Attaraen  Dilinga  Oenipontem  Canisio 
demigrandum  friit  ad  sermones  sacros  et  apud  populum  et  in  aula  Ferdi- 
nandi  II.  archiducis  habendos.  Magdalena  quoque  Ferdinandi  soror  Canisii 
consiliis  frequenter  utebatur,  cum  H  a  1  a  e  virginum  coUegium  quoddam  atque 
etiam  Societatis  lesu  scholas  condendas  curaret.  Eundem  Ferdinandum  et  Al- 
bertum  V.  Bavariae  ducem  Canisius  ad  negotia  religionis  tractanda  anno  1573 
auctoritate  Gregorii  XIII.  pontificis  convenit.  A  quo  E o m a m  quoque 
eodem  anno  accitus  et  de  causa  rehgionis  in  Germania  promovenda  con- 
sultus  est;  ubi  Canisius  inter  alia  collegium  germanicum,  quod  ab  eius  in- 
itiis  impense  foverat ,  pontificis  liberalitati  commendavit ,  eundemque ,  ut 
eiusmodi  seminaria  in  ipsa  etiam  Germania  conderet,  admonuit.  Cardinali 
autem  Morono  in  consilium  datus  est  Canisius  anno  1576,  cum  ille  in 
ratisbonensibus  comitiis  legatione  pontificis  frngeretur.  Ac  tandem 
Canisius,  cum  annis  1578  et  1579  per  sacrum  ieiunii  maioris  tempus  Landis- 
huti  coram  Guilielmo  duce  e  suggestu  dixisset,  exeunte  anno  1580  a  loanne 
Francisco  Bonhomio  episcopo  vercellensi  nuntioque  pontificis  deductus  est 
Friburgum  in  Helvetiam,  ibique  senex  et  decrepitus  scholas  aperuit, 
coUegii  fundamenta  iecit,  sodalitates  Beatissimae  Virginis  instituit,  contiones 
et  catecheses  habuit;  ibidem  vita  decessit  21.  Decerabris  1597,  raeritorura 
sane  plenissimus. 

Nam  praeter  orationes  sacras  et  catechismi  explicationes,  quibus  Bavariara, 
Austriam,  Alsatiam,  Franconiam,  Tirolim,  Bohemiam,  Helvetiam  variis  locis 
excoluerat,  praeter  consilia  ac  monita,  quibus  multos  primores  et  sacros  et 
civiles  munierat,  calamum  scriptorium  Canisius  inde  a  23.  suae  aetatis 
anno  ad  mortem  usque  numquam  deposuit. 

SS.  Cyrilli  Alexandrini  et  Leonis  Magni  opera  anno  1546  Coloniae  edidit, 
ibidemque  —  hoc  saltera  vero  simillimum  est  —  loannis  quoque  Tauleri,  decoris 
illius  dominicanae  familiae,  seripta  germanica  prelo  subiecit  ipso  anno  1543,  paulo 
postquam  Societati  lesu  nonien  dedit,  sicque  ceteris  omnibus,  qui  in  eadem  Societate 
libros  edidere,  longo  tempore  praecucurrit.  S.  Hieronymi  quoque  epistulas  in  usum 
scholarum  selegit  et  distinxit,  cuius  operis  circiter  40  editiones  hodie  notae  sunt. 
Libros  precationum  tum  germanica  lingua  tum  latina  contexuit  complures:  pro 
pueris,  aegrotis,  litterarum  studiosis,  principibus;  inter  quos  libros  „ManuaIe  Catho- 
licorum"  plus  quam  trigesies  variis  in  linguis  editum  est.  Contra  centuriatores 
quae  scripserit,  iam  dictum  est.  Lectiones  evangelicas  diebus  dominicis  et  festis  in 
ecclesia  recitari  solitas  duobus  magnis  voluminibus,  in  usum  maxime  sacerdotum, 
docte  ac  pie  explanavit.  Libris  germanicis  iisque  ad  populi  captum  accommodatis 
sanctorum  Helvetiae  patronorum  vitas  exposuit:  Beati,  Mauritii,  Ursi,  Fridolini, 
Iddae  Toggenburgensis,  B.  Nicolai  de  Rupe  (von  der  Flue).  Ac  praeter  ahos,  quos 
ipse  scripsit,  libellos,  aliorum  quoque  lucubrationes  aut  recognovit  aut  praefationibus 
ornavit  aut  denuo  in  lucem  emisit.  ut  catecbismi  romani  versionem  germanicam, 
martyrologium  romanum  germanice  editum,  Stanislai  Hosii  scriptum  Contra  Brentium, 
Petri  Busaei  opus  catechisticum,  Andreae  Vegae  0.  S.  Fr.  grandem  tractatum  ,De 
iustificatione",  ^Agendam"  archidioecesis  salisburgensis ,  Hannibahs  Codretti  S.  J. 
Grammaticam  latinam. 

Quod  vero  caput  est,  Lutheri  catechismo  per  Germaniam  usitatissimo 
Canisius  Catechismum  suum  opposuit  triplicem :  primo  quidem  Sumraara, 
quara  dixiraus ,  doctrinae  christianae ;  quara  eximius  quidam  nostrae  aetatis 
theologus  saeculo  XVI.  idera  fere  valuisse  putat,  quod  pro  medio  aevo  Petrus 

Braunsberger,  Canisii  Epistulae  et  Acta.  b 


XVIII  ^^-   Piooemimn  generale  totius  operis. 

Lombardus  suis  ,Libris  sententiarum"  in"aestiterit ' ;  secundo  jDro  parvulis  ac 
rudibus  nminimum"  illum  e  Summa  sua  extraxit  catecliismum,  qui  posterioribus 
saeculis  simpliciter  ^Canisius"  seu  „Canisi"  dici  consuevit :  tertio  uberius 
quoddam  Summae  suae  compendium  conscripsit  pro  adulescentibus  litterarum 
studiosis,  illudque  „Parvum  catechismum  Catholicorum"  vel  etiam  „Institu- 
tiones  Christianae  pietatis*"  vocari  vohiit.  Minimus  catechismus  in  hicem  primo 
prodiit  latine  Ingolstadii  a.  1556,  germanice  (Dilingae  ?)  a.  L556  vel  1557,  parvus 
autem  latine  Coloniae,  ut  videtur,  sub  a.  1558,  germanice  Dilingae  a.  1560  ^ 
Opus  catechisticum  Canisii  Odoricus  Raynakhis  scribit  „catholicae  eru- 
ditionis  puritate  radiare"  ^,  et  Caesar  Cantii  inter  catechismos,  quos  post 
Lutheri  catechismum  catholici  scripserint,  (romanum  saltem  si  excipias)  censet 
esse  celeberrimum  ^  Quem  Andreas  Serraus  (Serrao)  „magno  ubique  doctorum 
et  procerum  plausu"  exceptum  esse  asserit  ^,  ac  Maximilianus  I.  Bavariae  dux 
imperiique  elector  summo  pontifici  de  eodem  libro  scribere  voluit:  ,Tota 
Europa  non  modo  legitur,  sed  explicatur;  a  juventute  ediscitur;  principes 
imperii  Eomani  hinc  fidei  et  religionis  initia  duxerunt ;  in  omnes  singularum 
nationum  linguas  vernaculas  liber  ille  translatus  est."  ®  Ac  sane  ipsis  illis 
42  annis ,  qui  inter  primam  eius  editionem  et  mortem  Canisii  intercessere, 
multo  phis  quam  ducenties  prelo  subiectus  et  e  latina  in  12  saltem  alias 
linguas  translatus  est ".  Proinde  haud  immerito  Paquot  affirmavit  infinita 
bona  ex  hoc  opere  in  ecclesiam  manasse  ^,  atque  inter  protestantes  etiam 
inveniuntur,  qui  illud  laudent  vel  admirentur  '. 


'  „Die  Summa  doctrinae  christianae  mit  ihren  reicheu  Belegeu  aus  der  heil. 
Schrift  und  den  Vatern  kann  als  das  den  Bediirfnissen  der  Zeit  entsprecliende  ,Sen- 
tenzenbuch'  betrachtet  Averden" :  Jos.  Scheehen,  Handbuch  der  kathohschen  Dogmatik 
I  (Freiburg  i.  Br.  1873),  §  1081,  p.  446. 

2  Non  anno  15G3,  quod  editor  in  Hbello  infra  memoraudo  affirmaverat.  Vide, 
quae  hac  de  re  disseruit  I.  B.  Beiser  in  „Theologisch-praktische  Monats-Schrift" 
V  (Passau  1895),  135—137,  et  in  ^Katholik"  75.  Jahrg.  I  (Mainz  1895),  189—192. 

'  Annales  ecclesiastici  tom.  XIV.  ad  a.  1555,  n.  52. 

*  Storia  universale  1.  15,  c.  20  (Torino  1857,  tom.  IX,  P.  I,  p.  512).  Simi- 
liter  Georgius  Wehcr,  Allgemeine  Weltgescbichte  XI  (2.  Aufl. ,  Leipzig  1886) ,  18. 
Ac  Fr.  X.  Schoberl  censet  inter  catechetas  Germaniae  Canisiura  certe  esse  illu- 
strissimum:  Lehrbucb  der  katholischen  Katecbetik  (Kempten  1890)  p.  210. 

^  De  claris  catecbistis  ad  Ferdinandum  IV.  Regem  libri  III  (Viennae  1777)  p.  167. 

®  Huius  epistulae  apograpbum  eodem  tempore  scriptum  aut  commentarium  est 
Monachii,  in  tabulario  regio  (Reicbsarcbiv) ,  lesuitica  in  genere  Fasc.  13,  No.  214. 
Cf.  etiam  Zeitschrift  fiir  kafholischc  Thcologie  14.  Jahrg.  (Innsbruck  1890),   p.  729. 

■^  Cf.  0.  Bratdisherger,  Entstebung  und  erste  Entwicklung  der  Katccbismen  des 
seligen  Petrus  Canisius  (Freiburg  i.  Br.  1893)  p.  169.  170.  Sorbonna  parisiensis,  lesuitis 
baud  ita  amica,  catecliismum  nostrum  ipso  saeculo  XVI.  ter  probavit.  Cf.  ibidem  p.  45. 
46.  134.  146.     Quid  summi  pontitices  de  eodem  senserint,  ibidem  p.  47 — 49.  133. 

^  „Le  Catecbisme  de  Canisius  .  .  .  a  fait  dos  biens  infinis  dans  TEglise" :  Me- 
moircs  pour  servir  a  rhistoire  litteraire  des  dix-sept  provinces  des  Pays-Bas  etc. 
tom.  III  (Louvain  1770),  136—139.  Martiniis  Philippsoti  scribit:  „Un  bon  cate- 
chisme,  court,  concis  et  pourtant  complet,  bien  fait  et  pourtant  compr(5bensible  aux 
intelligences  m(5diocros,  «itait  d'une  grande  necessite  pour  les  populations  qui  etaient 
encore  restdes  catboliques.  Canisius  lo  termina  en  peu  de  temps  et  avec  tant 
d'habilete,  que  son  petit  livre  est  devenu  un  des  ouvrages  typiqucs  de  ses  correligion- 
naires" :  La  Contre-r(5volution  roligieuse  au  XVI  •■  siecle  (Bruxclles  1884)  p.  87. 

"  Ita  v.  g.  Leopohlm   de  Ranke ,    Die   romisclien  Papste  II  (6.  Aufl. ,    Leipzig 


1.   De  rebus  a  Canisio  gestis  ac  scriptis.  XIX 

Haec  de  Canisii  vita  et  scriptis.  Plura  docebunt  ij^sius  nConfessiones" 
et  ^Testamentum",  quae  epistulis  praefigentur,  atque  etiam  tabula  vitae  eius, 
quae  diarii  seu  potius  itinerarii  instar  disponetur  ac  singulis  voluminibus 
inseretur  iis  pro  annis,  quibus  eorum  epistulae  scriptae  sunt. 

Auctoritate  Canisius  pollebat  haud  exigua.  Eum  Otto  Truchsessius 
et  Stanislaus  Hosius ,  inter  cardinales  tum  praecipui ,  sincera  amicitia  com- 
plectebantur ,  Beatus  Petrus  Faber,  Sancti  Ignatius  et  Franciscus  Borgias 
magni  faciebant  ^  S.  Carohis  Borromaeus  in  administrando  munere  pastorali 
sibi  adesse  vohiit  ^,  S.  Franciscus  Salesius  velut  magistrum  consuhiit  asse- 
ruitque  rebus  „pro  Christo  gestis ,  dictis,  scriptis  universis  Christi  fidehbus 
innotuisse."  ^  Quod  et  Caesar  cardinahs  Baronius  confirmavit*,  praeconiiun 
illud  apostoKcum  in  Canisiura  accommodans:  „Cuius  laus  est  in  Evangelio 
per  omnes  ecclesias."  ^  Atque  viventis  etiamtum  Canisii  laudem  hbris  con- 
signarunt  loannes  Cochlaeus  ^,  loannes  Fabri  0.  Pr.  "^,  Fridericus  Staphyhis  ^ 


1874),  23.  Wolfg.  Menzel ,  Allgemeiue  Weltgescbichte  VIT  (Stuttgart  1863),  176. 
lo.  Georg.  Walch,  Bibhotheca  theologica  selecta  I  (lenae  1757) ,  494.  „Lexicou  fiir 
Tbeologie  und  Kircbenwesen"  von  H.  Holfz»iann  und  B.  Zijpffel  (Leipzig  1882), 
in  V.  ^Canisins".  —  P.  Bonffef  scribit:  „Canisius  est  justement  c^lebre  par  son 
Catechisme,  veritable  arsenal  de  la  doctrine  romaine  .  .  .  Aucun  ouvrage  peut-gtre, 
la  Bible  exceptee,  n'a  eu  plus  de  reimpressions  et  de  traductions  dans  toutes  les 
langues  de  rEurope"  (Encyclopedie  des  sciences  religieuses  publiee  sous  la  direction 
de  F.  LicJifenberger,  Doyen  de  la  Faculte  protestante  de  Paris,  II  [Paris  1878],  576 
ad  577).  G.  Kaiverau :  „Die  Katecbismen",  inquit,  „des  Canisius  baben  fiir  die  Kirche 
der  Gegenreformation  sicher  eine  ebenso  grosse  Bedeutung,  wie  die  Luther's  fiir  die 
Kirche  der  Reformation"  (Theologiscbe  Literaturzeitung,  herausgegeben  von  A.  Har- 
nack  und  E.  ScMlrer,  19.  Jabrg.  [Leipzig  1894],  col.  84).  Iclem  alio  loco  de  ^Summa" 
Canisii:  „Obne  directe  Poleniik,  mit  zablreichen  Bibelstellen  und  Kirchenvater- 
zeugnissen,  besonders  aus  Augnstin,  und  in  khiger  Umgebung  der  Scbolastiker,  war 
hier  klar  und  bestimmt,  in  der  Form  mild  und  erbaulich,  die  katb.  Lebre  im  Gegen- 
satz  zu  allen  Neuerungen  vorgetrageu.  Ein  kleinster  (155(5)  und  dann  auch  ein 
reichbaltigerer  kleiner  Katecbismus  (1559)  —  lateinisch  und  deutsch  —  scbufen 
dem  kath.  Jugendunterricht  feste  Normen  und  macbten  Canisius  zum  wirk- 
samen  Lebrmeister  des  kath.  Deutschland"  (Lebrbuch  der  Kircbengeschichte  von 
Dr.  Wllh.  MoUer,  III.  Bd. ,  bearbeitet  von  Dr.  G.  Kcmerau  [Freiburg  i.  B.  und 
Leipzig  1894],  p.  340).  Atque  Gerhardus  de  Zezschuntz,  qui  Erlangae  in  protestan- 
tiura  academia  tbeologiara  docuit  et  complura  opera  composuit  catechetica,  cate- 
cbisrai  canisiani  sermonem  adeo  esse  perspicuura  fatetur  et  proprium,  ut  in  exemplum 
assumi  possit  (Die  Katechese  als  erotematischer  Religionsunterricbt  [Leipzig  1872] 
p.  87.  88.  Der  Katechismus  oder  der  kirchlich-katechetiscbe  Unterricht  nach  seinem 
Stoffe  [2.  Aufl.,  Leipzig  1872]  p.  295).        ^  Haec  ex  ipsis  eorum  epistulis  intellegentur. 

2  Gius.  Boero,  Vita  del  Beato  Pietro  Canisio  (Roma  1864),  p.  385.  Flor.  Biess, 
Der  selige  Petrus  Canisius  (Freiburg  i.  Br.  1865)  p.  482. 

»  Oeuvres  completes  de  Saint  Fran^ois  de  SaJes  VIII  (7*^  ed.,  Paris  1885),  72—77. 

*  Annales  ecclesiastici  tora.  I.  ad  a.  9,  n.  1. 
=  2  Cor.  8,  18. 

"  In  dedicatione  opusculi  „S.  Bernardi  tres  serraones  ac  novem  epistolae  (In- 
golstadii  1545)":  Nic.  Paidus,  Der  Augustinerraonch  Johannes  Hoffmeister  (Frei- 
burg  i.  Br.  1891)  p.  192'.  387. 

"'  Antwort  autf  das  .  .  .  geschwetz  Mathie  Flaccii  Jllyrici  (Dilingen  1558) ; 
V.  „Der  KafJioliJc"  72.  Jahrg.,  I  (Mainz  1892),  124. 

*  S.  Marcus  Anachoretes,  versus  ex  graeca  lingua  iu  latinam  (Nissae  Sile- 
siorum  1555)  fol.  A  2»— A  5\ 

b* 


XX  ^^-   Prooeniium  generale  totius  operis. 

Albertus  "Wimpinensis  ^  Guilielmus  Eisengrein  -,  loannes  Schwayger  ^,  Samuel 
Quiclielbergus  *,  Georgius  Eder  '",  Gaspar  Cardillus  de  Villalpando  *,  loannes 
Perellius '^,  Cornelius  Loos  ^  Yalentinus  Rotmar^,  Stanislaus  Rescius '",  lo- 
annes  Engerd  ^\  loannes  Molanus  '-,  e  protestantibus  Henricus  Pantaleon 
medicus  basileensis  'l  Mortuum  autem  Sebastianus  Verronius ,  ecclesiae 
S.  Nicolai  Friburgi  in  Helvetia  praepositus ,  anno  1599  appellavit  .toto 
Christiano  orbe  notissimum",  ,Ecclesiae  per  Helvetiam  patriarcliam,  fidei 
Catholicae  per  Germaniam  columnam''  '^;  Aubertus  Miraeus,  canonicus  ant- 
verpiensis,  anno  1602  affirmavit  eum  „saeculi  sui  Hieronjanum"  dictum  esse  '^; 
Laurentius  Beyerlink,  canonicus  item  antverpiensis,  anno  1611  ,alterum  sui 
saeculi  Augustinum"  '^,  Gallus  Alt,  abbas  monasterii  benedictini  sangallensis, 
anno  1658  „Ecclesiae  Doctorem"  eum  vocavit  '^,  atque  Paulus  etiam  Freherus 
protestans  norimbergensis  anno  1688  concessit  fuisse  „pietate  animi  et  can- 
dore  priscis  Patribus  comparandum"  'l  Cum  his  encomiis  concordant  illa, 
quae  eodem  saeculo  in  Canisium  congessit  Andreas  Saussagius  (du  Saussay) 
parisinus,  regis  Galliae  contionator  ac  postmodum  episcopus  tullensis  '". 


'  Bericht  von  der  Gesellschaft  Jesu  (Ingolstadt  1563)  fol.  54—55. 
-  Catalogus  testium  veritatis  (Dilingae  1565)  fol.  208—209. 
^  Divi  Aurelii  Augustini  Confessionum  libri  XIII  in  Epitomen  redacti  (Coloniae 
1569)  praef. 

■*  Apophthegmata  bibhca  (Coloniae  1571)  f.  A  2^ 

*  Partitiones  catechisnii  catholici  (Colouiae  1582)  epist.  nuncup.  f.  *A4a. 
®  Canonicus  is  erat  complutensis  atque  in  concilio  tridentino  ob  insignem  doc- 
trinam  theologus  summi  pontificis  nominatus  est.  Cardillus  in  versione  castiliana 
catechismi  canisiani  a  se  facta  Canisium  vocat  „varon  santo  y  doto"  hisque  verbis 
laudationem  Canisii  adiungit  longam  atque  eximiam:  Suma  de  doti-ina  Christiana, 
que  compuso  en  Latin  el  Dotor  Pedro  Canisio  etc.  (En  Alcala.  1576)  f.  3.  non  signato. 
Exemplum  huius  editionis  est  in  bihliotheca  escuriacensi  (Escorial)  21.  V.  28. 

■^  Ein  Gesprach  von  der  Jesuiter  lehr  vnd  wesen  (Ingolstadt  1576)  fol.  E  b^ — F2, 
^  Illustrium  Germaniae  Scriptorum  Catalogus  (Moguntiae  1581)  fol.  N-'' — N  4''. 
^  Annales  Ingolstadiensis  Academiae  (Ingolstadii  1580)  f.  116'' — 117*. 
'°  D.  Stanislai  Hosii  vita  1.  1,  c.  20  (edita  primum  latine  Roraae  1587,  deinde 
germanice  Ingolstadii  1591).  Vide  opus  ^Stanislai  Hosii  Epistolae,  Orationes,  Lega- 
tiones",  edd.  Fr.  Hipler  et  Vinc.  Zakrsewski,  I  (Cracoviae  1879),  p.  sxvn. 

"  AImaeIngoIstadiensisAcademiaeTomusprimus(Ingolstadii  1581)  f.  108'' — 110*. 
'^  Mortuus  a.  1585 :   „De  Canonicis  Lihri  tres"  (Lovanii  1670)  p.  239. 
'^  Prosopographia   heroum    atque    illustrium    virorum    totius    Germaniae    P.    3 
(Basileae  1566),  p.  501. 

"  Chronica  Ecclesiae  et  Monarchiarum  (Friburgi  in  Helvetia  1599)  p.  472. 
'^  Elogia   Illustrium   Belgii    Scriptorum  (Antverpiae  1602)    p.  84 — 86.     Similia 
sunt   in   eiusdem  „Bihliotheca  Ecclesiastica"  P.  2.,    ed.    ab    Auherto    mn   den   Eede 
(Antverpiae  1649),  p.  146—147. 

'^  Opus  Chronographicum  orbis  universi  ab  anno  M.D.LXXII.  ad  usque  M.DC.XI. 
II  (Antverpiae  1611),  224. 

"  Canisius  erat  —  sic  e  monasterio  S.  Galli  Kalendis  Octobribus  1658  ad  Ale- 
xandrum  VII.  scripsit  —  „Germaniae  splendidum  sidus,  proptor  doctissimos  libros, 
quos  edidit,  Ecclesiae  Doctor"  (Apographum  saec.  XVII.  aut  ineuntis  XVIII. ,  in 
„Actis  Bcatificationis  B.  Petri  Canisii  P.IV.  contin.",  X.  Hb',  A.23;  cf.  infra  p.  xxv). 
'^  Theatrum  virorum  eruditione  clarorum  (Noribergae  1688)  p.  303 — 304. 
'3  Martyrologium  Gallicanum  I  (Lutetiae  Parisiorum  1637),  p.  lxiv;  item  in 
opere  „Libri  de  Scriptoribus  Ecclesiasticis  Cardinalis  Bellarmini  Continuatio"  (Co- 
loniae  1684)  p.  38. 


1.    De  rebus  a  Canisio  gestis  ac  scriptis.  XXI 

Neque  posterioribus  saeculis  hic  canisiani  nominis  splendor  elanguit ', 
atque  e  recentioribus  etiam  protestantibus  complures  de  Canisio  verbis 
loquuntur  amplissirais,  veluti  loannes  Fabricius,  professor  et  abbas  lutheranus  ^, 
Ernestus  Salomon  Cyprianus,  protosynedrii  gothani  praeses  vicarius  ^  loannes 
Matthias  Schrockh,  historiae  professor  in  universitate  vitembergensi  *,  Ludo- 
vicus    Pliilippus    van    den   Bergh ,    regni   neerlandici    archivista    primarius ', 


1  Canisium  magiiis  laudibus  ornavit  etiam  Ignatius  Hijacinthus  Atnat  de 
Graveson  0.  Pr. ,  theologus  notissimus :  Historia  ecclesiastica  variis  coUoquiis 
digesta  VII  (Augusta  Vind.  et  Graecii  1726),  coll.  5,  p.  122.  Idem  praestitit  Natalis 
Alexander  0.  Pr.,  Historia  ecclesiastica,  saec.  XV.  et  XVI.,  art.  2,  n.  81  (ed.  C.  Ron- 
caglia,  IX  [Venetiis  1778],  154).  Atque  in  universitate  catholica  Friburgi  Helve- 
tiorura  sub  auspiciis  summi  pontificis  Leonis  XIII.  nuper  instituta  facultas  theo- 
logica,  praeter  communem  omnium  scholarum  patronum  Doctorem  Angelicum,  Beatum 
nostrum  Canisium  peculiarem  sibi  elegit  patronum  una  cum  Beato  Alberto  Magno  0.  Pr. ; 
quod  etiam  legibus  eiusdem  facultatis  insertum  est,  ab  eodem  summo  pontifice 
19.  lunii  1890  approbatis  (Statuta  facultatis  theologicae  Friburgens.  apud  Helvetios 
c.  1 ,  n.  2).  Qui  vero  reipublicae  friburgensis  historiam  conscripsit,  quanturavis 
falso  indulgeret  liberalismo,  fassus  tamenest:  „Jamais  vie  ne  fut  phis  utilement  et 
plus  laborieusement  remplie.  Elle  fut  constamment  marquee  au  coin  de  Tabnega- 
tion  la  plus  cbretienne.  Orateur  eloquent,  dcrivain  distingue,  negociateur  infatigable, 
le  P.  Canisius  joignait  au  zele  de  Fapotre  Thabilete  du  diplomate ,  rhumilite  d'un 
saint  et  Terudition  d'un  savant"  (Histoire  du  Canton  de  Fribourg,  par  le  Docteur 
Berchtold  [2"  partie,  Fribourg  en  Suisse  1845],  p.  271 — 273).  Canisium  de  Societate 
lesu  in  Germania  omnium  optime  meritum  esse  clarum  est  et  ab  omnibus  agno- 
scitur,  V.  g.  a  K.  Fr.  Eichhorn ,  Deutsche  Staats-  und  Rechtsgeschichte  4.  Thl. 
(4.  Aufl.,  Gottingen  1836),  p.  176°,  et  ab  Eberh.  Zirngiebl,  Studien  iiber  das  Institut 
der  Gesellschaft  Jesu  (Leipzig  1870)  p.  262. 

2  Historiae  bibliothecae  fabricianae  Pars  III  (Wolfenbuttehi  1719),  p.  866—367. 
^  „Et  eruditione  singulari  et  in  pontifices  Romanos  studio  obsequiove  et  labore 

incredibili  in  cathedra  cum  academica  tum  ecclesiastica  ac  itineribus  phirimis,  scri- 
bendis  etiam  catechesi  et  ahis  operibus  tolerato  suraraoque  haereticorura  odio  in 
tantam  apud  suos  claritudinem  pervenit  Canisius,  ut  Romae  omnibus  aetatis  iUius 
theologis  anteponeretur"  (Tabularium  ecclesiae  Romanae  seculi  decimi  sexti  [Franco- 
furti  et  Lipsiae  1743]  p.  33). 

*  ^Keiner  unter  seinen  Ordensgenossen  in  Deutschland  hat  mit  so  vielem  Eifer 
durch  Predigten,  Unterricht  der  Jugend,  Schriften  und  Einfluss  am  Hofe  die  An- 
zahl  der  Anhanger  der  evangehschen  Religion,  .  .  .  nicht  ohne  betrachtlichen  Erfolg, 
zu  vermindern  gesucht"  (ChristHche  Kirchengeschichte  seit  der  Reformation  3.  Thl. 
[Leipzig  1805]  p.  550). 

*  „Welk  eene  kerkelijke  rigting  men  ook  toegedaan  zij,  kan  men  niet  anders 
dan  met  bewondering  op  dezen  man  staren,  die  zijn  geheele  leven  en  alle  krachten 
van  ligchaam  en  ziel  toewijdde  aan  hetgeen  hij  voor  waar  en  regt  hield.  Een  der 
hechtste  steunpilaren  van  het  kathohcisme  in  die  stormachtige  eeuw,  rigtte  hij 
vooral  zijne  aandacht  op  den  verwaarloosden  staat  van  het  onderwijs  en  heeft  dit 
dan  ook,  schoon  geheel  in  kerkehjken  zin,  door  het  stichten  van  een  aantal  collegien 
en  door  eigen  leer  en  voorbeeld  krachtig  bevorderd.  .  .  .  Het  protestantisme  dat  hij 
zijn  geheele  leven  lang  bestreed ,  kan  hem  slechts  als  een  dapperen  vijand  be- 
schouwen,  maar  zal  ten  minste  aan  zijnen  onbezweken  ijver,  zijne  groote  bekwaam- 
heden  en  zijn  eervol  karakter  zijne  achting  niet  ontzeggen"  (Het  Nijmeegsche  Ge- 
slacht  Kanis,  in  „Bijdragen  voor  vaderlandsche  Geschiedenis  en  Oudheidkunde". 
Verzameld  en  uitgegeven  door  Mr.  Is.  An.  Nijhoff,  vervolgd  door  P.  Nijlioff'.  Nieuwe 
Reeks,  Vierde  Deel  [Arnhem  1866],  p.  160—161).  Separatim  quoque  haec  commen- 
tatio  edita  est. 


XXI 1  II-   rrooeraium  geuerale  totius  operis. 

Carolus  Augustus  Hase,  inter  spolemicos"  protestantes  nostrae  aetatis  in 
Germania  facile  princeps '.  loannes  Janssen  Canisium  inter  celeberrimos 
et  validissimos  reformatores  numerat,  quos  ecclesia  catholica  saeculo  XVI. 
habuerit  -.  Alii  Sancto  Bonifatio  eum  comparavere  ^  vel  in  numero  aposto- 
lorum  Germaniae  reposuere  \ 


*  Hase  Canisium  virum  fuisse  dicit,  qui  ^pnulenter  et  impigre"  hiboraverit,  qui- 
que,  „vertraut  mit  den  Kirchenviitern  wie  mit  dem  Sinn  und  Bediirfniss  des  Volks, 
in  Kijln,  Baiei'n,  Bohmen ,  Ostreich  und  iiberall  wo  seine  Kirche  bedroht  -war,  ein 
langes  Leben  durch  nur  diesem  einen  Gedanken  gelebt  hat,  mittels  einer  fronmten 
katholischen  Ghiubens-  und  Lebens-Ordnuug  den  Protestantismus  zuriickzudrangen" 
(Kirchengeschichte  [IL  Aufi.,  Leipzig  1886]  p.  479). 

-  Geschichte  des  deutschen  Volkes  TV  (13.  Aufl.,  Freiburg  i.  Br.  1890),  p.  390. 
Cf.  etiam  L.  Pastor,  Johannes  Janssen  (Freiburg  i.  Br.  1892)  p.  122. 

*  Ita  fortis  ille  fidei  confessor,  Hcrmannus  de  Vicari,  archiepiscopus  fribur- 
gensis,  Friburgo  Brisgoviae  25.  Martii  1859  Pio  IX.  scripsit:  „Vere  dici  potest 
Petrus  Canisius,  qui  in  mediis  haeresum  proceUis  religionem  et  sanam  doctrinam 
labescentem  in  Germania  stabiHvit,  dignus  S.  Bonifacii,  Germanorum  Apostoli,  aeinuhis 
et  comes,  siquidem  bonam  plantationem  jamjam  perituram  ab  interitu  vindicare  con- 
similis  laus  est,  quam  eamdem  primum  instituisse"  (Sacra  Rit.  Congr.  Lausanen. 
Beat.  et  Can.  Ven.  Servi  Dei  Petri  Canisii.  Positio  super  miracnUs  [Romae  1860] 
Summar.  addit.  p.  1 — 2).  Similiter  loannes  Bajjtista  Heinrich,  theologiae  professor 
et  ecclesiae  cathedralis  moguntinae  decanus ;  ex  cuius  sententia  „in  Wahrheit  nachst 
dem  heiL  Bonifacius  kein  Mensch  so  sehr  die  Dankbarkeit,  Verehrung  und  Liebe 
des  katholischen  Deutschlands  verdient,  als  unser  Petrus  Canisius"  (Der  seh'ge  Petrus 
Canisius.  Eine  Predigt  zur  Feier  seiner  Seligsprechung  gehalten  im  Miinster  zu 
Strassburg  [Mainz  1865]  p.  13). 

*  Ita  V.  g.  Henricus  de  Knoringen ,  episcopus  augustanus,  anno  1629  in  sua 
„Visitatione  Sacrorum  liminum  BB.  Apostolorum  Petri  et  Pauli"  de  Cauisio :  „Jam 
hi,"  inquit,  „jam  alii  ab  isto  zelosissimo  viro  errores  suos  dedocti  orthodoxae  veritati 
manus  dederunt,  ut  proinde  non  parum  Augusta  huic  Apostolo  debere  se  debeat  profiteri" 
(Ex  apographo  partis  huius  ^Visitationis"  circ.  a.  1864  a  P.  Flor.  Riess  S.  J.  facto). 
Ferdinandus  Maria,  Bavariae  elector,  in  litteris  Monachio  26.  lanuarii  1659  ad  Alex- 
andrum  VII.  summum  pontificem  datis  Canisium  „totius  quidem  Germaniae,  prae- 
sertim  uero  Bauariae  praeclarum  superiore  seculo  Apostolum"  fuisse  affirmat  (Ex 
apographo  saec.  XVII.  vel  XVIIL  scripto,  in  „Actis  Beatif."  1.  c.  A.  28).  Proximo 
autem  saeculo  Franciscus  Ludovicus  Schenk  de  Castell ,  episcopus  eystettensis, 
Benedicto  XIII.  pontifici  scripsit:  „Aequissimum  plane"  mihi  videtur,  „hunc,  ut  ita 
dicam,  Germaniae  Apostohun  .  .  .  Beatorum  honoribus  propius  admoveri"  (Epistula 
data  Eystadio  2.  lunii  1729  et  edita  in  „Pastoral-Blatt  des  Bisthums  Eichstatt"  VIII 
[Eichstiitt  1861],  206).  De  Helvetia  autem  catholica  Claudius  Antonius  Dudiny, 
episcopus  lausannensis ,  in  litteris  Friburgo  21.  Aprilis  1732  ad  Clementem  XII. 
missis  testatur:  [Canisium]  „tota  Helvetia,  quae  Catholica  est,  .  .  ut  Patrem  suura 
in  Christo  diligit,  ut  Apostolum  colit"  (Ex  apographo  eiusdera  fere  temporis,  in 
„Actis  Beatif."  1.  c.  A.  32).  Eodem  fere  tempore  protestans  etiam  „Bibliothecae 
universalis"  editor  testificatus  est  Canisium  tantam  apud  catholicos  gloriam  asse- 
cutura,  „dass  man  ihn  fiir  dem  zweiten  Apostel  Teutschlandes  hielte"  (VoL  III 
[Norimbergae  1739],  p.  162).  Neque  ab  his  dissonat  sententia  ipsius  ecclesiae  ca- 
tholicae:  [Canisius]  „Germaniae  apostolus  appellatus.  et  plane  dignus  habitus  est, 
qui  ad  tutandam  in  Germania  religionem  datus  divinitus  putaretur"  {Breciarium 
romanum.  Pars  verna.  Lectio  5  in  officio  B.  Petri  Canisii,  inter  festa  „ex  indulto"). 
Paulus  autem  Dreus,  minister  protestans,  fatetur:  „Man  muss  zugestehcn,  dass  er 
romischerseits  den  Namen  eines  Apostels  Deutschlands  verdient"  (Petrus  Canisius, 
der  erste  deutsche  Jesuit  [Halle  1892]  p.  103). 


2.   De  Canisii  epistulis  et  de  ratione  in  iis  edentlis  servata.  XXIII 

Tanta  Canisius  certe  non  praestitisset,  nisi  cum  eruditione  ac  facundia 
insignem  vitae  probitatem  coniunxisset  atque  imprimis  orationis  assi- 
duitatem,  animi  demissionem,  oboedientiam  erga  praepositos,  ardens  studium 
gloriae  divinae  et  salutis  animarum  promovendae.  Propter  has  virtutes 
ultimis  praesertim  vitae  annis  vir  sanctus  habebatur,  sepulcrum  ex  tempore 
mortis  eius  usque  in  praesens  pietatis  gratia  a  multis  visitabatur,  pleraque 
sanitatum  mira  beneficia  per  eum  impetrata  referebantur  '.  Annis  1625  et 
1626  Dilingae,  Frisingae,  Friburgi  Helvetiorum  episcopi  iuridice  de  Canisii 
vita  inquirere  coeperunt,  et  anno  1740  initium  factum  est  processui  beati- 
ficationis  apostolico ;  ad  quem,  temporum  iniuria  interruptum,  Gregorius  XVI. 
anno  1833  rediit.  Idem  pontifex  28.  lanuarii  1844  sollemniter  declaravit 
virtutes  in  Canisio  fuisse  heroicas.  Denique  Pius  IX.  17.  Aprilis  1864  quat- 
tuor  miracula  approbavit  eius  intercessione  patrata,  et  20.  Novembris  eiusdem 
anni  Beatorum  catalogo  Canisium  inscripsit  eiusque  festum  diem  quotannis 
die  27.  Aprilis  agi  concessit^ 

2.  De  Canisii  epistulis  et  de  ratioiie  iu  iis  edendis  servata. 

Canisius  ^semper",  inquit  Franciscus  Sacchinus  S.  J.,  „habuit  in  more  ab- 
sentibus  quoque  prodesse  per  literas,  quae  omnes  a  iuuene  licet  conditae, 
sanctara  quandani  Patrum  priscorum  antiquitatem,  et  grauitatem  spii-abant. "  ^ 

Tricesimum  annum  Canisius  vixdum  attigerat,  cum  iam  duae  eius  epi- 
stulae  typis  vulgatae  sunt  in  volumine  litterarum  ad  Fridei-icum  Nauseam, 
episcopmn  viennensem,  datarum*.  Paulo  autem  post  Beati  nostri  mortem 
aliquae  eius  epistulae  taraquam  sacrae  quaedam  reliquiae  coli  coeptae 
sunt».     Inter  quas  recensenda   est   illa,    quam   eruditus   ille   pariter  ac  pius 


*  Ita  v.  g.  visitatores  et  abbates  congregationis  helveticae  ordinis  Sancti  Bene- 
dicti  ^Feflcone"  7.  Octobris  1658  Alesandro  VIl.  papae  scripserunt:  Ad  Canisii 
canonizationem  petendam  se  adduci  ,eius  Viri  plane  Apostolici  heroicis  virtutibus, 
animarum  zelo  eximio,  et  frequenti  niiraculorum  gratia,  quibus  Germaniam  totam, 
et  cumprimis  Heluetiam  nostram  impleuit"  (Ex  apographo  saec.  XVII.  aut  ineuntis 
XVIIL,  in  „Acf;s  Beafif."  1.  c.  A.  24). 

2  Riess  1.  c.  p.  550—571.  Processus  apostolicus  beatificationis  Canisii  magna 
cum  diligentia  et,  saeculo  imprimis  XVIII. ,  cum  sancto  quodam  rigore  factus  est; 
quo  rigore  P.  Francisco  Xaverio  Fegeli  S.  J.,  qui  ex  anno  1740  eius  processus 
„procurator  substitutus"  fuit,  ahquando  haec  verba  excussa  sunt:  „Vere  dixit  quis- 
piam  Cardinahs :  ,Qui  vult  facere  sanctum  Confessorem ,  debet  fieri  Martyr,'  id  est, 
laboribus,  molestiis,  adversis"  (MS. :  „Succincta  Narratio  Eorum ,  quae  gesta  sunt 
circa  Processum  Apostohcum  ...  V.  P.  Petri  Canisii  S.  J.",  in  „Actis  Beatificationis 
B.  Petri  Canisii  P.  IV",  n.  21,  p.  21  [Ser.  X.  H^]). 

*  De  Vita  et  Rebus  gestis  P.  Petri  Canisii  (Ingolstadii  1616)  p.  45. 

*  Epistolarum  miscellanearum  ad  Fridericum  Nauseam  Blancicampianum  .  .  . 
libri  X  (Basileae  1550),  p.  373-375.  400—403. 

*  Ita  niemoriae  traditum  est  anuo  1618  mulierem  quandam  (lucernensis  ea 
fuisse  videtur)  in  vitae  periculum  vocatam  „thecam,  literas  P.  Petri  Canisii  manu 
exaratas  continentem"  corpori  admovisse  ,eo  invocato,  cujus  reliquiae  esseut",  ac 
paulo  post  periculo  esse  liberatam  {^SnppIeiiienfKm  Historiae  Collegii  Lucernensis" 
anno  1636  [ni  fallor]  scriptum  et  Roraam  ad  praepositum  Societatis  lesu  generalem 
missum,  ad  a.  1618).  Ac  Canisii  epistula  quaedam  etiam  Friburgi  Helvetiorum  im- 
posita  est  capiti  Elisabethae  Vonderweit  morbo  mortifero  laborantis,  ac  paulo  post 
idem  morbus  Canisii  intercessione  subito   perfecteque   sanatus    est;    quod   unum   ex 


XXIV  II'    Prooemium  generale  totius  operis. 

Hippolytus  Giiarinonius  medicus  et  historiaruni  scriptor  pectori  appensam 
portare  solebat ,  cum  annis  IGll  et  1634,  pestilentia  magnam  partem  comi- 
tatus  tirolensis  infestante,  aegrotos  visitaret;  qui  etiam  tabulis  15.  Maii  1650 
Halae  ad  Oenum  confectis  sancte  testatus  est  se  huic  epistulae  incolumitatem 
suam  acceptam  referre  '.  Proximo  saeculo ,  cum  Canisii  scripta  in  processu 
beatificationis  eius  de  more  recognoscerentur ,  etiam  80  fere  eiHstulae  cani- 
sianae  excussae  et  a  sacra  rituum  congregatione  probatae  sunt  ^. 

Centum  Canisii  epistulas  in  Helvetia  collegerant  Socii  collegii 
friburgensis,  prelo  subiciendas,  et  hodie  quoque  diploma  exstat,  quo  Christo- 
phorus  Schorrer,  Societatis  lesu  per  CTermaniam  superiorem  visitator  et  vice- 
provinciahs ,  Friburgi  Helvetiorum  12.  lanuarii  1662  centuriae  huius  typis 
exscribendae  potestatem  iis  tribuit  ^  At  ignotis  de  causis  exscripta  non  est. 
Aliquid  simile  accidit  P.  losepho  Boero  S.  J.,  viro  de  historia  ordinis  nostri 
optime  merito ;  editionem  is  parabat  omnium  Canisii  epistularum ,  et  multas 
iam  ipse  transcripserat ,  multas  transcribendas  curarat  *  •  sed  aliis  negotiis 
iisque  gravissimis  abstractus,  thesaurum  suum  provinciae  Societatis  lesu  ger- 
manicae  tradidit '",  auctore  (ni  faUor)  praecipuo  R.  P.  Antonio  Maria  Anderledy, 
qui  postea  totius  Societatis  summus  moderator  fuit  (f  18.  lanuarii  1892). 

Exstant  quidem  haud  paucae  Canisii  epistulae  per  diversos  libros  sparsae: 
imprimis  in  \atis  eiusdem  a  Radero ,  Sacchino ,  Pythone ,  Boero ,  Riess  con- 
scriptis,   in  historiis   tum  Societatis  lesu  universae   tum  singularum  provin- 


quattuor  ilHs  miracuHs  est,    quae  Pius  IX.  17.  Aprilis  1864  sollemniter   approbavit 
(Boero,  Canisio  p.  460—462.  487—490.    Biess  1.  c.  p.  546—547.  568—570). 

'  Epistula  haec  ab  ipso  Canisio  Friburgo  Helvetiorum  8.  Octobris  1595  missa 
erat  Dilingam  ad  Michaelem  Eberium  S.  J.  scholasticum.  Quae  suo  loco  proponetur. 
Relatio  autem  ab  ipso  Gi(arinonio  scripta  ipsiusque  sigillo  maiore  munita,  6  pa- 
ginas  in  2"  occupans,  apud  nos  exstat. 

*  Sacra  Rituum  Congregatione  .  .  Lausannen.  Beatificationis  et  Canonizationis 
Ven.  Servi  Dei  Petri  Canisii.  Positio  super  virtidibus  (Romae  1833)  Summar.  ad- 
dition.  p.  1—3. 

*  Archetypum  est  Monachii  in  archivo  regio  1.  c. 

*  Boero,  Canisio  p.  5.  6 ;  cf.  etiam  Riess  1.  c.  p.  viii. 

^  Boero  in  exscribendis  epistulis  canisianis,  salvis  rebus  ipsis,  sermonem,  ita- 
licum  imprimis,  ad  nostram  aetatem  accommodare  solebat  et  quaedam  etiam  omit- 
tebat,  quae  nimis  parva  vel  sicca  vel  aliis  de  causis  non  edenda  ipsi  quidem  vide- 
bantur.  Attamen  eius  apographa  postea  ab  aliis  correcta  et  suppleta  sunt.  Natus 
est  losephiis  Boero  (cuius  nomen  saepissime  in  hoc  opere  recurret)  Vintimelii  (Vinti- 
migha)  in  Itaha  superiore  15.  Augusti  1814,  Societatem  lesu  iugressus  6.  lanuarii 
1830,  in  diversis  postea  Italiae  collegns  grammaticam ,  litteras  humaniores,  rheto- 
ricam  professus.  Romae  autem  per  multos  annos  archivo  generali  ordinis  nostri 
praefuit  et  in  processibus  beatificationis  et  canonizationis  „postuktorem  causarum" 
egit,  eoque  postulante  etiam  processus  beatificationis  Canisii  nostri  ad  feHcem  exitum 
perductus  est.  Per  aHquot  etiam  annos  Boero  munus  „assistentis  ItaHae"  gessit 
sicque  reverendum  patrom  Petrum  Beckx,  Societatis  praepositum  generalem,  in  toto 
ordine  gubernando  adiuvit.  Inter  tot  negotia  Boero  80  fere  libros  et  libellos  aut 
ipse  elucubravit  aut  ab  aliis  compositos  prelo  subiecit;  atque  imprimis  vitas  con- 
scripsit  multorum  insignium  virorum  Societatis;  in  quibus  libris  multa  inveniuntur 
nova,  quae  auctor  ex  archivo  nostro  romano  (tunc  nondum  disperso)  deprompsit. 
Mortuus  est  Romae  8.  Februarii  1884.  Boeri  libri  recensentur  a  Carolo  Somnier- 
rogel  S.  J. ,  Bibliotheque  de  la  Compagnie  de  Jesus.  Bibliogr.  I  (Bruxelles-Paris 
1890),  col.  1571—1.584. 


2.    De  Canisii  epistulis  et  de  ratione  in  iis  edendis  servata.  xxv 

ciarum  eius,  in  libello  periodico  bruxellensi  „Collection  de  Precis  historiques"  ; 
quorum  librorum  index  alphabeticus  singulis  voluminibus  addetur.  Verum 
multae  epistulae  ibidem  mutilae  tantum  reperiuntur  aut  in  aliam  linguam 
conversae  aut  aliter  mutatae,  et  ex  ipsis  illis  libris  complures  rariores  sunt, 
quidam  etiam  rarissimi.  Accedit  quod  permultae  epistulae  Canisii  nmnquam 
editae  sunt,  neque  etiam  iudicia  quaedam  eiusdem,  quae  longa  sunt  et  magni 
momenti.  Haec  de  epistulis  a  Canisio  scriptis.  Earum  autem,  quae  ad  ipsum 
datae  sunt,  paucissimae  tantum  typis  descriptae  conspiciuntur ,  ac  multae 
omnino  periisse  videntur,  ita  v.  g.  illae,  de  quibus  P.  Georgius  Scherer  S.  J. 
—  Viennae  is  aliquamdiu  Canisii  socius  domesticus  fuerat  —  29.  Novembris  160-4 
Lentia  ad  P.  Perdinandum  Alberum,  collegii  viennensis  rectorem,  haec  scripsit : 
^lnveni  etiam  literas  multas  Caesaris  Ferdinandi,  quibus  ipsum  Canisium  in 
negotiis  gravissimis  consulebat,  imo  deferebat  ipsi  magna  instantia  Episco- 
patum  Viennensem,  nescio  an  etiam  Labacensem."  •  Attamen  feliciter  evenit, 
ut  multarum  eiusmodi  epistularum  adumbrationes  saltem  aut  apographa  eodem 
tempore  facta  conservarentur ,  earum  imprimis,  quas  ad  Canisium  dedere 
generales  praepositi  lacobus  Lainius,  S.  Franciscus  Borgias,  Everardus  Mer- 
curianus,  Claudius  Aquaviva. 

Ut  haec  omnia  colligerentur ,  atque  etiam  alia  sive  scripta  sive  libri 
rari,  qui  epistulis  ipsis  lucem  aspergere  possent,  invenirentur,  perlustrata  sunt 
plus  quam  260  tabularia  et  bibliothecae  —  eaque  maximam  partem 
ab  editore  ipso  —  in  Anglia ,  Austria ,  Belgio ,  Dania ,  Gallia ,  Germania, 
Helvetia,  Hispania,  Hollandia,  Italia,  Lusitania,  Suecia. 

Multa  reperta  sunt  in  archivis :  secreto  vaticano ,  regio  monacensi  ^  caesareo 
viennensi  ^  itemque  caesareo  oenipontano  *,  cantonali  friburgensi  in  Helvetia  etc. ;  in 
musaeis :  britannico ,  quod  est  Londini ,  et  plantiniano ,  quod  est  Antverpiae ;  in 
bibliothecis :  urbis  Romae  vaticana,  casanatensi,  nationali,  viennensibus  aulica  et 
academica,  monacensibus  regia  et  academica,  dihngensi  regia,  lovaniensi  academica, 
bruxellensibus  regia  et  patrum  Bollandistarum ;  denique  Friburgi  Helvetiorum  in 
bibliothecis  dioecesana  et  cantonali,  Friburgi  Brisgoviae  in  academica;  atque  etiam 
niultis  aliis  locis.     Quae  omnia  hic  enumerare  non  vacat. 

Singulis  autem  epistulis  nomen  archivi  vel  bibliothecae  ascribetur,  in 
qua  inventae  sunt  sive  archetypae  sive  transcriptae ,  et  praeterea  singulis 
voluminibus  conspectus  codicum  manu  scriptorum  praefigetur,  qui  ad  epistulas 
eius  voluminis  vel  exscribendas  vel  illustrandas  frequentius  adhibiti  sunt. 

Societatis  quoque  lesu  tabularia  et  bibliothecae  compluribus  in  terris 
pervestigatae  et  multa  in  iis  inventa  sunt;  longe  autem  plura  certe  inventa 
essent,  nisi  in  tempestatibus  saeculis  XVIII.  et  XIX.  contra  Societatem  exortis 
scripta  eius,  tam  bene  olim  disposita  et  conservata,  multis  modis  permixta, 
mutilata,  rapta,  ex  una  regione  in  alteram  transmissa,  ex  parte  etiam  destructa 
essent.  Atque  ex  iis  ipsis  epistulis  Canisii,  quae  apud  nos  supersunt,  com- 
plures  editor  non  vidit;  attamen  effecit,  ut  satis  accurata  earum  apographa 
sibi  mitterentur.  Quodsi  cui  scripto  aut  scripti  particulae  locus 
non  ascribitur,  in  quo  exstet,  eo  ipso  significatur  apud 
Societatem   lesu   esse. 


*  Autographum  est  in  tabulario  quodam  Societatis  nostrae. 
2  K.  Reichsarchiv.  *  K.  k.  Haus-,  Hof-  und  Staatsarchiv. 

■*  K.  k.  Statthalterei-Arcliiv. 


XXVI  II-    Prooemium  generale  totius  operis. 

Complures  Canisii  epistulae,  tanta  etiam  adhibita  diligentia,  deprehendi 
non  potuerunt;  v.  g.  illae ,  quas  ,ad  Episcopum  Mindensem  et  Ducem 
Brunswicensem"  missas  esse  academiae  ingolstadiensis  historiographus  quidam 
affirmat '.    Nec  tamen  messis  exigua  fuit. 

Spectanti  enim  epistulas  canisianas,  quae  aut  ex  omni  parte  aut  ex  aliqua  saltem 
supersunt,  apparebunt  inter  eos,  qui  litteras  a  Canisio  accepere  aut  ad  eum  dedere, 
Sancti  Franciscus  Salesius,  Carolus  Borromaeus,  Ignatius,  Franciscus  Borgias,  Beatus 
Petrus  FaLer ,  sunimi  pontifices  lulius  III. ,  Pius  IV. ,  Gregorius  XIII. ,  imperatores 
Ferdinandus  I.  et  Ferdinandus  II.,  Bavariae  principes  Albertus  V.,  Guilielmus  V., 
Maximilianus  I.,  archidux  Ferdinandus  II.  Tirolensis,  cardinales  Amulius,  Commen- 
donus,  Bartholomaeus  Gallus,  Hosius,  Philippus  Bavariae  dux,  Sirletus,  Truch- 
sessius,  nuntii  apostolici  loanues  Franciscus  Bonhomius,  loannes  Dolphinns,  Aloysius 
Lipomanus ,  Sebastianus  Pighinus ,  Bartholomaeus  comes  Purliliarum ;  antistites 
(episcopi,  administratores  etc.)  archidioecesium  et  dioecesium  argentoi-atensis,  basile- 
ensis,  brixinensis,  eystettensis ,  frisingensis ,  herbipolensis ,  lundensis,  moguntinae, 
raonasteriensis,  naumburgensis,  paderbornensis,  pragensis,  salisburgensis,  treverensis, 
varmiensis,  viennensis ;  Societatis  lesu  praepositi  generales  lacobus  Lainius,  Everardus 
jVIercurianus ,  Claudius  Aquaviva;  viri  illustres  permulti,  veluti  Petrus  Busaeus, 
Maternus  Cholinus,  Franciscus  Costei-us,  Martinus  Eisengrein,  Georgius  Fuggerus, 
loannes  Gropperus,  Wiguleus  Hundt,  Bartholoraaeus  Latomus,  Guiliehnus  Lindanus, 
Oliverius  Manareus ,  Hieronyraus  Natalis ,  loannes  Nopelius ,  Onufrius  Panvinius, 
loannes  Pistorius,  Christophorus  Plantinus,  Antonius  Possevinus,  Alphonsus  Sahneron, 
"Wolfgangus  Sedelius,  Petrus  Schnewly,  loannes  lacobus  a  Staal,  Fridericus  Staphylus, 
Laurentius  Surius,  Ruardus  Tapperus,  Guihelmus  Techtermann,  Sebastianus  Verro- 
nius,  Marcus  Welser  etc. 

Haec  ipsa  nomina  sufficient  ad  ostendendum  momentum,  quod  in  epistulis 
canisianis  situm  est  pro  historia  tum  sacra  tuni  civili  tum  litteraria.  Quod 
quidem  enucleatius  enarrabunt  prooemia  specialia  singulis  praefigenda  vohi- 
minibus.  Praeterea  singulis  epistulis  „summarium"  antecedit,  docens,  quid 
contineant. 

Epistulae  porro  a  Canisio  datae  vel  ad  eundem  missae  hic  ponentur 
omnes ,  sive  editae  iara  sunt  sive  non  sunt ;  itemque  i  u  d  i  c  i  a  Canisii ,  ac 
litterae  etiam  ^dedicatoriae",  a  Canisio  suis  aliorumve  libris  praefixae,  vel 
ab  aUis  scriptoribus  ad  Canisium  datae;  nam  in  his  quoque  nova  quaedam 
et  singularia  dicuntur  de  hominibus  rebusque  illorum  temporum,  aliaque  valde 
pulchra ;  ac  hbros  illos  ipsos  inspicere ,  nunc  saepe  haud  ita  facile  est  ^. 
Quodsi  alicuius  canisianae  epistulae  exemplum  quidem  ipsum  periit,  vestigia 
autem  quaedam  supersunt ,  e.  g.  in  epistula  tertii  cuiusdam ,  epistulae  illius 
canisianae  mentionem  facientis,  haec  in  formam  ^regesti''  redacta  typis,  quas 
dicunt,  cursivis  exscribuntur.  Ea  autem,  quae  dicta  sunt,  omnia  non  per 
tres  aut  quattuor  classes  distinguentur ,  sed  promiscue  ponentur,  temporum 
tantum  ordine  observato ;  secus  enim  nimiae  in  uno  eodemque  volumine 
orirentur  divisiones ;  et  epistulao  ad  Canisium  missae  saepe  responsiones  sunt 


'  /.  jV.  Mederer ,  Annales  Ingolstadiensis  Acadeniiae  P.  2  (Ingolstadii  1782), 
p.  151.  Episcopus  ille  fuisse  videtur  Georgius,  archiepiscopus  bremeusis  idenique 
episcopus  niindensis  et  adrainistrator  verdensis ,  qui  Henrici  iunioris,  ducis  bruns- 
vicensis,  frater  erat.  De  quo  E.  Reimaim,  Die  Sendung  des  Nuntius  Coraraendone  etc. 
in  ,Forschnngen  zur  deutschen  Geschichte"  VII  (Gottingen  1867),  266. 

-  Clarissinii  editores  epistuhirum  cardinalis  Hosii  epistulis  etiam  ^praefationes 
ad  lectorem"  adiungunt. 


B#STW  G®^i^»«fK  JUiDiVA»* 

^-^,*p>vr'r  HTLL,  MA8S. 

2.   De  Canisii  epistulis  et  de  ratione  in  iis  edendis  servata.  XXVII 

ad  praecedentes  epistulas  Canisii;  iudicia  quoque  Canisii  epistularum  instar 
utplurimum  certis  hominibus  destinata  sunt.  In  posteriore  autem  singulorum 
voluminum  parte  „monumenta  canisiana"  collocabuntur,  sive  ea  referentur, 
quae  alii  de  Canisio  scripserunt,  quaeque  Canisii  ipsius  vitam  et  epistulas 
illustrare  possunt.  Ad  historiae  auteni  perspicuitatem  et  lectorum  commodi- 
tatem  magis  collaturum  esse  videbatur,  si  monumenta  haec  primum  praecipuis 
locis,  quibus  Canisius  moratus  est,  et  deinde  rebus,  quae  singulis  locis  gessit, 
digererentur  (v.  g. :  monumenta  coloniensia ,  ingolstadiensia  etc. ;  in  ingol- 
stadiensibus :  moniunenta  quae  spectant  ad  Canisii  missionem  et  adventum,  ad 
eius  scholas  et  vitae  exempla ,  ad  munus  rectoris  ab  eo  gestum  etc.) ,  et 
deinde  singulorum  illorum  capitum  res  temporibus  dividerentur.  In  adnota- 
tionibus  quoque  historicis,  quae  post  „criticas"  sive  res  gramma- 
ticas  etc.  spectantes,  singulis  epistulis  subicientur,  haud  paucae  scriptorum 
particulae  ex  codicibus  aliisque  fontibus  nondum  editis  vel  rarioribus  pro- 
ferentur. 

Sicubi  igitur  signum*  in  adnotationibusetexplicationibus 
comparebit,  indicabit  editorem  fonte  uti  (quod  ipse  quidem 
sciat)  nondum  edito;  in  adnotationibus ,  dico,  id  fiet;  nam  ipsis  epi- 
stulis  Canisii,  vel  ad  eum  datis,  vel  „monumentis  canisianis"  hoc  signum 
numquam  apponetur;  si  quod  enim  huiusmodi  scriptum  nunc  primiun  in  lucem 
emittitur,  id  ex  hoc  ipso  intellegi  poterit,  quod  post  exemplum  manu  scriptum, 
ex  quo  typis  transcribitur,  liber  non  indicatur,  quo  iam  totum  vel  ex  parte 
vulgatum  sit. 

Abundare  his  in  rebus  magis  placet  quam  parciorem  esse.  Quod  enim 
uni  non  sapit,  alteri  fortasse  arridet.  Sunt  multa,  quae  ad  universalem  quidem 
historiam  non  attinent,  sed  valent  ad  melius  cognoscendam  historiam  singularis 
alicuius  urbis,  scholae,  artis,  ordinis  religiosi.  Verumtamen  ,sunt  certi  denique 
fines'" ;  ideoque  in  hoc  libro,  quas  Canisius  dedit,  epistulae,  cum  operis  huius 
praecipuam  partem  constituant,  generatim  proponentur  integrae,  nulla  re  mutata, 
nulla  decerpta.  Aliter  vero  de  litteris  fiet  ad  Canisium  missis.  Ex  iis  enim, 
quae  praepositi  generales  ad  eum  dederunt ,  multae  admodum  prolixae  sunt 
multaque  continent,  quae  hodie  fere  nullius  iam  sunt  momenti,  e.  g.  fratrem 
aliquem  laicum  Societatis  lesu  ex  culina  unius  collegii  in  culinam  alterius 
domus  transferendum  esse,  vel  aureos  aliquot,  qui  Romae  Socio  alicui  in 
Germaniam  profecturo  viatici  loco  dati  sint,  hac  vel  illa  ratione  romanis 
Sociis  restitui  posse.  Harum  igitur  quaedam  integrae  ponuntur;  in  aliis 
aliqua,  punctis  appositis ,  praeciduntur  ' ;  aliquae  in  „regesta"  contrahuntur. 
E  ^monumentis"  illa  ponuntur  integra,  quae  usque  adhuc  typis  descripta 
non  sunt ;  cetera ,  ne  huius  operis  pretium  et  volumina  nimis  augeantur, 
in  ^regesta",  una  tantum  alterave  sententia  ad  verbum  proposita,  contra- 
huntur,  nisi  specialis  ratio  aliud  suadeat,  v.  g.  quod  monumentum  vahle 
grave  vel  splendidum  sit,  vel  quod  tantum  in  libro  vakle  raro  vel  non  in- 
tegre  vel  sat  mendose  editura  sit. 

Cuncta  porro,  quantum  fieri  potest,  ea  lingua  proponuntur,  in  qua  primum 
scripta  sunt;   iis  autem,    quae  latina  non  sunt ,   latina   versio   minoribus 


^  Attamen  exempli  praebendi  causa  complures  saltem  huius  generis    epistulae 
integrae  proponentur.     Signo notatur,  in  ipso  fonte  aliquid  deesse. 


XXVIII  II-    Prooemium  generale  totius  operis. 

typis  additur  vel  potius  subiungitur ;  quod  superfluum  sane  atque  vituperatione 
dignum  foret ,  si  solis  historiographis  et  philologis  hoc  opus  destinaretur ; 
verum  etiam  piae  lectioni  et  salubri  nionitioni  omnium  Societatis  lesu  homi- 
nuni  ah'quatenus  inservire  debet;  qui,  per  totum  orbem  sparsi,  non  possunt 
singuK  tot  Htteras  commode  legere  et  interpretari  antiquo  illo  sermone  Ger- 
manorum  et  Italorum  conscriptas. 

In  eiusmodi  lectorum  gratiam  etiam  nonnuUae  adnotationes  adduntur, 
quas  pro  historicis  addere  certe  supervacaneum  erat ;  nec  tamen  ea  enarrare 
visum  est,  quae  ingeniis  excultis  sat  nota  sunt  vel  in  quoUbet  historiae 
compendio  facile  reperiri  possunt.  Supervacaneum  etiam  est  monere  ad- 
notationes  iUas  tantae  auctoritatis  non  esse,  quantae  ipsius  Canisii  epistulas, 
sed  eam  tantum  fidem  iis  haberi  posse,  qua  ipsi  libri  digni  sunt,  ex  quibus 
excerptae  esse  dicentur. 

Ante  singulas  autem  epistulas,  ex  quibus  haustae  sint  fontibus,  ita 
indicabitur,  ut  primo  loco  semper  codex  ille  scriptumve  ponatur,  in  quo 
ipsa  editio  quasi  nititur,  sequantur  alia  exempla  rainoris  valoris,  quibus- 
cum  primus  ille  fons  collatus  est,  ac  tandem  hbri,  in  quibus  forte  epistula 
illa  iam  edita  conspicitur.  Xeve  quisquam  miretur  nonnumquam  recentia  apo- 
grapha  antiquis  praelata  esse ;  praelata  sunt,  quia  constabat  ea  a  viris  omni 
fide  dignis  ex  ipsis  archetypis  descripta  esse ;  antiquiorum  autem  illorum 
exemplorum  scriptores  proximique  fontes  ignorabantur.  Ex  operibus  quoque 
typis  descriptis  lectiones  variantes,  quas  vocant,  nonnumquam  pro- 
ponentur;  harum  enim  aliae  ad  verba  Canisii  a  corruptelis  purganda  con- 
ferent ,  aliae  autem,  quara  parva  fides  editoribus  quibusdam  haberi  possit, 
declarabunt. 

Hoc  quoque  notandum  est  eas  epistulas ,  quas  auctor  (v.  g.  Canisius, 
Otto  Truchsessius)  sua  manu  scripsit,  ^autographas''  ab  editore  dici; 
illas  vero,  quas  auctore  dictante  vel  mandante  alius  scripsit,  ^archetypas'' ; 
si  qua  epistida  ab  alio  descripta  fuerit,  hoc  exemplum  „apographum"  vo- 
catur,  et  is,  qui  descripsit,  ^librarius"  ^;  illud  denique  scriptum,  quo  epistula 
ipsa  primum  praeparatur  sive  adumbratur  (Entwurf,  Concept,  brouillon,  minuta, 
sketch),  huius  operis  editor  cum  editoribus  epistularum  Stanislai  Hosii  „com- 
mentarium''  appellare  statuit. 

In  fine  cuiusque  epistulae  inscriptio  eius,  si  exstabit,  apponetur,  et  non- 
numquam  minoribus  typis  ea  ascribentur,  quae  non  tam  res  singulares  in 
ejnstula  relatas  spectant  (de  his  enim  adnotationes  in  marginibus  inferioribus 
singularum  paginarum  positas  consulere  oportet)  quam  totam  epistulam :  eius 
authenticitatem,  integritatem,  historiam,  tempus,  quo  data  est  etc. 

Cum  autem  Canisius  non  suis,  sed  ipsius  sacrae  Scripturae  verbis  loquitur, 
ea  verba  typis  latius  dispositis  describuntur,  idque  eo  consilio,  ut  in- 
tellegatur,  quam  familiariter  simul  ac  reverenter  catholicus  ille  saeculi  XYI.  vir 
Sacra  Scriptura  usus  sit,  quamque  firmiter  in  ea  sententia  steterit,  quam  ali- 
quando  in  libellum  quendam  suum  rettulerat:  ,Laudatissimum  et  Deo  gratissi- 
mum,  quod  oculis  homo  facere  queat,  sunt  amoris  lacrymae  et  sacrae  Scripturae 


'  Cum  igitur  epistula  aliqua  archetypa  uon  ab  editore  ipso,  sed  ab  aliquo 
eius  amico  sodalive  visa  et  descripta  est,  id  semper  diserte  patefiet.  Idem  vero  in 
locis  quoque  illis  facere ,  qui  in  adnotationibus  afferuntur,  operae  pretium  uon  est 
visum. 


2.   De  Canisii  epistulis  et  de  ratione  in  iis  edendis  servata.  XXIX 

jugis  lectio."  ^  Duo  tamen  hic  notari  opus  est.  Primum:  Canisius  saepe  locos 
Scripturae  memoriter  tantum  producit;  quod  etiam  sanctis  ecclesiae  patribus 
frequens  erat.  Secundum:  Vulgata  sacrae  Scriptui'ae  editio,  quam  dicunt 
„Sixti  V.",  anno  1590  in  lucem  emissa,  sed  brevi  post  retractata  est;  Cle- 
mens  VIII.  autem  Vulgatam  anno  1592  primum  edidit,  annis  1593  et  1598 
a  mendis  repurgavit,  sic  demum  repurgatam  exemplar  ac  typum  esse  voluit 
omnium  editionum  futurarum.  Ideo  mirum  esse  non  potest  Canisium  annis 
1541  — 1597  scribentem  a  vulgata  nostra  editione  nonnumquam  paululum 
discrepare  etiam  iis  locis,  quibus  Scripturam  ad  verbum  describere  vult. 

Editores  nostrae  aetatis  vexantur  hac  quaestione :  Quomodo  ipsa  veterum 
scriptorum  verba  tractanda  sint,  vel  quoniodo  scribenda  et  interpungenda '?  Omnia 
^modernizare"  —  liceat  mihi  ita  dicere  —  iam  exosum  est.  Cuncta  vero,  vel 
minima,  ad  amussim  intacta  relinquere,  qualia  in  ipsis  veterum  scriptis  habentur, 
nil  omnino  mutando,  addendo,  omittendo,  nimis  servile  foret  nimisque  molestum  et 
legentibus  et  iis ,  qui  opus  typis  describere  debent.  Si  quis  autem  palaeographiae 
studio  ductus  haec  omnia  videre  vellet,  codicem  ipsum  vel  photographiam  eius  in- 
spicere  posset.  ^Normalizare"  igitur  editoribiis  nostri  aevi  placet ,  sive  verba 
secundum  certam  normam  castigare ,  quo  commodius  legi  possint.  Atque  sunt,  qui 
exoptent,  ut  pro  uno  saltem  saeculo  et  pro  unius  linguae  vel  nationis  scriptis  una 
aliqua  ac  firma  eiusmodi  exsistat  norma.  At  reapse  suas  proprias  sibi  statuit  leges 
„institutum  historicum"  regni  borussici,  quod  Romae  studiis  operatur,  itemque  suas 
sibi  condiderunt  Austriaci,  qui  ibidem  simile  constituunt  ^institutum"  ;  suas  tulere 
AVurtembergenses,  alias  historici  germani,  qui  a.  1895  Francofurtum  ad  Moenum  con- 
venerant.  Atque  etiam  scriptores  particulares  non  pauci  suam  sibi  statuerunt  normam 
eamque  in  praefatione  libri  sui  exposuerunt  ^. 

Quorum  exemplum  huius  quoque  operis  editor  sequitur.  Caput  ei  erit  vetusta 
scripta  non  corrigere  neque  mutare,  nisi  cum  ratio  ipsa  aut  preli  typographici 
indoles  id  postulaverint ;  cetera  prudenti  lectori  ofiferre  talia,  qualia  ipsi  oblata 
sunt.     Itaque 

a)  Enodabuntur  et  communi  modo  scribentur  verborum  sigla  sive  compendia 
illa  difficiliora,  quae  plerumque  lineis  sive  rectis  sive  curvis  confecta  sunt,  v.  g.  ^.q" 
cum  lineola  subducta  pro  ^.quae",  ^qg"  pro  ,que"  vel  ,,quam",  ,mia"  cum  lineola 
superducta  pro  ^misericordia".  Simpliciora  autem  sigla  sive  in  quibus  litterae  tantum 
aliquot  omissae  sunt,  apposito  puncto,  relinquentur ,  v.  g.  „Reverend."  vel  „Rev." 
pro  ^Reverendus" ;  attamen  frequentius  occurrentium  eiusmodi  siglorum  index  alpha- 
beticus  et  explicatio  in  initio  singulorum  voluminum  ponentur. 

b)  Omittentur  generatim  apices  et  puncta  et  signa  similia,  super  litteris 
coUocata,  v.  g.  ,quam",  „und",  „nimc" ;  pro  germanico  „|i"  ponetur  ^ss" ;  ea  autem, 
quae  ipsum  sermonem  eiusve  genus  sive  dialectum  manifeste  et  quasi  necessario 
spectant,  relinquentur,  v.  g.  „giit",  „parl6". 

c)  Cum  patebit  scriptorem  ipsura,  si  paulo  attentius  scripsisset  aut  scriptura 
relegisset ,  fuisse  hoc  signura  interpunctionis  positurura ,  e.  g.  punctura  in  fine ,  hoc 
vocabulum  ita  scripturura,  correcturum,  completurum,  additurura:  hac  ipsa  ratione 
scriptura  eius  corrigetur;  attamen  quae  auctor  ipse  scripsit,  in  adnotationibus 
criticis  proponentur ,    et  litterae  verbave   suppleta   uncis    quadratis   semper  in- 


1  B.  Petri  Canisii  exhortationes  domesticae,  ed.  Georg.  Schlosser  S.  J.  (Rurae- 
mundae  1876)  p.  448. 

2  Ita  e.  g.  Franc.  Dittrich  in  „Nuntiaturberichte  Giovanni  Morones  vom  deut- 
schen  Konigshofe  1539.  1540"  (Paderborn  1892)  p.  vii.  viii.  Walter  Fricdenshurg 
a.  1893:  „Ist  doch",  inquit,  ^iiber  die  Behandlung  historischer  Texte  noch  so  wenig 
Einstimmigkeit  erzielt,  dass  im  Grunde  jeder  Forscher  sein  eigenes  System  hat" 
(Nuntiaturberichte  aus  Deutschland  1533—1559  III  [Gotha  1893],  Vorw.  p.  i). 


■v;^^^X  ^^-    Prooemium  generale  totius  operis. 

cludentur;  praeterea,  si  operae  pretium  erit,  mutationis  vel  additionis  illius  ratio 
copiosior  reddetur.  Similiter  agetur,  si  quid  ex  antiquo  exemplo  abscissum  est  vel 
in  eo  deletum  etc. 

Ac  semper,  si  quid  uncis  quadratis  [  ]  includetur,  eo  ipso  significabitur  ab 
editore  additum  esse. 

d)  In  reliquis  autem  rebus  scriptorem  editor  accurate  sequetur,  tum  in  pro- 
prietatibus  eius  grammaticis ,  etiamsi  mendosae  sint ,  tum  in  ea  versuum  incipien- 
dorum  ratioue,  quam  ^Alinea"  dicimus,  tum  in  orationis  interpunctione  sive  in  usu 
commatuni ,  uncorum  etc. ,  tum  in  numeris  pingendis  (v.  g.  ^vj"  pro  „^1",  ^MD" 
pro  .1600''),  tum  in  verbis  quibusdam  iungendis  vel  disiungendis  (e.  g.  „Gottes 
Haus'  pro  „Gotteshaus") ,  tum  in  verbis  ipsis  scribendis  per  has  vel  illas  litteras, 
maiusculas,  rainusculas,  ^consonantes"  vel  „vocales"  duplicatas  et  cumulatas  (v.  g. 
,.Ecclesia"  pro  ^ecclesia",  ,ocium"  pro  „otium",  „vnus"  pro  „unus",  „faelix"  pro 
pfelix",  „subijcio"  pro  ^subicio"  *,  ,,Vatter"  pro  ^Vater",  „nemmen"  pro  „nehmen"), 
tum  in  varianda  eorundem  verborum  scriptione,  v.  g.  in  eadem  epistula  modo 
^havere"  scribendo,  modo  „avere",  tum  in  praetermittendis  apicibus,  quos  „accentus" 
dicunt,  in  iis  verbis  italicis  vel  gallicis,  in  quibus  nunc  poni  solent  ^. 

e)  Lectionibus  miris  vel  singularibas  [s/c],  dubiis  [?]  apponetur,  et,  si  opus 
fuerit,  adnotatio  subiungetur. 

f)  Notum  est  saeculo  sexto  et  decimo  homines  doctos  nomina  sua  e  patrio  sermone 
in  latinum  vertere  consuevisse,  et  multa  eiusmodi  nomina  latina  adeo  in  usum 
litterarium  transiisse,  ut  patria  raro  tantum  usurpentur  (v.  g.  B.  Petri  Fabri  [Favre, 
Lefevre]  et  Friderici  Staphyli  [Stapellage]).  Haec  igitur  nomina  editor  quoque  in  suis 
adnotationibus  etc.  adhibebit;  nam  magis  communia  et  nota  atque  etiam  constantia 
sunt,  cum  patria  ab  aliis  —  immo  et  ab  eodem  aliis  temporibus  —  aliter  scribantur 
(v.  g.  Sacchini  —  Sacchino;  Peurle  —  Baiirle).  Attamen  patria  nomina  semel  vel 
etiam  pluries  latinis  adiungentur.  Cum  autem  nomina  propria  in  epistulis  et  quibus- 
cumque  aliorum  scriptis  occurrent,  ita  reddentur,  ut  ab  auctoribus  ipsis  scripta  sunt. 

Apparet  quidem  haud  omnes  editores  ita  agere.  Est  qui  in  ^autographis" 
clarorum  hominum  edendis  huiusmodi  scribendi  rationem  probet,  in  aliis  scriptis 
improbet ''.  Alii  in  nominibus  tantum  propriis  nil  immutandum  esse  senserunt  *.  Multi 
scribendi  genus  antiquum  plus  minusve  retinent,  interpunctionem  omnino  ad  tempus 
nostrum  accommodant  ^.    Nolunt  quidam  usum  litterarum  i  et  j  ad^aetatem  nostram 


'  In  libris  etiam,  imprimis  latinis,  typis  exscribendis  litteras  V  et  U,  v  et  u, 
I  et  J,  i  et  j  saeculis  XVI.  et  XVII.  modo  promiscue ,  modo  cum  certo  discrimine 
adhibitas  esse  atque  immo  nunc  quoque  Germaniae  typographos  et  viros  doctos  ea 
in  re  discrepare,  ostendit  E.  Horn  in  ^Centralblatt  fiir  Bibliothekswesen"  11.  Jahrg. 
(Leipzig  1894),  385-400. 

2  Hi  apices  eodem  modo  in  verbis  italicis  praetermittuntur  a  los.  Hansen, 
Nuntiaturberichte  aus  Deutschland  1572—1585:  Erster  Band.  Der  Kampf  um 
Kohi  1576—1584"  (Berlin  1892),  p.  viii  etc.  Ponuntur  a  Walt.  Fnedenshnnj,  Nun- 
tiaturberichte  aus  Deutschland  1533—1559  I  (Gotha  1892),  p.  xiii.  xiv  etc. 

'  Ita  Fel.  Stieve,  Die  Politik  Baierns  1591—1607.  Erste  Hiilfte  (Miinchen  1878), 
p.  XVI.  Qui  de  recentioribus  actis  germanice  scriptis  idem  tradit  in  „thesibus"  vel 
praeceptis  quae  a.  1894  et  1895  historicis  germanis  Lipsiae  et  Francofurti  congre- 
gatis  proposuit  (Deutsche  Zeitschrift  fiir  Geschichtswissenschaft  XI  [Freiburg  i.  B. 
und  Leipzig  1894],  200—201 ;  Bericht  iiber  die  dritte  Versammlung  deutscher  Histo- 
riker  etc.  [Leipzig  1895]  p.  21).  Friedenshurg  vero  noluit  exemplorum  a  librariis 
scriptorum  verba  minus  accurate  reddere  quam  archetyporum  (1.  c.  p.  xiii  etc). 

*  Sic  V.  g.  Fr.  Lud.  Bauniann,  Akten  zur  Geschichte  des  deutschen  Bauern- 
krieges  aus  Oberschwal^en  (Freiburg  i.  Br.  1877)  p.  xi.  Similiter  editores  epistu- 
larum  cardinalis  Hosii. 

*  Ita  e.  g.  Aug.  v.  Druffel,  Briefe  und  Akten  zur  Geschichte  des  sechzehnten 
Jahrhuuderts  I  (Munchen  1873),  p.  xviii— xix.    Similiter  P.  Ambr.  Gietl  0.  Pr.,  Die 


2.    De  Canisii  epistulis  et  de  ratione  in  iis  edendis  servata.  XXXI 

prorsus  conformare,  cum  tamen  litteris  u  et  v  nostro  modo  utantur,  relicto  antiquo '. 
Alii  ipsas  illas  litteras  v  et  u  iam  antiquo  more  ponunt,  iam  recente-. 


Sentenzen  Rolands,  nachmals  Papstes  Alexander  III.  (Freiburg  i.  Br.  1891),  p.  lxx. 
Item  editores  codicis  diplomatici  turicensis  {Escher  und  Schweitzer ,  Urkundenbuch 
der  Stadt  und  Landscbaft  Zuricb.  Bd.  I.  II.  Zuricb  1888.  1890).  At  contra  Jos. 
Fiedler  in  edendis  relationibus,  quas  legati  veneti  saeculo  XVI.  de  Germania  et 
Austria  scripserunt,  eorum  et  scriptionem  et  interpunctionem  retinuit :  „Die  grosste 
Sorgfalt  wurde  darauf  verwendet,  dass  der  Text  mit  den  in  jeder  der  Relationen 
zu  Tage  tretenden  Eigentbumlichkeiten  der  Schreib-  und  Ausdrucksweise  mijglichst 
getreu  wiedergegeben  werde.  Abweicbungen  vom  Originale  fanden  nur  in  der  Inter- 
punction  statt,  wo  es  das  Yerstandniss  unerlasslicb  erforderte"  (Fontes  rerum 
Austriacarum,  Abtb.  2,  XXX  [Wien  1870],  x).  In  interpungendis  „Monumentis  Ger- 
maniae  historicis"  diversos  editores  diversas  sibi  leges  statuisse  fatetur  G.  Waitz, 
Keues  Arcbiv  der  Gesellschaft  filr  iiltere  deutsche  Geschichtskunde  II  (Haunover 
1876—1877),  457,  n.  1. 

'  Ita  v.  g.  lo.  Frid.  Bohmer  in  „Actis  Conradi  I.  Regis"  (Frankfurt  a.  M. 
1859);  qui  e.  g.  p.  13  babet  ^divino",  ^iugiter".  Item  Fr.  X.  v.Wegele,  Geschichte 
der  Universitat  Wirzburg.  2.  Tb.  Urkundenbuch  (Wirzburg  1882) ;  qui  v.  g.  scribit 
quidem  ^civitas" ,  ^ubique" ,  sed  simul  ^ydoneus" ,  „iurisdiccio".  Atque  etiam 
]j.  Duchesne  v.  g. :  ,.amavit",  ^venit"  pro  „amauit",  „uenit"  ponit,  cum  taraen  re- 
tineat  v.  g.  ,eius" :  Le  Liber  Pontificalis  (Paris  1886.  1892).  P.  H.  S.  Denifie  0.  Pr. 
in  suo  „Chartulario  Universitatis  Parisiensis"  (v.  T.  I  [Parisiis  1889],  introd.)  litteris 
i,  j,  u,  v  non  tam  antiquo  more  quam  nostro  utitur;  reiiqua  autem  retinet,  atque 
etiam  v.  g.  „IIJ",  „VJ"  loco  nostrorum  „111",  „VI".  Rursum  Bohmer  suadet,  ut 
V.  g.  pro  „VJ"  ponatur  „VI",  et  loco  litterarum  versalium  (ut  „LI")  ad  numeros 
significandos  communes  illas  seu  parvas  poni  posse  censet  (ut  „li");  qui  tamen 
e  cum  5  supposito  vult  retineri :  „Ansichten  iiber  die  Wiedergabe  handschrift- 
licher  Geschichtsquellen  im  Druck",  in  ,.Joh.  Friedrich  Bohmer's  Leben,  Briefe  und 
kleinere  Schriften.  Durch  Johannes  Janssen"  III  (Freiburg  i.  B.  1868),  463.  Ita  et 
ipse  Joh.  Janssen  quadratos  annorum  numeros  in  parvos  mutavit :  Frankfurts  Reicbs- 
correspondenz  von  1376—1519  Bd.  I  (Freiburg  i.  Br.  1863) ;  cf.  v.  g.  p.  153.  155.  328. 

^  Ita  C.  Halm  in  edendis  operibus  Sulpicii  Severi  tenet  quidem  v.  g.  „uiden- 
tur",  „CLAVDIA",  sed  scribit  „ut",  „urbis"  loco  „vt",  „vrbis" :  Corpus  scriptorum 
ecclesiasticorum  latinorum  I  (Vindobonae  1866),  v.  g.  p.  223.  Litterarum  u  et  v  anti- 
quam  scriptionem  retinuit  v.  g.  libellus  periodicus,  editus  a  F.  J.  Mone ,  „Zeit- 
schrift  fiir  die  Gescbichte  des  Oberrheins"  (Karlsrube  1850  sqq.) :  item  P.  Isidor. 
Raab  0.  S.  B.  in  „Urkundenbucb  des  Stiftes  Seitenstetten"  (Fontes  rerum  Austria- 
carum  Bd.  XXXIII  (Wien  1870).  Baumann  quoque  (1.  c.)  retinet  v.  g.  „vnd",  „vrteilen*. 
Theod.  Sickel  in  edendis  diplomatibus  regum  et  imperatorum  Germaniae  pro  nominibus 
tantum  propi'iis  litteras  v  et  u  secundum  antiquam  scriptionem  poni  voluit:  Monu- 
menta  Germaniae  bistorica.  Diplomata  I  (Hannoverae  1879—1884) ,  vi.  Georgio 
autem  Wuitz  vebementer  displicet,  quod  quidam  litteras  i,  j,  u,  v  veterum  semper 
more  usurpent:  „Wie  soll  man  Urkunden  ediren?"  in  „Historiscbe  Zeitschrift, 
borausgegeben  von  Heinrich  von  Sybel",  IV  (Miincben  1860),  438 — 448.  Quos  contra 
Waitzium  defendit  K.  H-  Freih.  Roth  von  Schreckenstein :  „Wie  soll  man  Urkunden 
ediren?"  (Tiibingen  1864)  p.  20 — 21.  Atque  Ge.  Henr.  Petiz,  cum  in  „Monumentis 
Germaniae  bistoricis"  v.  g.  „raaiorem" ,  „ieiunio"  etc.  retineret,  „Noviomagura", 
rUxor"  nostro  more  poneret  (SS.  I,  195.  321),  in  speciraine,  quod  anno  1840  edidit, 
codicis  diplomatici  pro  Guelforum  terris  conficiendi,  litteras  „u"  et  „v"  aliter  ad- 
hibuit.  En  quanta  varietas !  Fateor  tamen  bic  complura  congesta  esse, 
quae  eandem  omnino  rationem  non  babent.  Maiorem  enim  in  retinenda 
priraa  scriptione  curam  exigunt  editiones,  quae  superiora  saecula  spectant  quam  quae 
posteriora;  item  quae  philologiae  potius  inservire  debent  quam  quae  bistoriae,  ac 
quae  ad  particularem  bistoriographiam  peiiinent  quam  quae  ad  universalem. 


XXXII  ^I-   Prooemium  generale  totius  operis. 

In  liac  etlitione  eam,  quae  modo  proposita  est,  rationem 
tenere  placuit,  quia  in  ea  vera  quaedam  inesse  videtur  sim- 
plicitas,  firmitas,  constantia  atque,  si  ita  loqui  fas  est,  ,ob- 
iectivitas".  Modernizemus  v.  g.  interpunctionem  antiquam !  Post  50  annos 
fortasse  iam  haec  ipsa  recens  interpunctio  erit  obsoleta '.  Coustituamus  in  antiquis 
verbis  germanicis  litteras  illas  consonantes  omittendas  esse,  quae  nunc  in  iis  non 
ponantur.  Sed  numquid  easdem  orthograpliiae  germanicae  leges  habent  Borussia 
atque  Austria?  Sunt,  ni  fallor,  etiam  typographiae,  quae  „orthographias  domesticas" 
sibi  condiderunt.  Et  quid,  quaeso,  post  20,  post  100  annos  erit?  Fluxa  haec  sunt 
et  incerta.  Multis  quidem  verbis  lulius  Weizsaecker  in  exordio  Actorum 
comitiorura  germanicorum  docet ,  quaeriam  in  actis  germanice  scriptis  antiquae 
scriptiones  retiuendae,  quae  mutandae  sint.  Sed  quam  subtiles  tandem  aliquando 
regulae  illae  evadunt,  quam  multiplices  et  difficiles-!  Ideoque  facile  quidem  in- 
veneris,  qui  profiteatur  se  generatim  et  summatim  Weizsaeckeri  leges  servasse ;  num 
vero  multi  singillatim  atque  accurate  eas  sequantur,  dubitari  potest '.  Certum  quidera 
est  saeculo  XVI.  verborum,  imprimis  germanicorum ,  scriptionem  haud  raro  valde 
incompositam  et  insulsam  ac  quasi  silvescentem  fuisse ,  idque  saepe  ex  inscitia  aut 
licentia  eorum,  qui  aliorum  mandatu  res  scribebant  vel  transcribebant.  Neque  tamen 
omnes  v.  g.  consonautium  cumulationes  mere  arbitrariae  sunt ;  multae  enim  dialectum 
illius  regionis  verborumque  prolationem  indicant,  ideoque  ad  linguae  germanicae 
historiam  cognoscendam  conferunt.  lam  vero  quam  difficile  saepe  est  discernere, 
quid  dialecti  sit  ideoque  tenendum ,  quid  licentiae  librariorum  ideoque  resecandum ! 
Nonne  praestat ,  quaecumque  commode  retineri  possunt ,  retinere  et  iis  diiudicanda 
permittere,  qui  linguae  germanicae  ex  professo  student,  quosque  ^germanistas" 
dicimus?  Propterea  doctus  quidam  nostrae  aetatis  vir:  ^Nos",  inquit,  „muIto  plus 
detrimenti  patimur  ex  scriptis  ad  certam  normam  castigatis,  quam  ex  iis,  quae 
quasi    silvescunt."  *     Accedit    etiam    hoc,    idque    valde    grave,    quod    multa    pro- 


^  P.  G.  M.  Pachtler  S.  J.  eam  rationem,  quae  cum  mea  fere  concordat,  secutus 
est,  cum  inter  ^Monumenta  Germaniae  Paedagogica"  „Rationem  studiorum  et  in- 
stitutiones  scholasticas  Societatis  lesu  per  Germaniam  olim  vigentes"  (voll.  4,  Berolini 
1887 — 1890)  in  lucem  emitteret,  nec  quisquam  eorum ,  qui  huius  operis  censuras 
scripserunt,  id  serio  reprehendisse  videtur. 

'  Deutsche  Reichstagsakten  I  (Munchen  1867),  Lxix — lxxx. 

3  Cf.  e.  g.  Historisches  Jahrbuch  IX  (Munchen  1888) ,  459—471.  Ita  etiam 
H.  de  Sybel  negat  AiKjHstum  KhicMiohn  in  actis  comitiorum  recentiorum  edendis 
praecepta  haec  Weizsaeckeri  omnia  secutum  esse:  Deutsche  Reichstagsakten  unter 
Kaiser  Karl  V.  Erster  Band,  bearb.  von  Aug.  Kluckhohn  (Gotha  1893),  Vorr.  p.  iii.  iv. 

*  „Wir  leiden  viel  mehr  unter  den  nornialisierten  Texten,  als  unter  denen 
mit  verwilderter  Schreibweise"  :  Fr.  Jostes,  Daniel  von  Soest.  Ein  westfiilischer 
Satiriker  des  16.  Jahrhunderts  (Paderborn  1888)  p.  391—392.  Qui  alio  in  libro 
testatur  in  iis,  quae  sermone  Germaniae  inferioris  conscripta  sint,  difficile  esse,  ea, 
quae  ex  neglegentia  tantum  sci"iptorum  seu  librariorum  irrepserint,  discernere  sicque 
pro  correctione  solidas  certasque  leges  condere.  „Die  Ansichten  iiber  die  philo- 
logische  Thatigkeit  bei  der  Wiedergabe  mittelniederdeutscher  Texte  sind  augenblick- 
lich  noch  in  der  Gahrung  begriffen.  Die  Reihen  derjenigen,  welche  hier  stark  con- 
servative  Grundsiitze  vertheidigen ,  verstarken  sich  zusehends"  (Die  Chroniken  der 
westfalischen  und  niederrheinischen  Stadte.  Bd.  II:  Soest  [Leipzig  1889],  p.  xliii. 
XLiv).  Atque,  ut  etiam  ex  adversariorum  fidei  catholicae  castris  exemplum  quale- 
cumque  depromatur,  J.  K.  V.  Knaahc  in  pracfatione  novae  illius  editionis  omnium 
operum  Luthcri  profitetur  se  in  vocabulis  germanicis  „silvam  illam  litterarum" 
,cum  sua  nodositate  et  curvitate"  („mit  seinen  Knorren  und  Kriimmen")  intactam 
relinquere  et  aliquos  tantum  ramos  avellere  (Dr.  Martin  Luthers  Werke.  Kri- 
tische   Gesammtausgabe  I   [Weimar    1883],   xix — xxi).    Censet   quidem   Fr.  Falk 


2.   De  Canisii  epistulis  et  de  ratione  in  iis  edendis  servata.         XXXIII 

ponenda  erunt  scripta  italica,  quae  cuni  lingua  italica  saeculi  nostri  multum  dis- 
crepant  et,  a  Hispanis  cum  scripta  sint,  hispanicismos  etiam  nonnumquam  adniixtos 
habere  videntur.  In  his  porro  epistulis  antiquum  Italorum  sermonem  a  mendis 
Hispanorum  et  a  librariorum  libidine  secernere,  germano  homini  difficilius  fuerit; 
Italis  haec  dirimenda  offeruntur.  Quibus  autem  germanicae  atque  italicae  orationes 
ita  conformatae  non  placebunt ,  versiones  latinas  legere  poterunt ,  iisdem ,  ut  supra 
dictura  est,  subiciendas.  Hoc  quoque  addi  potest:  In  viris  magnis  neque  hoc  in- 
iucundum  est,  videre,  quomodo  verba  singula  pinxerint,  parcentes  v.  g.  litteris  aut 
prodige  eas  cumulantes;  nam  hoc  quoque  ad  eorum  indolem  moresque  cognoscendos 
facere  potest. 

Verumtamen  haec  omnia  pace  multorum  virorum  doctissimorum  dicta 
sint,  qui  aliter  egerunt  vel  agunt.  Hoc  tantum  editor  petit,  ut  sua  sibi  con- 
stet  libertas. 


in  „Corpore  Catholicorum"  quod  conficiendum  proponit,  scripta  imprimis  germanica 
liberius  tractanda  esse ;  nec  tamen  infitiatur :  Si  liberius  agere  placet,  „so  lasst  sich 
nur  schwer  die  Linie  zeichnen,  welche  festzuhalten  sei"  (Katholik ,  71.  Jahrg.  I 
[Mainz  1891],  p.  440—463). 


lunsberger,  Cauisii  Epistulae  et  Acta.  I. 


m. 
PROOEMIUM  SPECIALE  PRIMI  VOLUMINIS. 

Volumen  hoc  tempore  quidem  cetera  antecedit;  sed,  si  rerum  novitas 
ac  gravitas  spectentur,  reliquis  fortasse  omnibus  inferius  est.  Magnam  enim 
eius  partem  tempus  illud  occupat,  quo  Canisius  litterarum  studiis  operam 
navabat  et  a  scholasticis  fere  sodalibus  htteras  accipiebat;  studiosi  autem 
adulescentes  ea  gerere  non  solent,  quae  valde  conspicua  sint  et  magna  in 
historia  faciant  vestigia.  Accedit  aliud:  Cum  in  posterioribus  vohmiinibus 
omnes  paene  epistulae  eaeque  sat  longae  et  graves  poni  possint,  quas  Socie- 
tatis  lesu  praepositi  generales  ad  Canisium  dederunt,  in  hoc  volumine  ali- 
quot  tantum  coUocari  possunt  ex  iis,  quas  eo  tempore  S.  Ignatius,  Societatis 
parens  et  primus  praepositus,  Canisio  misit. 

Neque  tamen  primum  hoc  vohmien  vacuum  nec  lectoribus  ingratum  erit. 
In  quo  haec  potissimum  praestabuntur : 

Primo  loco  Canisii  autobiographia  vel  potius  partes  illae,  quae  ex 
ea  supersunt,  ponuntur;  quae  nunc  primum  cunctae  collectae  sunt  et  in  ea 
lingua  eduntur,  qua  a  Canisio  sunt  scriptae.  Hac  autem  autobiographia  non 
sohmi  exterior  (si  ita  loqui  fas  est)  Canisii  vita,  in  prooemio  generali  ad- 
urabrata,  magis  explicatur  et  amplificatur ,  sed  etiam  —  id  quod  totius  rei 
caput  est  —  interior  eius  vita  aperitur  quasi  et  rechiditur:  cognoscitur,  quos 
ille  in  tot  laboribus  suscipiendis  fines  sibi  proposuerit,  quibus  de  causis  tot 
itinera  facere,  tot  contiones  habere,  tot  libros  conscribere  vohierit;  osten- 
ditur  summa  pietas,  qua  in  Deum  ferebatur,  animus  vere  apostolicus ,  quo 
Germaniam  suam  dihgebat,  generosa  caritas,  qua  inimicos  etiam  complecte- 
batur;  intellegitur,  quid  Canisius  senex  et  morti  proximus  de  Societate  lesu 
senserit,  cui  iuvenis  se  dederat  et  in  cuius  intimis  quasi  visceribus  per  tot 
annos  commoratus  erat,  Ignatii  discipuhis,  summis  Societatis  viris  amicus, 
magnae  Societatis  provinciae  diu  praepositus. 

Sequuntur  plus  quam  210  epistulae  et  summaria  epistularum,  quae 
ab  anno  1541  usque  ad  1556  (mensem  lul.)  a  Canisio  et  ad  Canisium  datae 
sunt,  et  125  monumenta  (saepe  in  summaria  contracta),  quae  ad  eosdem 
annos  pertinent.  Ex  epistulis  illis  a  Canisio  vcl  ad  eum  datis  50  fere 
(quod  equidem  sciam)  usque  adhuc  prehun  nullo  modo  subierunt;  sed  etiam 
ex  reliquis  multae  aliqua  ratione  novao  dici  possunt:  aut  enim  numquam 
integrae  in  lucem  prodierunt  aut  ea  lingua  non  sunt  vulgatae ,  qua  prirnitus 
scriptae  erant;  nonnullarum ,  quae  longae  et  valde  gravcs  sunt,  minimae 
tantum  quaedam  particulae  adhuc  cognitae  erant.  Praeterea  in  ea  voluminis 
parte,  cui  titulus  „Monumenta  canisiana",  atquo  in  adnotationibus ,  quae 
epistulis  ipsis  subiciuntur,   phis  quam  180  ponuntur   litterarum,    relationum. 


III.    Prooemiiun  speciale  prinii  voluminis.  XXX  Y 

catalogorum,  commentariorum  partes  et  nonnumquam  etiam  litterae  integrae, 
quae  ex  fontibus  nondum  editis  depromptae  sunt.  Neque  ea,  quae 
iam  antea  typis  exscripta  erant ,  solummodo  hic  iterantur :  haud  raro  falsae 
in  iis  lectiones  ex  archetypis  emendantur  vel  lectiones  variantes  subiuu' 
guntur,  ac  tum  in  his,  tum  in  rehquis  scriptis  varia  examinantur  et  patefiunt, 
quae  usque  adhuc  dubia  vel  ignota  erant.  Ita  v.  g.  epistula  illa  excutitur, 
qua  de  ratione  agitur  Sebastiani  Phauseri,  contionatoris  hitherani,  ab  aula 
Maximiliani  regis  removendi,  ac  quaeritur,  num  reapse  Canisii  sit  (de  qua 
re  dubitatum  est),  quando  data  sit  (in  qua  re  erratum  est),  quibus  inscripta 
sit  (quos  nemo  adliuc  cognovit);  v.  infra,  p.  530 — 535. 

Rebus  ipsis,  quae  in  epistulis  et  actis  Canisii  continentur,  imprimis 
Canisii  vitam  ilhistrari  per  se  patet.  Multa  quidem  et  pulchra  veteres 
illi  Canisii  biographi  (maxime  Raderus  et  Sacchinus)  et  Societatis  lesu  historio- 
graphi  rettulerunt ;  quae  tamen ,  quia  ipsos  relationum  suarum  fontes  pro 
ilIoi'um  temporum  more  saepe  reticebant,  infirmiora  sunt,  nostra  saltem  aetate 
critices  amantissima.  Confirmantur  autem  hae  relationes  epistulis  et  monu- 
nientis  canisianis,  in  quibus  testes  comparent  oculati.  Augetur  etiam  Canisii 
biographia  rebus  haud  paucis ,  quarum  nemo  eius  biographus ,  nemo  Socie- 
tatis  historiograi)hus  fecit  mentionem;  quae  res  potissimum  spectant  Canisii 
studia  coloniensia ,  gesta  in  conciho  tridentino  Bononiam  translato ,  iter  si- 
cuhmi  et  magistri  munus  Messanae  gestum,  officium  rectoris  a.  1550—1551 
in  universitate  ingolstadiensi  a  Canisio  administratum  etc. 

Canisius,  qua  erat  ingenii  facilitate  et  divinae  gloriae  procurandae  cu- 
piditate,  etiam,  priusquam  studia  litterarum  absolvisset,  in  certamen  descendit, 
„proelia  domini  proeliaturus".  Ex  qua  re  facile  intellegitur  scriptis  et  actis 
in  hoc  volumine  proponendis  historiam  ecclesiasticam  multis  modis 
iuvari  atque  augeri. 

Colonienses  Canisii  epistulae  a.  1541 — 1546  datae  litterarum 
studia  in  praeclara  illa  universitate  iam  languescentia  nobis  ostendunt;  at- 
tamen  etiam  in  illum  nos  quasi  introducunt  hominum  coloniensium  nobilem 
coetum,  in  quo  theologia  mystica  etiamtunc  florebat,  patrum  ecclesiae  opera 
diligenter  legebantur  et  vulgabantur,  consilia  conferebantur ,  quibus  ratio- 
nibus  falsus  ^humanismus"  et  religionis  catholicae  subvertendae  conatus 
ropelli  possent.  Ecclesia  coloniensis  in  ea  tempora  inciderat,  quibus  fortasse 
nuUum  umquam  gravius,  nullum  magis  erat  periculosum :  Hermannus  de  Weda, 
eius  archidioecesis  episcopus  simul  et  princeps,  Colonienses  a  fide  catholica 
ad  Lutheri  castra  abducere  omnibus  artibus  conabatur.  Canisium  iu  eo  dis- 
crimine  auxilii  impetrandi  causa  ad  Carolum  V.  a  clero  et  universitate  missum 
esse  iam  olim  notum  erat ;  at  semel  missum  esse  tradebant ;  ex  epistulis 
vero  nostris  cognoscitur  ter  fuisse  legatum:  mense  Augusto  anni  1545  ad 
imperatorem  per  Coloniam  transeuntem ;  ineunte  fere  mense  Decembri  eius- 
dem  anni  ad  eundem  in  Belgio  morantem  (ac  tunc  litteras  obtinuit,  quibus 
edicebatur,  ne  quicquam  archiepiscopus  vel  electoratus  coloniensis  ordines 
in  comitiis  bonnensibus  de  religione  constituerent) ;  ineunte  denique  anno 
1547  in  castra  Caroli  bellum  smalcaldicum  gerentis;  nec  solum  cleri  et 
universitatis  nomine  Canisius  in  ea  castra  profectus  est ,  sed  etiam  (quod 
biographos  latuit)  litteras  commendaticias  secum  ferebat,  ad  Granvellanum, 
Petrum  de  Soto,  Verallum  nuntium  apostolicum  datas  ab  Adolpho  de  Schaum- 
burg,  ecclesiae  coloniensis  administratore  (postea  archiepiscopo) ;  qui  Canisio 

c* 


XXXVI  III-    Prooeinium  speciale  primi  voluminis. 

mandavercat ,  ut  de  pallio  et  ^regalibus"  sibi  concedentlis  cum  proceribus 
illis  ageret. 

Haud  minoris  momenti  epistulae  esse  videntur,  quas  Canisius  a.  1549 
ad  1556  Ingolstadio,  Vienna,  Praga  dedit,  contionatorem  illic  et  professorem 
agens.  Copiosus  enini  et  diligens  est  in  condicione  Bavariae,  Austriae, 
Bohemiae  enarranda:  quo  loco  religio  sit,  quantus  officiorum  divinorum 
et  ieiuniorum  ecclesiasticorum  neglectus,  sacerdotum  et  religiosorum  ordinum 
contemptus,  quae  in  clero  miseriae,  quanta  in  laicis  calicis  sacri  extorquendi 
cupido,  quanta  in  principibus  catholicis  formido ;  quantopere  in  universitatibus 
niagistrorum  aninii  ad  lutheranismum  propensi ,  iuvenum  studiosorum  mores 
corrupti,  haereticorum  libri  divulgati  sint.  Summum  certe  tunc  erat  pericuhun, 
ne  iUae  quoque  Germaniae  partes,  quae  solae  fere  cathohcae  remanserant, 
Austria,  Bavaria,  Ehenus  inferior,  ab  ecclesia  deficerent. 

Unum  ex  praesidiis,  quae  Dei  providentia  labanti  ecclesiae  germanicae 
tunc  subministravit ,  Societas  lesu  erat.  Voluminis  huius  epistulae  eo 
ipso  tempore  datae  sunt,  quo  Societas  illa  G  e  r  m  a  n  i  a  m  i  n  t  r  a  v  i  t.  Videmus 
eam  a  Beato  Petro  Fabro,  Canisio  adiutore  praecipuo,  in  urbem  coloniensem 
inductam ,  a  senatu  urbis ,  Hermanno  Wedano  acriter  instigante ,  vexatam, 
magnam  inter  inopiam  et  multas  contradictiones  sensim  fii-matam  et  auctani. 
Ocuhs  subiciuntur  ortus  et  primi  progressus  trium  Societatis  collegiorum, 
quae  totidem  catholicae  restaurationis  centra  facta  sunt :  viennensis,  pragensis, 
ingolstadiensis.  Prima  quoque  cernimus  semina  aliorum  coUegiorum ,  quae 
posterioribus  demum  temporibus  condenda  erat:  oenipontani,  dihngani,  tyrna- 
viensis,  treverensis,  braunsbergensis,  molshemiensis. 

Insuper  ad  rem  scholasticam  Societatis  lesu  cognoscendam 
volumen  hoc  utile  est.  In  Htteris  v.  g.,  quas  Canisius  Messana  12.  Augusti 
1548  Sociis  coloniensibus  misit,  „lectionum  catalogus"  ponitur  antiquior  ceteris 
omnibus,  qui  a  Societatis  collegiis  in  vulgus  emissi  sunt,  vel  saltem  prior 
omnibus,  qui  usque  huc  typis  descripti  sunt.  Intellegitur  etiam,  quid 
Canisius  eiusque  Socii  praestiterint  in  Cicerone  rhetoricis,  Aristotele  philo- 
sophis ,  Sancto  Thoma  theologis  commendandis ,  iu  declamationvmi  et  dispu- 
tationum  usu  restituendo,  adulescentibus  ad  sacrae  confessionis  et  communionis 
frequentiam  adducendis ,  haereticorum  libris  arcendis ,  catholicis  libris  scri- 
bendis  et  disseminandis.  Atque  imprimis  quasi  oculis  conspicimus,  qua  ra- 
tione,  quibus  mandantibus ,  iuvantibus,  corrigentibus  praeclara  illa  „Summa 
doctrinae  christianae"  composita  et  typis  exscripta  atque  quomodo  primum 
oppugnata  sit.  Apparet  Canisium  non  solum  collegio  germanico  Komae 
tunc  instituto  patronum  se  praebuisse ,  sed  etiam  —  id  quod  paene  ignora- 
batur  —  magnam  operam  dedisse  seminario  georgiano  reformando,  quod  hodie 
quoque  Monachii  exstat. 

Necessarium  non  est  monere  permulta  in  his  Canisii  scriptis  occurrere, 
quibus  christiana  pietas  et  maxime  religiosae  vitac  amor  et  rehgiosae 
disciplinae  studium  augeantur ;  imprimis  oboedientiae  virtutem  Canisius  iterun» 
atque  iterum  eloquenter  commendat;  nil  vero  magis  sodalibus  suis  inculcat, 
quam  ut  Christum  diligant  et  imitentur,  in  eius  vulneribus  habitent,  in  eius 
cruce  glorientur.  Sacratissimi  cordis  lesu  cultum  150  fere  annis,  antequam 
Beata  Margaretha  Maria  Alacoque  eum  propagare  a  Christo  iuberetur,  Canisio 
notum  atque  carum  fuisso  cernimus.  Studium  quoque  illud ,  quod  in  Sancto 
Ignatio  summum   erat,   dignitatum   ecclesiasticarum  a  Societate  arcendarum, 


III.   Prooemium  speciale  primi  voluminis.  XXXVII 

in  certamine  de  Canisio  episcopo  ^dennensi  constituendo  ter  instituto  egregie 
fulget. 

Nec  desunt  res  novae,  quae  ad  coraplures  homines  illius  aetatis, 
qui  aut  praeclari  aut  famosi  nominis  sunt,  melius  cognoscendos  iuvent:  Maxi- 
niilianum  II.  caesarem,  Ruardum  Tapperum,  Nicolaum  Eschium,  lacobum  lonam, 
loannem  Albertum  Widmanstadium ,  Casparum  Bruschium ,  Guilielmum  Po- 
stellum,  Paulum  Scalichium,  Nicolaum  Politem  etc. 

Volumen  nostrum  aestate  anni  1556  terminatur,  eo  nimirum  tempore, 
quo  Canisii  vita  et  res  totius  Societatis  lesu  quasi  distinguuntur  atque  inter- 
punguntur:  7.  lunii  1556  Sanctus  Ignatius  in  Societate  provinciam  „Ger- 
nianiae  superioris"  constituit  ac  Canisium  primum  eius  „praepositum  pro- 
vincialem"  creavit;  31.  lulii  1556  Ignatius  ipse  ad  superos  evolavit. 

Canisius  amplissimum  munus  nactus  et  quasi  in  alto  candelabro  collo- 
catus  quaenam  praestiterit,  posterioribus  voluminibus  enarrabitur. 


IV. 


TABULAE  CHRONOLOGICAE  VITAE  CANISII 


a  meiise 

Qiiae  ad 

Signo  — 

exacto  numero 


1521 

1525-1546 
1526-1539 
j 
A,  1535  ex- 
eunte  vel  j 
1536  ineun. I 

Aba.  15361 
ad  1546 

1586 

1536 

1536—1540 

1536-43  (?) 
1538 

1538 
1539 

1540 
1540 


1543 

1543 

1543 

1543 
1543 


Maio  anni  1521  usque  ad  mensem  lulium  anni  1556. 

scripta  a  Canisio  et  aliis  edita  pertinent,  cursivis  litteris  descripta  sunt. 
duobus  temporibus  interposito  indicatur  tempus,  quo  aliquid  factum  sit, 
exprimi  non  posse,  sed  duobus  illis  temporibus  terminari. 


Maii 


lan.  18. 
Nov.  3. 


Febr.  21. 

Mart.  15. 
Apr.  21. 

Febr.  25. 
Maii  25. 


Apr. 
Maii  8. 

Maii 
lun.  3. 


Petrus  Canisius  Noviomagi  nascitur. 

Paulo  post  matre  orbatur. 

Boscoducuiii  et  Osterwicum  venit. 

Arnlieniii  a  sancta  quadam  vidua  de  novo  quodam  or- 

dine  instituendo  seque  eidem  aggregando  edocetur. 
Studiorum  causa  Coloniam   mittitur.     Bursam    mon- 

tanara  frequentat. 

In  universitate   coloniensi   litteris   dat  ope- 
ram. 

In  matriculam  universitatis  coloniensis  inscribitur. 

Baccalarius  in  artibus  creatur. 

Laurentius    Surius   Canisio    adiuvante    ex    lutherano 

catbolicus  fit  (ut  videtur). 
Canisius  Coloniae  aliquamdiu  ius  civile  discit. 
Ad    examen    pro    ^licentia    in    artibus"    subeundum 

admittitur. 
«Licentiatus  artium"  creatur. 
Lovanii  matriculae  universitatis  inscribitur,    iuri  ca- 

nonico  operam  daturus. 
Sponsa  repudiata  perfectam  castitatem  Deo  vovet. 
Coloniae  ^magister  artium"  sive  doctor  philosopbiae 

creatur. 

Editionem  germanicam   operum  loannis    Tauleri 

jiarat. 
Mognntiam  ad  B.  Petrum  Fabrum  S.  J.  proficiscitur 

eoque  duce  ^exercitia  spiritualia"  ingreditur. 

A  Fabro   in   tirocinium  Societatis  lesu   re- 

cipitur. 
Coloniam  redit  et  litterarum  studia  prosequitur. 

Editionem    Tauleri    a   se   curatam    archiejnscopo 
lundensl  dedicat. 


IV.  Tabulae  chronologicae  vitae  Canisii.    1521  Maii  8.  —  1546  lun.    xxxix 


1543 
1543 

Oct.  31. 
Dec.  15.-20. 

1543 
1544 
1544 
1544 
1544 

Dec.  exeunte 

lan. 

sub  initium  Febi . 

Vere 
sub  initium  lul. 

1544 

lul.  18. 

1544 

lul.  28. 

1544 
1544 

lul.  exeunte,  vel 
Aug. 
Sept. 

1544 

Dec.  17.  (?) 

1544 

Dec.  20. 

1544 

Dec.  25. 

1545 

lan. 

1545 
1545 

lan.  vel  Febr. 
Febr. 

1545 

exeunte  Maio,  vel 
lun. 

1545 

lun.  26. 

1545 
1545 

lul.  8. 
lul.  et  Aug. 

1545 

1545 
1545 

1546 
1546 


Aug.  10. 

post  9.  Oct. 

exeunte  Nov. 

vel  ineunte 

Dec. 

Apr. 
Apr.  —  lun. 


In  auditorio  theologico  ad  clerum  latine  dicit. 

In   „disputationibus    quodlibeticis"    facultatis   artium 

^declamat". 
Noviomagnm  petit  et  patri  morienti  adest. 
Magnam  hereditatis  partem  pauperibus  distribuit. 
Coloniam  redit,  a  Fabro  arcessitus. 
Cum  Fabro  et  aliis  Sociis  communiter  habitare  incipit. 
Senatus  coloniensis   in  Socios  inquirit,    quod  novara 

sectam  instituere  dicantur. 
Canisius  in  auditorio  theologico   de    auctoritate  pon- 

tificis  romani  disputat. 
Canisius  cum  Sociis    a  senatu   urbe    cedere  iubetur; 

opem  petit  a  rectore  academiae. 
Socii  separatim  habitare  incipiunt. 

Persecutio  conquiescit ;  Canisius  contionatur  et  Mat- 

thaei  evangelium  interpretatur. 
In  schola  artiura    disputationem    ^quodlibeticam"    de 

paenitentia  habet. 
A    loanne    Nopelio    episcopo    suffraganeo    coloniensi 

diaconatu  initiatur. 
In  natali  Christi   prope  Coloniam   in  parochia   con- 

tionatur  et  protestantes  publice  refutat. 
Disteminm  et  Lovaniam  proficiscitur.    Lovanii  cuni 

Ruardo  Tappero  et  aliis  de  constitutione  coUegii  agit. 
Coloniae  iterum  cum  Sociis  una  habitare  incipit. 
Incipit  contionari  in  basilica  ,S.  Mariae  in  Capitolio" 

sabbatis  et  dominicis  diebus. 
Vormatiam,  tempore  comitiorum,  venit  ibique  com- 

mercio  Ottonis   cardinalis   augustani   et   PP.   laii 

et  Bobadillae,  S.  J.,  fruitur. 
Coloniae  ^baccalarius  biblicus"  a  facultate  theologica 

norainatur. 
In  schola   theologica   lectiones   suas  biblicas  incipit. 
Singulis  hebdomadibus  semel  disputat,  ter  epistulam 

ad  Timotheum  priorem  in  universitate  interpretatui-, 

festis  diebus  evangelium  S.  Matthaei  in  gymnasio 

montano  exponit. 

A  clero  et  universitate  ad  Carolum  V.  Co- 
loniae  commorantem  mittitur  ad  causam 
religionis  catliolicae  ei  commendandam. 

In  auditorio  philosophico  inter  „declaraatores  quod- 
libetarios"  dicit. 

A  clcro  et  universitate  in  Belgium  ad  Ca- 
rolum  V.  et  nuntium  apostolicum  missus, 
litteras  ad  damna  religionis  praecavenda 
impetrat  et  affert. 

Opera  S.  Cijrilli  Alexandrini  latine  versa  Colo- 

niae  edit. 
Xoviomagum   petit  ibique  hereditate   sua  oranino  se 

abdicat. 


XL 


IV.   Tabulae  chronologicae  vitae  Canisii. 


1547 


1546 
1546 

lun. 
lun.  13. 

1546 

Sept. 

1546 

ineunte  Dec. 

1546 
1546 

Dec. 

12.  19.21.26.27. 

Dec.  25. 

A.  1546  ex- 

eunte  vel 

1547ineunte 

1547 

: 

1547 

post  10.  lan. 

1547 

lan.  23.  et  24. 

1547 

lan.  25. 

1547 

1547 

ExeunteFebr., 
vel  Martio 

Mart.    (post   11.) 

1547 

Apr.  12. 

1547 

Apr.,  Maio,  lun. 

Apr.  23. 


1547 
1547 

Maii  6. 
lunio  inclinato 

1547 

Sept.  ineunte 

1547 

sub  initium  Oct. 

1548 

— 

1548 

Mart. 

1548 

Mart.  18. 

1548 
1548 

Mart.  22.  vel  23 
Mart.  29. 

Coloiiiae  a  lo.  Nopclio  sacerdotio  initiatur. 

In  templo  monasterii  ^maioris  Nazareth"  primum 
Deo  sacrum  offert. 

Opera  S.  Leonis  Magtii  Coloniae  in  litcem  emittit. 

A  clero  Leodium  mittitur  ad  opem  contra 
Hermannum  Wedanum  impetrandam. 

Leodii  sermones  sacros  habet. 

Coram  Georgio  Austriaco  episcopo  et   principe    con- 

tionatur. 
Subsidiis  a  clero  leodiensi  impetratis  Coloiliam  redit. 

Operum  S.  Leonis  Magni  a  Canisio  editorum  jyars 
2)rior  iterum  editur  Coloniae. 

Canisius  ab  Adolpho  de  Schaumburg  admini- 

stratore  reliquoque  clero   ad  Carolum  V. 

et  nuntium  apostolicum  mittitur. 
Geislingaill   venit   et   a   cardinali    augustano,    Gran- 

vellano,  Petro  de  Soto  humaniter  excipitur. 
Una   cum    Carolo  V.  Ulmam   ingreditur  ibique    cleri 

negotia  procurat. 

Uhna  Tridentiim   ad  conciHum   a  cardinali 

augustano  mittitur. 
Cum  P.  laio  Pataviam  venit  ibique  P.  Salmeroni  S.  J. 

aegrotanti  adest. 
Cum  P.   Lainio    Bononlam   ad    synodum    eo    trans- 

latam  proficiscitur. 
Congregationibus   theologorum    minorum   interest  et 

Lainium,  Sahneronera,  laium  in  decretis  dogmaticis 

praeparandis  iuvat. 
In  congregatione  theologorum    de  sacraraento  paeni- 

tentiae  disserit. 
Apud  eosdem  de  matrimonio  disputat. 
Cum  Lainio  Bononia  Florentiam  proficiscitur. 

A  S.  Ignatio  evocatus  Romam  venit. 

Viginti  fere  dies  in  domo  primae  probationis  sepa 
ratim  commoratus,  ad  jtertiam"  Societatis  proba- 
tionem  admittitur. 

Operum  S.  Leonis  Magni  a  Canisio  editorum  pars 

altera  iterum  editur  Coloniae. 
Canisius  Paulum  III.  adit  cum  Sociis  in  Siciliam  de- 

stinatis  et  omnium  nomine  alloquitur. 

Cum  novern  Sociis  in  Siciliam  proficiscitur ; 
per  Mariiium  et  Velitras  transit. 

Neai»olim  equo  invehitur. 

Animarum  messe  collecta,  cmu  Sociis  navem  con- 
scendit  et  tempestate  agitatur. 


1546  lun. 


1550  Mart.  16. 


XLI 


1548 
1548 
A.  1549  in- 
eunte 
1549 


Mart.  30. 

Apr.  1. 

Apr.  2. 

Apr.  3.-6. 

Apr.  8. 
Apr.  9.  vel  10. 

Apr.  24. 
Apr. 


Apr.  vel  Maio 
initio  lun. 


lun. 
Sept.  2. 


Sept.  4. 


paulo 
Sept 
Oct 

ante 
19. 
2. 

Oct 

4. 

Oct 

Oct. 

Oct. 

Oct.- 

8. 
12. 
15. 
Nov. 

Nov. 
Nov. 

12. 
13. 

Nov. 
Nov. 

14. 
26. 

Nov. 

29. 

Dec. 

6. 

paulo  post 
Dec.  6. 

Dec. 

24. 

Mart.  16. 


Ad  Schaletam  Calabriae  vicum  navem  appellunt. 

Schaletae  pascha  celebrant. 

Navem  ad  Paulam  urbem  appelhmt. 

Paulae   contionantur ,   piam    societatem,    catechesim 

instituunt. 
Messanam  adveniunt. 
Canisius   in   templo  S.  Nicolai    coram  proceribus  de 

eloquentiae  studio  dicit. 
Rhetoricam  tradere  incipit. 
Latine  atque  italice  contionari  incipit. 
In  disputatione  a  Dominicanis  instituta  de  potestate 

ecclesiae  disserit. 
Duo  capita  sociarum  S.  Ursulae  magistratibus  messa- 

nensibus  tradit. 

A.  S.  Ignatio,  Guilielmi  IV.  Bavariae  ducis 
rogatu,  in  universitatem  ingolstadiensem 
evocatus,  Messana  discedit. 

Romam  advenit. 

Paulum  III.  alloquitur  eiusque  benedictionem  petit; 

in  aede  vaticana   sentit  se  Germaniae   apostolum 

constitui. 
Ante    professionem   suam    in  basilica  vaticana  videt 

sibi  ab  apostolis  benedici,   angelum  adiungi,    cor 

lesu  aperiri.   Eodem  die  in  templo  S.  Mariae 
de  Strata  coram  S.  Ignatio  quattuor  sol- 
lemnia  Societatis  vota  nuncupat. 
Bononiam  advenit. 

Examen  theologicimi  nrigorosum"  subit. 

Una   cum   PP.  laio   et   Salmerone   ^doctor 

theologiae"  creatur. 
Cum  iisdem  Bononia  discedit. 
Tridentuni  adveniunt;  episcopos  invisunt. 
Tridento  in  Bavariam  proficiscuntur. 
Dilingae  cardinalem  augustanum  et  postea  Monacliii 

Guiliehnum  IV.  Bavariae  ducem  salutant. 
Monachio  proficiscuntur. 
Ingolstadinm  ingrediuntur ;  a  professoribus  universi- 

tatis  sollemniter  excipiuntur. 
In  ^collegio  vetere"  habitare  incipiunt. 
Canisius  ^principium"  facit,   coram  academia  laudes 

theologiae  dicens. 
Cum  laio    et  Salmerone  Ejstadinm  vehitur   ad    epi- 

scopum  salutandum. 
Cum  iisdem  Ingolstadinm  revertitur. 

In  universitate  Petri  Lombardi  sententias 
exponere  incipit. 

In    templo    B.    Mariae    coram    universitate    latinam 

orationem  habet. 
In  ecclesia   parochiali    germanice    contionari    incipit. 


XLII 


IV.   Tabulae  chronolosicae  vitae  Canisii. 


1550 

1550 et 1551 

1550 

1550 
1550 

1550 
1550 
1550 

1550 


Mart.  24. 


Oct.  10. 

Oct.  18. 

Nov.  27. 

Nov.  vel  Dec. 
Dec.  4. 
Dec.  -11. 

Dec.  30. 


1551 

lan.  8. 

1551 

lan.  16. 

1551 

lan.  26. 

1551 

Febr.  19. 

1551 

Mart.  3. 

1551 

Apr. 

1551 

medio  fere  Apr. 

1551 

Apr.  24. 

1551 

lul.  18. 

1551 

lul. 

1551 

aestate 

1551 

aestate  vel  au- 

tumno 

1551 

Sept. 

1551   et 

Oct.  usque  ad 

1552 

Febr. 

1551 

Dec.  4. 

1552 

lan.  28.  et  29. 

1552 

Febr.  4. 

1552 

Febr.  5. 

1552 

Febr.  22. 

1552 

Febr.  23. 

1552 

Febr.  24. 

1552 

Febr.  28. 

luvenem    quendam    exercitiis   spiritualibus    excolere 

incipit. 
Sententias  Lorabardi  exponit.    In  coUegio    georgiano 

dominicis  diebus  latine  contionatur. 
Canisius   matriculae   universitatis  ingolstadiensis  in- 

scribitur. 

Rector  universitatis  eligitur. 

Senatimi    acaderaicum    habet.      Scholasticos    aliquot 

relegat. 
Sociorum  ingolstadiensium  superior  constituitur. 
Senatum  academicum  habet. 
In  senatu  academico    duos   professores   inter   se    re- 

conciliat ;  statuitur,  ut  Lutheranorum  libri  ab  aca- 

demia  repellantur. 
Senatum   habet.     Decernitur   Casparo    Bruschio    do- 

cendi  munus  non  esse  tribuendum. 
Senatum  habet. 
Senatura  habet. 
Senatus  acaderaicus.     Canisius   raagistrum  quendam 

punit. 
Canisius  senatum  habet. 

Senatum  habet.     Duos  nobiles  inter  se  reconciliat. 
Carolus  V.  Canisio   mandat,   ut   sacras   reliquias   in 

Hispaniam  et  Indias  mittat. 
Senatus.    Canisius  nobilem  Saxonem  carceri  mandat; 

scholasticis  interdicit,    ne  ^bombardas"  emittant. 

Rectoratus  officio  liberatur. 

Una  cum  aliis  litem  inter  duos  academicos  exortam 

componit. 
A  duce  et  academia  ad  officium  vicecancellarii  susci- 

piendum  urgetur. 
In  academia  evangelium  S.  loannis  explicare  incipit. 

Germanice  contionatur.   A  contionatore  lacessitus, 

ab  omnibus  defenditur. 
A  lulio  Pflugio    episcopo   nauraburgensi  in  auxilium 

vocatur. 
A  capitulo  cathedrali  argentoratensi  rogatur,  ut  apud 

eos  contionetur. 

In  universitate  vicecancellarii  partes  supplet. 

Ferdinandus  I.  Romanorum  rex  Canisium  ab  Ignatio 

petit. 
Canisius    loannis    Fabri    0.    Pr.    theologico    interest 

examini. 
Eundem  doctorem  theologiae  creat. 
Eandem  dignitatem  Petro  Vahe  confert. 
Deus  Canisio  sacrura  facienti  summas  gratias  offert 

et  immensam  promittit  progeniera. 
Canisius  litteras  S.  Ignatii  accipit,    quibus  Viennam 

proficisci  iubetur. 
Albertum  V.  ducem  adit  valedicendi  gratia. 
Populo  ingolstadiensi  post  contionem  valedicit. 


1550  Mart.  24.  —  1554. 


1552 

paulo  post 
Febr.  28. 

1552 

Mart.  9. 

1552 

Mart.  25. 

1552  ad 

1555 
1552.  1553 
1552.  1553 

a  vere  vel  aest. 
usque  ad  Apr. 

1552 
1552 

Aug.  7.  vel  8. 

1552-54 
(1555?) 

A.  1552  ex- 
eunte,  vel 

1553ineunte 
1552 

exeunte  Dec. 

1553 

— 

1553 

lan.  15. 

1553 


1553 
1553 
1553 


1553 


1553 
1553 


1553  ad 
1556 


1554 
1554 

1554 


Febr.  et  Mart. 


Maii  22. 

Maii  23. 

sub  lulium 


Oct.  (ut  videtur) 
exeunte  anno 


lussu  lulii  III.   et  S.  Ignatii  Viennam  pro- 

ficiscitur. 
Vieiinani  advenit.    In  universitate  docere,  carceribus 

inclusos  curare  incipit. 
Viennae  primam  habet  contionem,  in  templo  S.  lacobi. 

„Summam    doctrinae    christianae"    conscrihlt    et 

tijpis  describendam  curat. 
Domi  inferiores  scholas  regit. 
Contionatur    in    templis    S.  lacobi  et  S.   Hieronymi, 

in  „S.  Maria  Rotunda",  „S.  Maria  ad  ripam". 
Mulierem  obsessam  ad  sanitatem  revocat. 
In  templo  S.  Nicolai  inter  exsequias  P.  laii  de  eius- 

dem  laude  dicit. 

Compendium  quoddam  tlieologiae  et  Novum 

Testamentum  in  academia  exponit. 
Capitis  damnato  adest. 


Per  ferias  natalitias  in  pago  frequenti  parochi  partes 
supplet. 

Operum  S.  Leonis  a  Canisio  editorum  pars  prior 

vtdgatur  Venetiis. 
Canisius  in  templo  monasterii  Scotorum,  Lanoio  col- 

legii  rectore  vota  sollemnia  nuncupante,  sacrum 

facit. 
Multa  Austriae  inferioris  loca  pastoribus  destituta 

evangelizans  peragrat. 

Dicendi  coram  aula  facit  initium. 

Iterum  (ac  saepe  deinceps)    coram  rege  contionatur. 

A  Ferdinando  I.   rege   iussus   cum   aliis   per  3  heb- 

domades  universitati  viennensi    ^visitandae"    ope- 

ram  dat. 

A  rege  et  nuntio  apostolico,  ut  episcopatum 
viennensem  acciperet  expostulatus,  abnuit. 

Facultatis  theologicae  decanus  creatur. 

In    palatio    regio    Paulum    Fabricium    mathematices 

professorem    de   fide   interrogat.     Ibidem    de  uni- 

versitate  reformanda  cum  aliis  diu  consultat. 
Multis  epistulis  de  collegiis  Ingolstadii,  Coloniae,  Neo- 

magi,  Pragae,  Oeniponte,  in  Borussia  et  Hungaria 

condendis  agit. 

Lihro  [suo?]  „De  consolandis  aegrotis"  Viennae 
edito  2^>'ciefatione7n  addit. 

Bullam  iuhilaei  Mariae  Bohemiae  reginae  concessi 
germanice  versam  typis  exscribendam  et  per 
urhem  Viennam  evulgandam  curat. 

Contionibus  coram  rege  habitis  indulgentianim  vim 
et  usum  explicat. 


lY.    Tabulae  cbronologicae  vitae  Canisii. 


1554 

1554  vel 

1555 
A.  1554,  vel 
1555ineunte 

1555 


1.554 

— 

1554 

lan.  — Mart. 

1554 

Mart.  vel  Apr. 

1554 

vere  (Apr.  Maio) 

1554 

Apr.  —  Mai. 

1554 

lun. 

1554 

lun. 

1554 
1554 

1554 

lun.  vel  lul. 

lunio  exeunte 

(26?) 

lul. 

1554 

ineunte  Aug. 

1554 

Aug.  14. 

1554 

Oct.  14. 

1554 

Nov.  3. 

Initio 


1555 

Apr.  14.— 16. 

1555 

Apr. 

1555 

sub  initium  Maii 

1556 

Maii  11. 

1555 

— 

1555 

Maii  11. 

1555 

lun.  9. 

1555 

aestate 

In    ecclesia    catliedrali    S.    Stephani    contionatorem 

agit. 
luvenes  complures  Romam  in  collegium  germanicum 

mittit. 
Andream  Cupicium,  ministrum  lutheranum,  convertere 

frustra  conatur. 
In  coUegio  archiducali  ^parentem"  agit. 

De  insfitutione  pastorali  salishurgensi  sententiam 

dicit. 
Aegrotat. 

Priorem    „Summae"  partem   Romam    mittit    re- 

cognoscendam. 
E  collegio  archiducali  ad  sodales  suos  revertitur. 
Nicolao  Politae  professori  a  Lutheranismo  reducendo 

frustra  dat  operam. 
Ferdinandi  I.    iussu    de    religione    instauranda    cum 

P.  Lanoio  et  duobus  consiliariis  consulit. 
Ferdinandus  iterum  instat,  ut  episcopatus  viennensis 

Canisio  imponatur. 

Ferdinandus  I.  edicit,  ut  Canisii  catechismus  solus 
in  ijrovinciis  Austriae  inferioris  adhibeatur. 

Canisius  cum  Ferdinando  rege  de  collegio  Pragae 
condendo  agit. 

Canisius  a  lulio  III.  dioecesis  viennensis  ad- 

ministrator  ad  annum  constituitur. 
A  novatoribus  pasquillis  et  dicteriis  lacessitur. 
Catechismum  germanicum  ex  parte  conscribit. 

Cum  Sebastiano  Phausero,  Maximiliani  regis  contio- 

natore  lutherano,  disputat. 
Ferdinandum    regem    litteris    monet    Maximilianum 

regem  ad  Lutheranisraum  propensum  esse. 
In  ecclesia  cathedrali    de  communione  „sub  utraque 

specie"  e  suggestu  dicit. 
Efficit,   ut  Phauserus    contiouator   Vienna   discedere 

cogatur. 

Canisii  „Summa"  Viennae  primum  in  lucem  emit- 

titur. 
„Dialogus   contra   impii  Petri    Canisii   dogmata"    ad 

portam  ecclesiae  cathedralis  affigitur. 

Idem  dialogus  tgpis  exscrihitur. 

Stanislaus  Hosius   scripta   quaedam   sua    Canisio 

recognoscenda  mittif. 
Canisius  Societatis  quattuor  vota  sollemnia   renovat 

iisque  primum  addit  vota   simplicia   professorum. 

A  P.  Natali  visitatore  lihros  honos  componere  et 
disseminare  iuhetur. 


1554 


1556  Martio. 


XLV 


1555 
1555 

1555 

1555 

1555 
1555 

1555 
1555 
1555 
1555 

1555 
1555 
1555 

1555 

1555 et 1556 

1556 


1556 


aestate 
lun.  (post  9.) 

exeunte  lun.   vel 

ineunte  lul. 

lul. 

lul.  16. 
exeunte  lul.  et 
ineunte  Aug. 

Aug.  8. 

Aiig. 
Aug.  16. 
Aug.  31. 


Oct.  14. 
Oct.  26. 

Nov.  27.  usque 
ad  Dec.  7. 

ineunte  Dec. 
Dec.  et  lan. 

initio 


initio 


1556 

— 

1556 

— 

1556 

— 

1556 

lan.  17. 

1556 

exeunte  lan. 

1556 

Febr.  1. 

1556 

Febr. 

1556 

circiter  20.  Febr. 

1556 

Febr.  exeunte,  et 

Mart. 

1556 

Martio 

Canisii  ^Suinma"  iteritm  Viennae  editur. 
Canisius   Augnstaiu   Vindelicornui   ad    Ferdinanduni 

regem  proficiscitur. 
Yiennam   redit   et   inde  Pragani   abit  ad   collegium 

praeparandum. 
Pragae   in  ecclesia   metropolitana  sermonem  sacrum 

habet. 
Angustam  petit,  coUegii  causam  apud  regem  acturus 
Augusta  Viennam  et  inde  Pragaui  redit. 

Ferdinandus  I.  litteras  Romam  mittit,  quibus  Canisium 
episcopura  viennensem  nominat. 

Canisius  catechismum  suum  germanicum   (incom- 

pletum)  italice  vertendum  curat. 
Cum    Ferdinando    archiduce  Pragae    de    coUegio   in- 

stituendo  agit. 

Fridericiis  Staphylus  lihrmn  „S.  Marciis  Anacho- 
retes"  Canisio  auctore  a  se  editum  eidem  de- 
dicat. 

Canisius  e  voluntate  Ferdinandi  regis  et  Alberti  ducis 
3Ionacllium  petit,  de  coUegio  ingolstadiensi  acturus. 

Ingolstadium  proficiscitur. 

De  collegio  Ingolstadii  condendo  cum  con- 
siliariis  ducis  deliberat. 

De  universitate    et   seminario  georgiano  reformandis 

sententiam  scripto  profert. 
In  universitate  curam  pastoralem  docet ;  festis  diebus 

bis  in  die  contionatur;    collegio  necessaria  parat. 

Hannibalis  Codretti  S.  J.  „Principia  Grammatices'' 
[latinae]  Inf/olstadii  typis  descrihenda  curat  iis- 
qiie  catechismi  sui  minimi  editionem  principem 
adiimgit. 

loannes  Wigandus  superintendens  lutheranus  contra 
Canisii  „Summam"  lihrum  germanicum  Magde- 
hurgi  evidgat. 

Canisii  „Summa'''  Lovanii  primtim  typis  descrihitur. 

„Summa^'  Viennae  tertio  prelum  suhit. 

Canisius  dioecesis  viennensis  administratione  et  digni- 

tatis  episcopalis  suscipiendae  timore  levatur. 
Ottoni   cardinali    augustano   remedia  Germaniae   iu- 

vandae  idonea  pcr  litteras  suggerit. 
Augustae  ^indelicorum   per   breve  tempus  moratur. 
Viennam  pervenit. 
Coram  Ferdinando  rege  contionatur. 
Pragam  proficiscitur. 
Per  singulas  quadragesimae  hebdomadas  aliquotiens 

ad  Ferdinandum  archiducem  e  suggestu  dicit. 
Monasterium  Ovl)in  invisit. 


XLVI      I^-  Tabulae  chronologicae  vitae  Cauisii.  1556  Apr.  2. 


1556,  exeunte  lul. 


1556 

Apr.  2. 

1556 

Apr. 

1556 

Apr.  23. 

1556 

Apr.  21. 

1556 
1556 

Maii  10. 
Maii  14. 

1556 

sub  finem  Maii 

1556 

post  m.  Mai. 

1556 

lun.   7. 

1556 
1556 
1556 

lun.  11. 
lun.  et  lul. 
exeunte  lul. 

Pragae  in  ^Coena  Domini"  latine  contionatur. 

Canisii  „Lectiones  et  precationes  ecclesiasticae" 
Ingolstadii  2>^'ii^^wn  in  lucem  emitttmtur. 

Ferdinandus  I.  altero  edicto  catechisnmm  Canisii 
commendat. 

Canisius  primos  duodecim  Socios  in  collegium 
pragense  inducit. 

Sacrum  faciens,  lapide  petitur  per  fenestram  iniecto. 
Festo     ascensionis    domini    coram    Ferdinando    rege 

contionatur. 
Monasteriura  Oybin   adit   et   de  eius  administratione 

Zittaviensibus  committenda  agit. 

Canisii  „Summa"  germaniee  versa  Viennae  in 
lucem  emittitur. 

Canisius  a  S.  Ignatio  praepositus  pro\ancialis 
Societatis  per  Germaniam  superiorem  con- 
stituitur. 

Ex  monasterio  Oybin  Pragam  redit. 
Nobilium  puerorum  contubernium  parat. 
In^olstadiiiin   proficiscitur   ad   sodales   novi   coUegii 
iuvandos. 


V. 

CATALOGUS  LIBRORUM, 

ex  quibus  saepius  in  hoc  Aolumine  testinionia  proferuntur. 

Librij  qui  ima  tanfum  alterave  vice  adhibiti  sunt,  suis  locis  indica- 
buntur. 

Libri,  qni  operiim  manu  scriptorum  instar  neque  ajmd  Ubliopolas  venales  sunt, 
praejiosito  signo  f  notantur. 

Kumeris  maiorihus  in  ipso  hoc  opere  titulo  lihri  vel  nomini  auctoris  adiciendis 
non  capnta  nec  paragraphi  significabuntur,  sed  paginae  vel  columnae ;  cumautembini 
numeri  commate  distinguentur ,  priore  volumina  sive  paiies  operis,  altero  significa- 
huntar  paginae  vel  cohtmnae.    Minoribns  numeris  et  litteris  adnotationes  indicabuntur. 

Acta  Sanctorum  lulii.    Tom.  VII.    Antverpiae  1731  '. 

Acta  Sanctorum  lulii.    Tom.  VII.    Parisiis  et  Romae  1868. 

Agricola ,  Ignatius ,  S.  J. ,  Historia  Provinciae  Societatis  Jesu  Germaniae  Superioris 

quinque    primas    annorum    complexa    decades    [Tom.    I].     Augusta    Vindeli- 

corum  1727. 
Alet,  V.,  S.  J.,  Le  Bienheureux  Canisius  ou  1' Apotre  de  1'  Allemagne  au  XVI «  siecle. 

Paris  1865. 
Aschbach,  Joseph  v.,  Geschichte  der  Wiener  Universitat.  3  Bde.  Wien  1865.  1877. 1888. 

Backer,  Augustin  de,  S.  J.,  Bibliotheque  des  ecrivaius  de  la  Compagnie  de  Jesus.  Nou- 

velle  (5dition.  Tome  I,  Liege-Paris  1869 ;  Tome  II,  Liege-Lyon  1872 ;  Tome  III, 

Louvaiu-Lvon  1876. 
Bahlmann,  P.,  Deutschlands  katholische  Katechismen  bis  zum  Ende  des  sechzehnteu 

Jahrhunderts.     Miinster  1894. 
Bartoli,  Daniello,  S.  J.,  Opere.    Dell' Italia.    Libri  4.    Firenze  1830. 
Bianco,  Franz  Joseph  v.,  Die  alte  Universitat  Koln  und  die  spatern  Gelehrten-Schulen 

dieser  Stadt.    1.  Theil.    Koln  1855. 
Boero,  Giuseppe,  S.  J.,  Vita  del  Beato  Pietro  Canisio  deUa  Compagnia  di  Gesii  detto 

r  Apostolo  della  Germania.     Roma  1864. 
Boero,  Giuseppe,  S.  J.,  Vita  del  Servo  di  Dio  P.  Nicolo  Bobadiglia  della  Compagnia 

di  Gesii.     Firenze  1879. 
Boero,  Giuseppe,  S.  J.,  Vita  del  Beato  Pietro  Fabro  della  Compagnia  di  Gesii  primo 

compagno  di  S.  Ignazio  di  Loiola.     Roma  1873. 
Boero,  Giuseppe,  S.  J. ,  Vita  del  Servo  di  Dio  P.  Claudio  laio  della  Compagnia  di 

Gesii.     Firenze  1878. 
Boero,  Giuseppe,  S.  J.,  Vita  del  Servo  di  Dio  P.  Giacomo  Lainez,  secondo  Generale 

della  Compagnia  di  Gesii.     Firenze  1880. 


'  Quia  princeps  haec  editio  editori  semper  praesto  non  erat,  nonnumquam  eius 
loco  nova  illa  adhibenda  erat,  quae  hic  proxime  pouitur. 


XLVIII  ^-    Catalogus  librorum, 

Boero,  Giuseppe,  S.  J.,  Vita  del  Servo  tli  Dio  P.  Alfonso  Salmerone  della  Compagnia 

di  Gesii.     Firenze  1880. 
t  [Bongaerts,  Paul ,  S.  J.,]  Stamlijst  van  de  Familie  Canis  en  de  daaraan  verwante 

Geslachten  ['s  Gravenhage  1865].     Cf.  etiam  infra  p.  7  ^. 
Braunsberger,  Otto,  S.  J. ,  Entstehung  und  erste  Entwicklung  der  Katechismen  des 

seligen  Petrus  Canisius  aus  der  Gesellschaft  Jesu.     Freiburg  i.  Br.  1893. 
Bucholtz,  F.  B.  V.,  Geschichte  der  Regierung  Ferdinands  des  Ersten.   9  Bde.   Wien 

1831.  1831.  1882.  1883.  1834.  1835.  1836.  1838.  1888. 

[Ciaconius-Oldoinus]  Vitae,   et  res   gestae  Pontificum  Ronianorum  et  S.  R.  E.  Car- 

dinalium,  Alphonsi  Ciaconii  0.  Pr.  et  aliorum  opera  descriptae,  ab  Augustino 

Oldoino  S.  J.  recognitae.     Tomus  tertius.     Romae  1677. 
t  Constitutiones  Societatis  Jesu   latinae    et   hispanicae    cum   earum    declarationibus. 

Matriti  1892. 
Cordara,  Julius,  S.  J.,  Collegii  Germanici  et  Hungarici  historia  Libris  IV  comprehensa. 

Romae  1770. 
Cornely,  Rudolf,  S.  J.,  Leben  des  seligen  Petrus  Faber,  ersten  Priesters  der  Gesell- 

schaft  Jesu.     Freiburg  i.  Br.  1873. 

[Delplace,  L.,  S.  J.,]  L'  etablissement  de  la  Compagnie  de  Jesus  dans  les  Pays-Bas  et 
la  mission  du  Pere  Ribadeneyra  a  Bruxelles  en  1556  d' apres  des  documents 
inedits.     Extrait  des  ^Precis  historiques"  1886—1887.     Bruxelles  1887. 

Denis,  Michael,  Wiens  Buchdruckergeschicht  bis  M.  D.  LX.    Wien  1782. 

[Dorigny,  Jean,  S.  J.],  La  Vie  du  Reverend  Pere  Pierre  Canisius,  de  la  Compagnie 
de  Jesus.     A  Paris  1707. 

Drews,  Paul,  Petrus  Canisius,  der  erste  deutsche  Jesuit.  Halle  1892  (Schriften  des 
Vereins  fiir  Reformationsgeschichte  Nr.  88). 

Druffel,  August  v.,  Beitrage  zur  Reichsgeschichte  1546—1551.  (Briefe  und  Akten  zur 
Geschichte  des  sechzehnten  Jahrhunderts  mit  besonderer  Riicksicht  auf  Bayerns 
Furstenhaus.    Bd.  L)     Miinchen  1873. 

Eichhorn,  Ant.,  Der  ermlandische  Bischof  und  Cardinal  StanisLaus  Hosius.     2  Bde. 

Mainz  1854.  1855. 
Ennen ,  L. ,  Neuere  Geschichte  der  Stadt  Koln ,  Bd.  I  (Geschichte  der  Stadt  Koeln, 

meist  aus  den  Quellen  des  Stadt-Archivs,  Bd.  IV).    Koln  und  Neuss  1875. 

[B.  Faber,  Petrus,  S.  J.]  Cartas  y  otros  escritos  del  B.  P.  Pedro  Fabro  de  la  Compania 

de  Jesus,  primer  compaiiero  de  San  Ignacio  de  Loyola.  Tomo  I.  Bilbao  1894. 
t  [B.  Faber,  Petrus,  S.  J.]  Memoriale  Beati  Petri  Fabri  primi  S.  Ignatii  de  Loyola 

alumni   nunc   primum    in  lucem  editura  a  P.  Marcello  Bouix  S.  J.     Lutetiae 

Parisiorum  1873  (editum  in  12 <>  et  in  8"). 
Freyberg,   Maximilian  Freiherr  von ,  Pragmatische  Geschichte  der  bayerischeu  Ge- 

setzgebung    und    Staatsverwaltung   seit    den   Zeiten   Maximilians  I.     Bd.  Ili. 

Leipzig  1838. 

(iarcia,  Ramon ,  S.  J.,  Vida  del  Beato  Pedro  Canisio,  sacerdote  profeso  de  la  Coin- 

pania  de  Jesus.     Madrid  1865. 
Gelenius ,  Aegidius ,  De  admiranda ,   sacra ,    et  civili  magnitudine  Coloniae  Claudiae 

Agrippinensis  Augustae  Ubiorum  urbis.   Libri  IV.    Coloniae  Agrippinae  1645. 
(jenelli,  Christoph,  S.  J.,  Das  Leben  des  heiligen  Ignatius  von  Loyola,  Stifters  der 

Gesellschaft  Jesu.     Innsbruck  1848. 
(iermanus,  Constantin,  Reformatorenbikler.     Freiburg  i.  Br.  1883. 

Uammer-Purgstall,  Joseph  v.,  Geschichto  des  osmanischen  Reiches.  2.  Aufl.  Neue  Aus- 
gabe.    4  Bde.    Pesth  1840. 


ex  quibus  saepius  in  hoc  volumine  testimonia  proferuntur.  XLIX 

Hartl,  Wenzel,  und  Schrauf,  Karl,  Nachtrage  zum  dritten  Bande  von  Joseph  Ritter 
von  Aschbach's  Geschichte  der  Wiener  Universitat.  1.  Abtheihmg.   Wien  1893. 

Hartzheim,  Josephus,  S.  J.,  Bibliotheca  Coloniensis.     Coloniae  1747. 

Hirn,  Joseph,  Erzherzog  Ferdinand  H.  von  Tirol.  Geschichte  seiner  Regierung  und 
seiner  Lander.    2  Bde.    Innsbruck  1885.  1887. 

Hohlbaum  vide  nWeinsberg". 

[Hosius,  Stan.]  Stanislai  Hosii  S.  R.  E.  Cardinalis  Maioris  Poenitentiarii  Episcopi 
Varmiensis  (1504—1579)  et  quae  ad  eum  scriptae  sunt  Epistolae  tum  etiam 
eius  Orationes,  Legationes.  Tom.L  1525—1550.  Editionem  curaverunt  Dr.  Fran- 
ciscus  Hipler  et  Dr.  Vincentius  Zakrzewski.  Cracoviae  1879.  Tom.  H.  1551 
ad  1558.  Edd.  Hipler  et  Zakrzewski,  Cracoviae  1886.  1888.  (Acta  historica 
res  gestas  Poloniae  illustrantia  ab  anno  1507  ad  annum  1795.   Tom.  IV  et  IX.) 

Huber,  Alfons,  Geschichte  Osterreichs,  IV.  Bd.     Gotha  1892. 

[S.  Ignatius]  Cartas  de  San  Ignacio  de  Loyola  Fundador  de  la  Compania  de  Jesus 
Tomos  VL     Madrid  1874.  1875.  1877.  1887.  1889.  1889. 

[S.  Ignatius]  Epistolae  S.  Ignatii  Loiolae  Societatis  lesu  fundatoris  libris  quatuor 
distributae  [per  Rochum  Menchaca].     Bononiae  1837. 

Imago  primi  saeculi  Societatis  lesu  a  provincia  Flandro-Belgica  eiusdem  Societatis 
repraesentata.     Antverpiae  1640. 

t  Institutum  Societatis  lesu.    3  voll.    Florentiae  1892.  1893.  1893. 

Janssen,  Johannes,  Geschichte  des  deutschen  Volkes  seit  dem  Ausgang  des  Mittelalters 
Freiburg  i.  Br.:  L  Bd.,  15.  Aufl.  1890;  IL  Bd.,  15.  Aufl.  1889;  IIL  Bd.  15  4ufl' 
1891;  IV.  Bd.,  13.  Aufl.  1890;  V.  Bd. ,  13.  und  14.  Aufl.  1893;  VL  Bd., 
1. — 12.  Aufl.  1888;  VIL  Bd.,  erganzt  und  herausgegeben  von  Ludwig  Pastor, 
1.— 12.  Aufl.  1893;  VIIL  Bd.,  erg.  u.  herausg.  v.  L.  Pastor,  1.— 12.  Aufl.  1894! 

Kink,  Rud.,  Geschichte  der  kaiserlichen  Universitaet  zu  Wien.    2  Bde,   Wien  1854. 

[Kirchenlexikon]  Wetzer  und  Welte's  Kirchenlexikon  oder  Encyklopadie  der  katho- 
lischen  Theologie  und  ihrer  Hulfswissenschaften.  2.  Aufl.,  begonnen  von 
Joseph  Cardinal  Hergenrother ,  fortgesetzt  von  Dr.  Franz  Kaulen.  Freiburo- 
i.  Br.  1882  ff.  * 

Knopfler,  Alois,  DieKelchbewegung  in  Bayern  unter  Herzog  Albrecht  V.  Miinchen  1891. 

Lipowsky,  Felix  Joseph,  Geschichte  der  Jesuiten  in  Baiern.    2  Th.    Miinchen  1816. 
Litterae    quadrimestres   ex   universis   praeter  Indiam    et  Brasiliam   locis   in    quibus 

aliqui   de  Societate  Jesu  versabantur  Romam  missae.    T.  I.  IL    (1546—1552. 

1552—1554).  Matriti  1894.  1895.  (Monumenta  historicaS.  J. ;  v.  in  hoc  nomine.) 

t  Manareus,  Oliverius,  S.  J.,  De  rebus  Societatis  lesu  commentarius.    Florentiae  1886. 
Mayer,  Manfred,  Leben,  kleinere  Werke  und  Briefwechsel  des  Dr.  Wiguleus  Hundt 

Innsbruck  1892. 
Mederer,  loannes  Nepomucenus,  Annales  Ingolstadiensis  Academiae.  Partes  4    Ineol- 

stadii  1782.  " 

Menchaca  vide  ,S.  Ignatius". 
Meshovius,   Ai-noldus,    De   origine  et  progressu  defectionis  et  schismatis  Hermanni 

Comitis  de  AVeda  (Opus  typis  descriptum  una  cum  quattuor  libris  Michaelis 

ab  Isselt  „De  bello  Coloniensi").     Coloniae  1620. 
Migne,  L-P.,  Patrologiae  cursus  completus.     Series  latina,  tomi  221,  Parisiis  1844 

ad  1864;  series  graeca,  tomi  161,  Parisiis  1857—1866. 
Monumenta  historica  Societatis  Jesu  nunc  primum  edita  a  Patribus  ejusdem  Societatis. 

Annus  primus,  secundus,  tertius.     Matriti  1894.  1895.  1896. 
Moufang,    Christoph ,    Katholische   Katechismen    des   sechzehnten    Jahrhunderts   iu 

deutscher  Sprache.     Mainz  1881. 

Braunsberger,  Canisii  Epistnlao  et  Acta.   I.  (J 


j^  V.    Catalogus  librorum, 

0rlandinu3,  Nicolaus,  S.  J.,  Historiae  Societatis  lesu  prima  pars.     Romae  1615. 
Orlandinus,  Nicolaus,  S.  J.,  Forma  sacerdotis  apostolici,  expressa  in  exemplo  Petri 
Fabri.   Ed.  altera.   Dilingae  1647. 

Pachtler,  G.  M.,  S.  J.,  Ratio  Studiorum  et  Institutiones  Scholasticae  Societatis  Jesu 

per   Germaniam   olim   vigentes.     VoU.  IV.     Berlin    1887.    1887.    1890.    1894. 

(Monumenta    Germaniae    Paedagogica.      Schulordnungen ,    Schulbiicher    und 

padagogische  Miscellaneen  aus  den  Landen  deutscher  Zunge.    Herausgegeben 

von  Ka^rl  Kehrbach.     Bd.  II.  V.  IX.  XVI.) 
Pastor,  Ludwig,  Die  kirchlichen  Reunionsbestrebungen  wahrend  der  Regierung  Karls  V. 

Freiburg  i.  Br.  1879. 
Philippson,  Martin,  Westeuropa  im  Zeitalter  von  Philipp  II.,  Elisabeth  und  Heinrich  IV, 

Berlin  1882.     (Allgemeine  Geschichte  in  Einzeldarstellungen ,    herausgegeben 

von  Wilhelm  Oncken,  3.  Hauptabth.,  2.  Theil.) 
Polanco,  Joannes  Alphonsus  de,  S.  J.,  Vita  Ignatii  Loiolae  et  rerum  Societatis  Jesu 

historia  (Chronicon  S.  J.).  Tom.  I.  et  II.  Matriti  1894.  Tom.  HI.  Matriti  1895. 
Prantl,  Carl,  Geschichte  der  Ludwig-Maximilians-Universitat  in  Ingolstadt,  Landshut, 

Munchen.    2  Bde.    Munchen  1872. 
Prat,  J.-M.,  S.  J.,  Le  Pere  Claude  Le  Jay.     Lyon  1874. 
Python,  Petrus,  S.  J.,  Vita  R.  P.  Petri  Canisii  S.  J.    Gallico  idiomate  scripta  a  R.  P. 

Joanne  Dorigny,  nunc  latinitate  donata,  et  multarum  rerum  accessione  aucta. 

Monachii  1710. 

Raderus,  Matthaeus,  S.  J.,  De  vnta  Petri  Canisii  de  Societate  lesu,  Sociorum  e  Ger- 

mania  primi,  religiosissimi  et  doctissimi  viri,  bono  rei  Catholicae  nati,  libri 

tres.     Monachii  1614. 
Raderus,  Matthaeus,  S.  J.,  Bavaria  pia.     Monachii  1628. 
Raupach,  Bernhard,  Evangelisches  Oesterreich,  das  ist,  Historische  Nachricht  von 

den  vornehmsten  Schicksahlen  der  Evangelisch-Lutherischen  Kirchen  in  dem 

Ertz-Hertzogthum  Oesterreich.     Hamburg  1732. 
Raynaldus,  Odoricus,    Congreg.  Orator. ,    Annales  ecclesiastici  ab  Anno  quo  desinit 

Card.  Caes.  Baronius  M.  C.  XCVIII.  usque    ad  Annum  M.  D.  LXV.  continuati. 

Tom.  XXI.    Partes  2.    Coloniae  Agrippinae  1727. 
Reiffenbergius,  Fridericus,  S.  J.,  Historia  Societatis  Jesu  ad  Rhenum  inferiorem.  Tom.  I, 

Coloniae  Agrippinae  1764. 
Riess,  Florian,  S.  J.,  Der  selige  Petrus  Canisius  aus  der  Gesellschaft  Jesu.    Aus  den 

Quellen  dargestellt.     Freiburg  i.  Br.  1865  '. 

Sacchinus,  Franciscus,  S.  J.,  De  Vita  et  Rebus  gestis  P.  Petri  Cauisii,  de  Societate 

Jesu,  Commentarii.     Ingolstadii  1616. 
Schmidl,  loannes,  S.  J.,  Historiae  Societatis  Jesu  Provinciae  Bohemiae  pars  prima  ab 

anno  Christi  MDLV.  ad  annum  MDXCII.     Pragae  1747. 
Schrauf  v.  Hartl. 

Seguin,  Eugene,  S.  J.,  Vie  du  Bieulieureux  Pierre  Canisius.     Paris  1864. 
Socherus,  Antonius,  S.  J.,  Historia  Provinciae  Austriae  Societatis  Jesu.    Pars  prima. 

Viennae  Austriae  1740. 
Sommervogel,  Carlos,  S.  J.,  Bibliotheque  de  hi  Compagnie  de  Jesus.  Nouvelle  t^dition. 

Bibliographie.  T.  I.-VI.  Bruxelles-Paris  1890.  1891.  1892.  1893.  1894.  1895. 
Stalin,    Christoph  Fried. ,   Aufenthaltsorte   K.  Ferdinands   I.    1521— 1564,    in    „For- 

schungen  zur  deutschen  Geschichte"  I  (Gottingen  1862),  384—395. 

'  Bene  distinguendum  est  hoc  opus  a  libello,  queni  ex  eo  auctor  ipse  extraxit : 
,Da3  Leben  des  seligen  Petrus  Canisius  .  .  .  fiir  das  Volk  dargcstcllt."  Freiburg 
i.  Breisgau  1865. 


ex  quibus  saepius  in  lioc  volumine  testimonia  proferuntur.  H 

Steinhuber,  Andreas,  Cardinal,  S.  J. ,  Geschichte  des  Collegium  Germanicmn  Hun- 

garicum  in  Rom.    2  Bde.    Freiburg  i.  Br.  1895. 
t  Synopsis  Actorura  S.  Sedis   in  causa  Societatis  lesu  1.540—1605.     (Tora.  I.)    Flo- 

rentiae  1887. 

Tanner,  Mathias,  S.  J.,  Societas  Jesu  Apostolorum  imitatrix.    Pars  prima  Societatis 
lesu  Europaeae.     Pragae  1694. 

A'arrentrapp ,    C. ,    Hermann    von    Wied    und    sein    Reformationsversuch    in    Kijln. 

Leipzig  1878. 
Verdiere,  Ch.-H.,  S.  J.,  Histoire  de  1'  universite  d'  Tngolstadt,  des  Ducs,  ses  patrons, 

et  de  ses  Jesuites  jusqu'  a  la  paix  de  1624.    Tora.  I.  II.    Paris  1887. 

AVappler,  Anton,  Geschichte  der  theologischen  Facultat  der  k.  k.  Universitat  zu  Wien. 

Wien  1884. 
[Weinsberg,    Herraann   von]    Das  Buch  Weinsberg.     Kolner  Denkwurdigkeiten    aus 

dem  16.  Jahrhundert    bearbeitet  von  Konstantin  Hohlbaum.    2  Bde.    Leipzig 

1886.  1887. 
Wiedemann,  Theodor,  Geschichte  der  Reformation  und  Gegenreformation  ira  Lande 

unter  der  Enns.    I.  Bd.  Prag  1879;  IL  Bd.  Prag  1880;  III.  Bd.  Prag  1882; 

IV.  Bd.  Prag  und  Leipzig  1884:  V.  Bd.  Prag  und  Leipzig  1886. 


VI. 

DESCRIPTIO  CODICUM  MANU  SCRIPTORUM,  IN  HOC 
VOLUMINE  FREQUENTIUS  ADHIBITORUM  \ 

Praeter  codices,  qiU  infra  descrihentur ,  multi  alii  Jiuic  volumini 
componendo  sunt  adhibiti,  qiii  exstant  Bruxellis,  Dilingae,  Florentiae, 
t rihurgi  Helvetior^im,  Guelpherhgti,  Ingolstadii,  Parisiis,  Pragae,  Romae, 
Tiguri,  Tridenti,  Viennae  etc.  Sed  quia  hi  raro  tantum  adhihiti  siint, 
satis  esse  videhatur,  siio  quemque  loco  nominare  vel,  quantum  opus  esset, 
describere. 

Codices  omnes  chartacei  sunt  et  (exceptis  codicibus  Societatis 
lesu)  ab  urbibus  denominantur ,  in  quibus  nunc  asservantur.  In  de- 
scriptione  singulorum  codicum  verba  prima,  signis  „"  inclusa,  nomen 
sive^  notam  illam  significant,  quae  in  hoc  ipso  volumine,  post  nomen 
urbanum,  codici  designando  adhibetur. 

1.  Codex  bruxellensis. 

In  archivo  regio. 

„Hist.  Coll.  Lov."  Inscriptio  recens  in  tergo :  ,HISTORIA  COLLEGII 
1  SOCIETATIS  lESU  LOVANII  !  1542-1695."  Titulus  antiquus  in  f.  l^: 
,Historia  Collegij  Societatis  Iesv  Louanij."  2 «;  ff.  360  signata;  in  priore  parte 
Hbri  etiam  singulae  paginae  numeris  signatae  sunt. 

Prior  pars  conscripta  esse  videtur  ante  niedium  saecuUnn  XVII.  Auctor 
vel  auctores  ,veteribus  monuraentis"  collegii  lovaniensis  usi  sunt  (p.  3;  cf. 
p.  2);  quae  nonnumquam  etiam  integra  proponuntur;  v.  g.  p.  15.  16.  19. 
79—84.  97—98  etc. 

Dubium  non  est,  quin  hic  codex  usque  ad  a.  1773  collegii  Societatis  lesu 
lovaniensis  fuerit. 

2.  Codices  coloiiieiises. 

a)  In  archivo  ecclesiae  parochialis  Beatae  Mariae  Virginis  in  cae- 
lum  assumptae  (quae  usque  ad  a.  1773  collegii  Societatis  lesu  colo- 
niensis  fuit). 

„Hist.  COll.  Col."  Antiqua  inscriptio  in  tergo:  ,annv^  !  colleg  !  colon  '  ab 
1543  I  ad  1675.  i  Tomus  1."    Tituhis  in  f.  2.  non  signato:  „t  Liber  .1.  i  Histo- 

»  Aliquot  codices,  quorum  in  hoc  volumine  saepe  fit  mentio,  ideo  non  descn- 
buntur  hoc  loco,  quia  editor  eos  ipse  videre  non  potuit. 


2.    Codices  colonienses.  LIII 

EiJE  i  CoLLEGii  I  CoLONiENSis.  |  s.  J.  |  Ab  anno  1543  ad  1631.  |  et  deinceps.  [ 
imo  ad  1674  perducta.''  (Hic  titulus  usque  ad  ninio"  excl.  a  P.  lacobo  Kritz- 
radt  S.  J.  scriptus  est.)  2";  ff.  253  non  signata  (additis  iis,  quae  codici  postea 
inserta  sunt).  Praecedit  series  chronologica  rectorum  collegii  coloniensis,  a 
Kritzradt  usque  ad  a.  1668,  ab  altero  ad  1755  perducta,  et  series  chrono- 
logica  praepositorum  provinciae  Kheni  (inferioris).  Sequitur:  ^Historia  Collegii 
Coloniensis  de  primo  nostrorum  in  hanc  Yrbem  aduentu  et  consecuta  rerum 
Societatis  in  ea  progressione.  Quae  a  principio ,  hoc  est  ab  anno  Domini 
1542  usque  ad  annum  1625,  denuo  anno  1625  collecta  nunc  filo  perenni 
inde  ducitur."  In  ^praefatione"  exponitur,  anno  1621,  incendio  in  collegio 
coloniensi  exorto,  eiusdem  „rem  librariam"  et  „antiquos  fastos"  destructos 
esse,  ideoque  priorem  huius  historiae  partem  anno  1625  compositam  esse  „ex 
varijs  affectarum  tantum  historiarum  huius  Collegij  fragmentis  atque  indigestis 
ruderibus"  atque  ex  multis  litteris  eorundem  temporum,  quae  in  incendio 
illo  incolumes  mansissent.  Praeterea  codici  multae  litterae,  diplomata  etc. 
(magnam  saltem  partem  archetypa)  inserta  sunt ,  quibus  historia  collegii 
illustratur  et  augetur. 

Historiam  hanc  ab  a.  1542  ad  1621  perduxit  P.  Henricus  Simonis,  qui 
Mulhemii  ad  Ehenum  a.  1589  natus,  Coloniae  in  gymnasio  S.  J.  ntricoronato" 
institutus,  Societati  a.  1608  nomen  dedit,  Coloniae  ad  academicos  gymnasii 
tricoronati  iuvenes  sermones  sacros  latine  habuit,  postea  autem  Societatem 
deseruit '.  Secutus  est  hunc  et  fere  usque  ad  a.  1670  pervenit  P.  lacobus 
Kritzradt^  qui  a.  1602  in  oppido  Gangelt  natus,  a.  1623  Societatem  ingressus, 
postea  „superior  missionum"  et  „praefectus  scholarum"  fuit  et  a.  1672  in 
collegio  coloniensi  obiit,  de  historia  collegii  coloniensis  optime  meritus.  Re- 
liqua  quis  scripserit,  non  constat. 

Codex  usque  ad  a.  1773  collegii  Societatis  lesu  coloniensis  fuit.  Usus  est  eo 
Frid.  Reiffenberg  S.  J.  in  „Historia  S.  J.  ad  Rhenum  inferiorem"  scribenda. 

Alterius  cuiusdam  ^Historiae  CoUegii  Coloniensis  Societatis  lesu  ab  anno  1542 
.  .  .  usque  ad  annum  1631"  etc.  manu  scriptae  summarium  quoddam  germanico 
sermone  contractum  edidit  Franciscus  losephus  de  Bianco  ^. 

b)  In  archivo  studiorum  fundatorum  („Arclnv  des  Gymnasial-  und 
Studienstiftungsfonds" ). 

1.  „El)istt.  ad  Kessel.  I."  Inscriptio  in  tergo:  „EPISTOL.  ad  R.  P.  | 
L.  KESSELIUM.  |  L""  S.  J.  Rect.  Coloniae  |  Pars  1.=^  ab  |  1546  ad  1572." 
2".  Foliorum  signatio  accurata  non  est  et  in  f.  192  desinit;  tertia  codicis 
pars  foliis  non  signatis  constat. 


'  los.  HartzJieim  S.  J.,  Bibliotheca  Coloniensis  (Coloniae  1747)  p.  127.  J.  Hansen, 
Zur  iiltesten  Geschichte  des  Jesuitenordens  in  Deutschland,  in  „Mittheilungen  aus 
dem  Stadtarchiv  von  Koln"  VIII  (Koln  1893),  282—290. 

-  De  lacobo  Kritzradt  (Kritzraedt,  Kritzraet)  scripserunt  Hartzheim  1.  c.  p.  146 ; 
Aiig.  de  Backer  S.  J. ,  Bibliotheque  des  ^crivains  de  la  Compagnie  de  Jt5sus  II 
(Nonv.  ed.,  Liege-Lyon  1872),  528—529;  Carl.  Sommervogel  S.  J.,  Bibliotheque  de  la 
Compagnie  de  Jesus.  Nouv.  6d.  Bibliogr.  IV  (Bruxelles-Paris  1893),  1250;  G.  Eausclwn 
in  „Zeitschrift  des  Aachener  Geschichtsvereins"  XIII  (Aachen  1891),  181 — 190. 

3  Die  alte  Universitat  Koln.  1.  Thl.  (Kiiln  1855),  p.  855—972.  Hanc  historiam 
a  nostra  diiferre  ipsa  inscriptio  prohat,  quam  Bianco  I.  c.  p.  855  ponit;  nunc  fortasse 
in  privata  domo  est. 


X,jy      Yl.  Descriptio  codicum  manu  scriptor.,  in  lioc  volum.  frequent.  adhibitorum. 

Continet  epistulas  acl  P.  Leonardum  Kessel ,  Sociorum  coloniensium 
primuni  praepositum  et  rectorem  datas  a.  1546 — 1572  a  B.  Petro  Canisio, 
PP.  ]S*icolao  Bobadilla,  Everardo  Mercuriano,  loanne  Polanco,  Andrea  Frusio, 
Petro  Ribadeneira,  Nicolao  Lanoio,  Theodorico  Canisio,  Paulo  Hoffaeo,  Gasparo 
Haiwodo  etc.  Epistulae  ordine  chronologico  dispositae  et  ferme  omnes  arche- 
typae  sunt. 

Codice  hoc  usi  sunt  Reiffenberg  '  in  conscribenda  historia  provinciae  S.  .T. 
Rheni  inferioris  et  G.  M.  Pachtler  S.  J.  in  opere  ,,Ratio  Studiorum  et  Institutiones 
Scholasticae  Societatis  Jesu  per  Germaniara  olim  vigentes"  ^. 

Usque  ad  annum  1773  collegii  Societatis  lesu  coloniensis  fuit. 

2.  „Lib.  fac.  Art.  quartus."  Inscriptus  est :  „Liber  facultatis  Arcium 
Studij  Coloniensis  jam  quartus  ^  inter  eos  qui  iam  sunt  apud  decanos."  2'^; 
ff.  334  numeris  signata. 

Complectitur  annos  1500—1565  et  continet  electiones  decanorum,  col- 
lationes  graduum  academicorum,  decreta  facultatis  etc. 

3.  „Litt.  Epistt.  var."  Inscriptio  in  tergo:  ,LITERAE  EPISTOL: 
S.  J.  Variorum  \  ad  nostros  PP.  COLONIEN.  I  ab  anno  C.  1543."  2«;  folio- 
rum  signatio  non  est  continua,  et  in  medio  fere  codice  (n.  194)  prorsus 
desinit. 

Continet  epistulas  a.  1543 — 1665  ad  Societatis  lesu  homines  Coloniae  de- 
gentes  datas  ac  multas  alias  litteras,  diplomata  etc.  ad  ea  tempora  spectantia. 
Quae  omnia  ordine  fere  chronologico  disposita  et  aut  autographa  sunt,  aut 
olim  ac  fere  ab  aequalibus  illorum  temporum  descripta:  epistulae  S.  Ignatii, 
B.  Petri  Fabri ,  B.  Petri  Canisii ,  PP.  Everardi  Mercuriani ,  loannis  de  Po- 
lanco ,  Bernardi  Oliverii ,  Hieronjmi  Natalis ,  Francisci  Turriani ,  Oliverii 
Manarei,  Laurentii  Forer,  loannis  Bollandi,  Andreae  Brunner  etc. 

Epistulas  hasce  congessisse  videtur  loseph  Hartzheim  S.  J.  historiographus 
coloniensis  (f  1763);  nam  Fridericus  Reiffenberg  inter  codices  manu  scriptos,  quibus 
ipse  usus  sit,  commemorat  ,,EpistoLis  primorum  Patrum,  maximam  partem ,  auto- 
graphas.     CoUegit  2.  Volum.  Jos.  Hartzheim  S.  J."  *. 

Codex  hic  usque  ad  annum  1773  coUegii  Societatis  lesu  coloniensis  fnit. 
Breviter  descriptus  est  a  losepho  Hansen». 

3.   Codex  cracovieusis. 

In  bibliotheca  universitatis  iagellonicae. 

„Cromeri  epistt."  Titulus  recens  in  pagina  altera  anterioris  partis 
involucri  positus:  „Martini  Cromeri  epistolae  aliquot,  et  Hosii  et  aliorum  ad 
eundem  litterae."  Sign. :  „Nr.  28,"  2**;  nec  paginae  nec  folia,  sed  epistuLae 
numeris  signatae  sunt. 


^  Historia  Societatis  lesu  ad  Rhenum  inferiorem  I  (Coloniae  1764),  v.  g.  p.  of*. 

*  Monumenta  Germaniae  Paedagogica,  ed.  K.  Kehrhach,  II  (Berhn  1887),  xxii 
ad  XXIII.  135—139. 

2  Sic  correctum  est;  antea  scriptum  erat:  ^Tertius". 

*  L.  c.  in  catalogo  codicum,  qui  in  initio  operis  positus  est.  Dolendum  cst 
ccrte  quam  maxime  multos  codices  manu  scriptos ,  quos  a  se  adhibitos  Reiffenberg 
in  hoc  catalogo  recenset,  nunc  latere  vel  prorsus  periisse. 

*  L.  c.  p.  286. 


3.    Codex  cracoviensis.     4.    Codices  monacenses.  LV 

Continet  epistulas  392,  annis  fere  1550 — 1585  datas;  quarum  aliquae 
Ci-omeri  sunt;  longe  autem  plurimae  ad  Cromerum  datae  sunt  a  B.  Petro 
Canisio,  Stanislao  cardinali  Hosio,  loanne  Coclilaeo,  Stanislao  Eescio,  Bonaven- 
tura  Thoma,  PP.  Petro  Scarga,  Laurentio  Magio,  Stanislao  Varsevicio,  S.  J.  etc. 
In  iis  disponendis  neque  auctorum  neque  temporum  ratio  liabita  est. 

Hoc  codice  etiam  usi  sunt  Franc.  Hipler  et  Vinc.  Zakrzewski  in  epistulis 
Hosii  edendis '. 

4.   Codices  monaceiises. 

a)  In  archivo  regni  bavarici  („Reichsarcliiv"). 

1.  „Ies.  Ing.  1359/1."  Inscriptio  in  tergo:  „Collegium  |  Soc:  Jesu  |  in 
Ingolstadt,  |  Pars  .1."  Signatura ,  ibidem:  ^Jesuitica  i  Ingolstadt  [  Fasc.  .  .  . 
No.  1359/1".  In  p.  1:  „De  anno  :1550:  usque  1572  Jngolstatt.  I  Die  Er- 
richt:  vnd  Fundierung  eines  Neuen  Collegij:  vnd  Schuelln  der  Societet 
Jesu:  vnd  das  fiir  solchen  Pau:  vnd  in  anderweg  an  ;  Vncossten  erloifen.  | 
Pars:  1"^*."  2":  tf.  7  non  signata  et  postea  327  signata. 

Continet  monumenta ,  maximam  partem  archetj^pa ,  quae  ad  initium  et 
progressum  collegii  S.  J.  ingolstadiensis  (1550 — 1573)  spectant;  litteras 
B.  Petri  Canisii,  Ferdinandi  I.  caesaris,  Alberti  V.  Bavariae  ducis,  Martini 
Eisengrein,  Simonis  Thaddaei  Eck,  P.  Pauli  Hoffaei  S.  J.  etc. 

Codice  hoc  usi  sunt  Florianus  Riess  ^  et  Augustus  de  Druffel  ^ 

2.  „Keller,  Cail.  2."  Involucrum,  titulus,  initium  opusculi  desunt. 
Incipit  f.  P:  ^primum,  dein  a  tuis,  ab  alijs  demum  inci-  i  pit".  Constituit 
partem  fasciculi ,  qui  signatus  est  „Jesuitica  in  genere  Fasc.  13  No  214". 
12";  ff.  signata  67,  et  postea  4  vacua.    Saeculo  XVII.  scriptus  esse  videtur. 

Continet  vitam  Canisii  a  P.  lacobo  Kellero  S.  J.  (1568 — 1631)  circ.  a. 
1612  scriptam  neque  adhuc  typis  descriptam;  cf.  infra  p.  lvi — lvii. 

3.  jjKeller,  Cail.  3."  Titulus  deest.  Incipit  f.  P:  „Patria  et  parentes  | 
Canisij.  |  Habuit  Petrus  noster  patriam  Nouio-  i  magum"  etc.  Constituit 
partem  fasciculi  „Jesuitica  in  genere  Fasc.  13  No  214".  2°;  ff.  signata  41 
(f.  36  vacuum  est). 

Continet  eandem  vitam  Canisii  a  P.  lacobo  Kellero  scriptam,  cum  quin- 
que  epistulis  Canisii ,  ab  ignoto  pulchre  transcinptam  et  ab  altero  quodam 
circiter  a.  1615  (ut  videtur)  correctam  et  auctam;  qui  idem  postea  miracula 
ascripsisse  videtur,  quae  annis  1630  et  1631  Canisii  precibus  a  Deo  pa- 
trata  essent.     Tertia  quoque  manu  aliqua  suppleta  sunt. 

Codex  antea  Friburgi  Helvetiorum  in  bibliotlieca  collegii  S.  J.  fuisse  videtur; 
ex  qua  fortasse  in  archivum  provinciae  S.  J.   ^Germaniae  superioris"  translatus  est. 

4.  „Scriptt.  COll.  lugoLst."  Inscriptio  in  dorso:  ^Scripturae  |  Veteres  1 
Coll.  Ingolstad.  |  ab  A.«  MDC."  Titulus:  ,SCRIPTVRAE  |  AD  |  COLL. 
INGOLSTADIANI  !  INITIA,  \  PROGRESSVS,  ;  IMPEDIMENTA,  1  FVN- 
DATIONEM  I  PERTINENTES.  I  AB  A.  M.  D.  L.      AD  M.  D.  XCIX."    Si- 


1  Stanislai  Hosii  .  .  Epistolae  etc.  T.  I.  H.  (Cracoviae  1879.  1886—1888); 
e.  g.  II,  1020-1021. 

-  Der  selige  Petrus  Canisius  (Freiburg  i.  Br.  1865)  v.  g.  p.  87—88. 

^  Briefe  und  Akten  zur  Geschichte  des  sechzehnten  Jahrhunderts  I  (Miinchen 
1873),  407—411. 


Lvi      ^'I-  Descriptio  codicum  manii  scriptor.,  in  hoc  volum.  frequent.  adliibitorimi. 

gnatura  recens:  „Jesuitica  N."  1357^'" ;  codex  antea,  cum  in  regia  bibliotheca 
nionacensi  esset,  signatus  erat  „Cod.  lat.  1742".  2°;  foliorum  signatio  con- 
tinua  non  est;  paenultimum  folium  liabet  num.  116. 

Continet  epistulas  aliaque  monumenta  multa,  quorum  magna  pars  arche- 
typa  est:  epistulas  S.  Ignatii  de  Loyola ,  Ferdinandi  I.  caesaris,  Alberti  V. 
Bavariae  ducis ,  Martini  Cromeri ,  Friderici  Staphyli ,  P.  Pauli  Hoffaei  etc, 
litteras  quadrimestres  collegii  ingolstadiensis  1560 — 1562,  acta  et  constituta 
cum  universitate,  episcopo  eystettensi  etc.  1550 — 1582,  litteras  ^fundationis" 
et  ^incorporationis"  collegio  datas  1563 — 1599. 

Usque  ad  a.  1773  in  coUegio  S.  J.  ingolstadiensi  fuisse  videtur. 

Eherhardus  Gotheni  •  affirmat  P.  Florktnioii  Eiess  S.  J. ,  cum  vitam  Canisii 
scriberet  (Der  selige  Petrus  Canisius  aus  der  Gesellschaft  Jesu.  Freiburg  i.  Br.  1865), 
regium  archivum  (Reichsarchiv)  monacense,  quod  summi  in  ea  re  raomenti  esset,  non 
adisse.  At  vel  primae  libri  a  Riess  conscripti  paginae  clare  ostendunt  eum  falso 
accusari.  Multa  certe  ipse  protulit  et  ex  archivi  illius  fasciculis  et  ex  codicibus 
manu  scriptis,  qui  aliis  urbis  monacensis  locis  asservantur;  vide  v.  g.  Riess  1.  c. 
p.  8—14.  67.  74—75.  88.  131  —  132.  136—139.  142—144.  158—163.  179—181.  183 
ad  194.  211—213  etc. 

b)  In  archivo  universitatis  monacensis. 

„Protocolla".  Titulus  in  tergo :  „Protocolla  '  seu  Acta  in  Consi- 
storio  I  PP.  Academicor.  |  de  Anno  1535  I  usque  1578."  Signatura  iu  tergo: 
^Univ.  Archiv  Stand  1870.  Littera  D.  Abtheilung  III  Fascikel  K  7."  2"; 
ff.  signata  295,  et  praeterea  2  vacua. 

Continet  acta  archetypa  senatus  sive  „consistoru"  universitatis  ingol- 
stadiensis,  26.  lan.  1535  ad  13.  lul.  1579.  Actis  senatus  inserta  sunt  multa 
exempla  litterarum  et  mandatorum  Alberti  V.  Bavariae  ducis,  rectorum  uni- 
versitatis  etc. ,  ac  diplomatum  et  litterarum,  quae  spectant  rem  pecuniariam 
tum  totius  corporis  academici,  tum  singularium  eius  membrorum,  mores  scho- 
lasticorum,  beneficia  ecclesiastica  etc. 

c)  In  archivo  provinciali  Bavariae  superioris  („Kreisarchiv  von 
Oberbayern " ,   „  Archiv-Conservatorium " ). 

„Iugolst.  Un.-Saclieil".  Titulus  in  tergo :  Jngolstadt  Universit.  Sachen,  | 
Anno  1555  bis  1584.  |  Tom.  IIL"     2»;  ff.  signata  306. 

Continet  monumenta,  eaque  aut  archetypa  aut  ab  aequalibus  descripta, 
quae  pertinent  ad  universitatem  ingolstadiensem  et  imprimis  ad  eius  „refor- 
mationem"  anno  1555  agitatam,  ad  academiae  facultates  et  i-editus,  biblio- 
thecam  et  bibliopolas,  ad  canonicatum  eystettensem,  qui  \-icecancellario  uni- 
versitatis  conferebatur,  seminarium  georgianum,  seminarium  „religiosorum", 
collegium  ingolstadiense  Societatis  lesu. 

Codice  hoc  usus  est  C.  Prantl  in  historia  universitatis  ingolstadionsis  et 
monacensis  conscribenda  ^. 

d)  In  bibliotheca  universitatis  monacensis. 

„Keller,  €ail.  1."  Signatura  recens,  in  tergo:  „Cod.  Ms.  320" ;  antiqua, 
ibidem:    „VITA  P.  Canisii.  B.  I.  74"  [24?].     Titulus   in  f.  V:   ,JHS  Mka  | 

'  Ignatius  von  Loyola  und  die  Gegenreformation  (Halle  1895)  p.  795. 
^  Geschichte   der  Ludwig-Maximilians-Universitaet    in  Ingolstadt,    Landshut, 
Miinchen.    2  Bde.    Munchen  1872;  v.  g.  II,  197—198. 


4.   Codices  monacenses.     5.   Codex  romanus.  LVII 

PETRYS  CANIiSIVS.  '  e  Societate  Iesv  !  Geemakorvm  pri  mvs  I  Duobiis 
Libris  |  enarratus  !  Ab  i  R.  P.  Jacobo  Keller.  \  Societatis  Iesv.  |  CIO-  10-  C-  XII-" 
Komen  lacobi  Keller  postea  (sive  eaclem  manu  sive  altera)  ijositum  est; 
prius  enim  eius  loco  scriptum  erat  „N.  JS".".  2°;  ff.  signata  59,  et  2  non  si- 
gnata  et  vacua.  Codex  valde  eleganter  scriptus  est,  et  si  cum  autographis 
praeclari  illius  P.  lacobi  Bidermann  S.  J.  confertur,  quae  in  codice  „lat. 
1610  *•  regiae  bibliothecae  monacensis  (f.  160 — 181)  exstant,  dubitari  vix 
potest,  quin  Bidermann  hunc  quoque  scripserit  codicem. 

Vita  Canisii  finitur  f.  b2^';  sequuntur  exempla  6  epistularum  Canisii 
totidem  Societatis  lesu  collegiis  inscriptarum.     Cf.  supra  p.  lv. 

Codex  usque  ad  a.  1773  in  bibliotheca  collegii  S.  J.  ingolstadiensis  fuisse  videtur. 
e)  In  bibliotlieca  regia  („Hof-  und  Staats-Bibliothek"). 

„Lat.  1606".  Signatura  recens,  in  tergo  et  in  p.  1.:  „Cod.  lat.  1606" 
(antea  signatus  erat  ,Cod.  bav.  606").  2«;  ff.  signata  230;  ff.  127—188 
minoris  formae  sunt. 

Continet:  1.  exempla  multarum  epistularum  canisianarum ,  a  diversis 
librariis  saeculis,  ut  videntur,  XVII.  et  XVIII.  scripta  (f.  2 — 189);  2.  monu- 
menta,  quae  ad  processum  apostolicum  beatificationis  Canisii,  Friburgi  Hel- 
vetiorum  saeculo  XVIII.  institutum,  spectant  (f.  191 — 225);  3.  conspectum 
chronologicum  vitae  Canisii  (f.  229 — 230). 

Epistulis  Canisii  praefixum  est  exemplum  litterarum  Ingolstadio  28.  la- 
nuarii  1782  Lipperto  (Lippert)  inscriptarum  a  loanne  Michaele  Sailer  (1751 
ad  1832),  qui  anno  1770  Landsbergae  Societatem  lesu  ingressus,  in  ea 
usque  ad  eius  suppressionem  mansit,  postea  autem  episcopus  ratisbonensis 
fuit  et  multos  libros  conscripsit;  ex  litteris  ilhs  Saileri  intellegitur  codicem 
hunc  (qui  certe  ohm  Societatis  lesu  fuit)  a  praeclaro  illo  contionatore  Se- 
Imstiano  Winkelhofer  (1743 — 1806;  1759  Societatem  lesu  ingresso)  servatum 
et  a  Sailero  a.  1782  ad  Lippertura  transmissum  esse  *. 

Ex  iis,  quae  in  hoc  volumine  exponentur,  clare  patebit  codicis  huius 
epistiilas  comphires  ex  archetypo  itahco  in  latinum  versas ,  ahas  nonnihil 
mutatas  vel  mutilatas  esse. 

Riess  hunc  codicem  „Munchenei-  Sammhmg"  („M.  Slg.")  vocavit  et  saepe 
adhibuit «. 

5.  Cotlex  romaims. 

In  archivo  collegii  germanici  et  hungarici. 

„A11.  coll.  germ."  Tituhis  antiquus:  ,NOMINA  I  ALVMNORVM  COL- 
LEGII  GERMANICI  |  ET.  HVNGARICI."  In  foHo  sequente  manu  antiqua 
notatum  est:  „Hic  hber  continet  Nomina  Alumnorum  ab  erecto  Collegio  Ger- 
manico  quantum  ex  diuersis  Catalogis  ordine  temporum  seruato  ColHgere 
licuit.  Confectus  est  autera  nunc  priraura  die  prirao  Januarij  1608  et  Ori- 
ginaHa  in  archiuio  reposita."  2"  mai. ;  pp.  signatae  874,  et  complures  non 
signatae;  additae  sunt  figurae  aeneae  complures,  et  indices  alphabetici. 


*  Codex  hic  sat  breviter  descriptus  est  in  ^Catalogo  Codicum  Latinorum  Bibho- 
thecae  Regiae  Monacensis"  ed.  a  Car.  Hcihn  et  G.  Laiihmann ,  tom.  I,  P.  1  (Mo- 
nachu  1868),  p.  216.  ■  V.  g.  1.  c.  p.  131—132.  136—139.  144. 


LVIII     ^'^-  Descriptio  codicum  manu  scriptor.,  in  hoc  volum.  frequent.  adbibitorum. 

Continet  nomina  alumnorum  ab  21.  Nov.  1552  —  13.  Dec.  1715  collegivnn 
ingressorum;  at  multa  nomina  deesse  videntur.  Nominibus  manibus  diversis 
(juaedam  adnotata  sunt,  quae  alumnorum  vitam  et  res  gestas  spectant. 

Codice  usus  est  emin.  Card.  Andreas  Steinhuber  S.  J.  in  conscribendo  libro 
,Geschichte  des  Collegium  Germanicum  Hungaricum  in  Rom"  (Freiburg  i.  Br.  1895). 

f>.   Codices  Societatis  lesu. 

Notanduni  est  codices  infra  describendos  et  ceteros,  quorum  per 
hoc  opus  mentio  fiet,  Societatis  lesu  codices,  fascicidos,  diplomata,  folia 
singidaria  etc.  nequaqiiam  uno  loco  collecta  esse,  sed  in  diversis  varia- 
rum  terrarum  archivis  et  bibliothecis  asservari. 

1.  .,Aniia1.  Viemi."  Titulus  antiquus  avulsus  esse  videtur.  Incipit 
f.  1.:  ,Professa  Domus  Viennensis  Societatis  le  su  principio  CoUegium  fuit 
ac  gymnasium  totius  Prouinciae;  primum!"  etc.  2°;  ff.  signata  212.  Codex 
a  compluribus  Sociis  fere  priore  parte  saeculi  XVII.  scriptus  esse  videtur. 
Res  saeculi  X^''^.  et  ineuntis  XVII.  ex  vetustioribus  annalibus  haustae, 
posteriores  autem  ab  aequalibus  eorum  teraporum  descriptae  esse  videntur. 

Continet  liistoriam  illius  domus  Societatis  lesu  viennensis ,  quae  anno 
1551  coepta,  usque  ad  annum  1625  collegium,  postea  autem  „domus  pro- 
fessa"  fuit;  quae  historia  usque  ad  a.  1650  perducitur. 

Antea  (usque  ad  a.  1773)   Viennae  in  domo  professa  S.  J.  fuit. 

2.  jjAlltiqu.  Illgolst."  Inscriptio  et  signatura  recens  in  tergo:  „Anti- 
quitates  Collegii  Ingolstadiensis.  XIII.  Ma."  Titulus  antiquus  in  f.  2.  non 
signato:  „ANTIQVITATES  1  SOCIETATIS  ET  COLLEGII  INGOL- 
STADIENSIS  I  COLLECT^  I  Anno  i  MDCLXIII."  2»;  ff.  110  signata 
(complura  ex  iis  vacua  sunt)  et  in  initio  3  non  signata. 

F.  1 — 12  exstat:  „Summarium  de  rebus  Collegij  Jngolstadiensis  de- 
dicati  Societati  nominis  Jesu  Dominj  nostrj.  De  Origine  huius  instituti  Col- 
legij."  Codex  terminatur  exemplo  epistulae  italicae,  a  P.  loanne  Polanco  S.  J. 
Roma  17.  Februarii  1570  missae.  Sohim  nSummarium"  ilhid  in  formam 
historiae  redactum  est,  annos  1548—1571  spectantis;  in  reliqua  parte  con- 
tinentur  epistulae  lacobi  Lainii  et  Francisci  Borgiae  praepositorum  gene- 
ralium  ac  Canisii  praepositi  provincialis  Germaniae  superioris,  praecepta,  in- 
structiones,  ordinationes  ab  iisdem  factae,  regulae  officiorum  Societatis,  aha 
usque  ad  a.  1570  in  Societate  acta  et  constituta;  quae  a  variis  collegii  in- 
golstadiensis  Sociis  transcripta  sunt. 

In  priore  codicis  parte,  qua  res  a.  1548 — 1563  gestae  referuntur  ',  com- 
phn-a  transcripta  sunt  manu  P.  Nicolai  Lanoii  (Delanoy),  belgae,  qui 
a.  1552 — 1558  collegii  viennensis  rector  fuit  et  postea  ingolstadiense  col- 
legium  rexit  usque  ad  a.  1563,  quo  in  Austriam  remissus  est,  primus  pro- 
vinciae  S.  J.  austriacae   praepositus  procinciahs   futurus  ^     Idem   sua   mann 


J  F.  1—86;  f.  l^-»  quaedam  scripta  sunt  ad  a.  1565—1571  pertinentia;  sed 
ea  posteriore  demum  manu  inserta  sunt. 

-  F.  21».  23».  60*— 63".  78"'.  79».  8Q^.  A  Lanoio  haec  scripta  esse  facile 
patet,    si    conferantur   cum   forma   professionis  sollemnis,    quam  Lanoius  sua  manu 


6.    Codices  Societatis  lesu.  X,IX 

conspectum  sive  indicem  scripsit  rerum,  quae  in  priore  illa  codicis  parte  com- 
prehenduntur.  Haec  ostendunt  codicem  liunc  ante  a.  1564  inceptum,  et 
calligraplium,  qui  eius  titulum  scripsit,  corrigendum  esse  ita,  ut  legatur  ,An- 
tiquitates  ....  collectae  Anno  MDLXIII".  Posterioi'a  autem  acta  (1564 
ad  1570)  statim  fere  atque  archetypa  Ingolstadium  allata  sunt,  in  hoc  codice 
descripta  esse  videntur  '. 

Codicem  breviter  descripsit  (1.  c.  I,  xxxix)  et  usurpavit  Pachtler ;  qui  cum  Lanoii 
autographa,  quibuscum  codicem  nostrum  conferret,  ante  oculos  non  haberet,  mendoso 
eius  titulo  credens  scripsit  anno  demum  1663  ^Antiquitates"  esse  in  hunc  librum 
congestas ,  licet  ex  ipsa  scribendi  ratione  conchiserit  multas  eius  partes  iam 
saeculo  XYI.  ac  fere  eodem  tempore  atque  archetypa  ipsa  scriptas  esse.  Simili 
ratione  factum  est,  ut  quaedam  codicis  verba  a  Canisio  ipso  scripta  esse  censeret, 
quae  a  librario  scripta  sunt. 

Dubium  non  est,  quin  hic  codex  usque  ad  Societatis  lesu  suppressionem  anno 
1773  factam  penes  Soeietatem  lesu  fuerit.  Anno  1865  baro  de  Aretiu  euni  habuisse 
videtur  ^. 

Prior  jAntiquitatum"  pars  (f.  1 — 12'')  circiter  annum  1572  ex  hoc  codice 
transcripta  esse  videtur  in  codicem  ^Historia  Collegij  Jngolstad.  S.  J.  Tom.  L", 
qui  nunc  Eystadii  in  archivo  curiae  episcopalis  asservatur;  plura  de  eo  scribentur 
in  secundo  huius  operis  volumine. 

Ex  apographo  recente,  quod  ex  codice  nostro  exscriptum  est,  prima  Antiqui- 
tatum  capita  (in  codice  f.  1 — 3^)  primum  in  lucem  emisit  P.  Ch.-H.  Verdiere  S.  J.  ^. 

Etiam  loannes  Nepomucenus  Mederer  in  „Annalibus  Ingolstadiensis  Aca- 
demiae"  conscribendis  hoc  codice  usus  esse  videtur;  nonnumquam  enim  eius  paene 
verba  repetit  ^.     Eundem  usurpavit  Riess  ^. 

3.  „Cjerm.  Sup.  C.lt.  1566.  1599."  Inscriptio  antiqua  in  tergo :  „Germ  | 
Sup  !  Catal  ;  1566  |  1599  Cat  I  brev."  Incipit  i.  V:  „Jhs  Catalogus  fratrum 
Jngolstadiensium.  Anno  1563.  31  Augustj."  Finitur:  „t  Supplementum  primi 
et  2.'"  Catalogi  Prouinciae  Superioris  Germaniae.  An.  1599."  2^  Maior 
quidem  foliorum  pars  numeris  signata  est,  sed  iis,  qui  ad  priorem  aliquem 
codicem  spectant,  ex  quo,  ordine  priore  neglecto,  translata  sunt. 

Codex  catalogos  hominum  et  officiorum  provinciae  S.  J.  Gernianiae  su- 
perioris  („catalogos  tertios")  continet,  qui  a.  1563 — 1600  Eomam  ad  prae- 
positos  generales  missi  sunt;  attamen  catalogi  annorum  1572 — 1588  et 
alii  desunt.  Accedunt  ^informationes"  aliquae  de  quorundam  Sociorum  in- 
genio  et  moribus,  epistulae  paucae  a  rectoribus  praeposito  generali  in- 
scriptae  etc. 

4.  „Hist.  gTlUU.  tr.  COr."  Titulus  antiquus :  ,Historia  |  gymnasij 
Novi  i  Trium  Coroxarum  I  SociETATis  Iesv  i  Colom^     Per  ANNOS  CHRISTI  I  DI- 


scripsit  in  codice  „Liber  Professionum"  (XIII.  Y)  f.  7^  et  cum  epistulis  eius  auto- 
graphis,  Vienna  17.  Maii  1560,  Ingolstadio  18.  Septembris  1561,  Augusta  Vindeli- 
corum  11.  Octobris  1561  datis,  quae  sunt  in  cod.  „Germania  1560 — 61"  f.  39». 
278.  31. 

^  Aliqua,  ni  fallor,  scripta  sunt  a  P.  Michaele  Mario  (f.  1 — 11.  54;  cf.  Librum 
Professionum,  de  quo  supra,  f  11''  non  sign.),  alia  a  P.  Henrico  Arboreo  (f.  67''  ad 
11'';  cf  Librum  Professionum  f.  7''). 

-  Vide  Riess  1.  c.  p.  87  '. 

3  Histoire  de  l'Universite  dlngolstadt  I  (Paris  1887),  444—451. 

*  Ita  I,  214.  217—218.  219.  226.  243.  *  L.  c,  e.  g.  p.  87. 


LX 


VI.  Descriptio  codicum  manii  scriptor.,  in  lioc  volum.  frequent.  adhibitorum. 


GESTA  i  Ab  Anno  I  1556."  2°;  ff.  signata  186  (1 — 12  nunc  desimt)  et  postea 
fere  totidem  non  signata. 

Continet  historiam  gymnasii  „trium  coronarum"  (cucani),  a.  1556  a  senatu 
coloniensi  hominibus  Societatis  traditi ;  quae  a  primis  gymnasii  initiis  (1536) 
usque  ad  a.  1585  per  annos  digesta  est;  addita  sunt,  ordine  temporum  ser- 
vato,  monumenta  varia  sive  archetypa  sive  transcripta  (epistulae,  catalogi 
lectionum,  Sociorum,  discipulorum ,  rationes  accepti  et  expensi  etc),  quae 
usque  ad  medium  saecuhim  XVII.  pertingunt  et  universitatem  quoque  colo- 
niensem,  scholam  S.  J.  traiectensem  etc.  spectant.  Accedit  historia  rerum, 
quae  annis  1652,  1654,  1655  in  gymnasio  ^tricoi^onato"  gestae  sint. 

Priorem  historiae  huius  partem  (usque  ad  a.  1579  incl.)  a  P.  lacobo 
Boyman  S.  J. ,  nluhate",  „ex  Poffendorf  jDrope  Geilenkirchen  oriundo",  Co- 
loniae  annis  1638  et  1639  conscriptam  esse  ',  in  ipso  codice  nostro  (f.  174'') 
testatur  P.  lacobus  Kritzradt  S.  J.  ^.  Atque  hic  tum  reliquam  historiae  partem 
actaque  conscripsit  et  collegit,  tum  priorem,  a  Boymano  compositam,  multis 
locis  correxit  vel  auxit.  Fontes  manu  scripti,  quibus  uterque  usus  est,  re- 
censentur  in  codice  f.  18'';  praecipui  sunt:  „Annales  Theologicae  Facultatis", 
„Libri  Decanales  Facultatis  Artium"  ,  „Ephemerides  Gymnasii"  ,  „Fasti 
Gymnasij",   „Historia  Collegij  Coloniensis". 

Codice  usi  sunt  Riess  (v.  g.  1.  c.  p.  53 — 54)  et  Pachtler  (1.  c.  I,  xxi — xxii  etc.) 
In  archivo  quodam  privato    prope  Coloniam  sito    altera   exstat  (manu  scripta) 

,.Historia  Gyumasij  noui  Trium  Coronarum  Soc.  J.  Coloniae  per  annos  Christi  Digesta", 

quam  descripsit  et  usurpavit  Pachtler  (I.  c.  p.  xxiv  etc). 

5.  „Scripta  Can.  X.  A."  Signatura  recens  in  tergo:  ^Scripta  B.  Petri 
Canisii.  X.  A."  Incipit  f.  ^^*:  „Petrus  Kannees  Nouiomagus  An.  1538. 
M.  Sept:";  quae  verba  Canisii  ipsius  nianu  scripta  sunt.  4";  ff.  250  signata 
et  47  non  signata.  In  fine  (ff.  4.  et  3.  ante  ultimum)  hynmus  „A  solis  ortus 
cardine",  et  post  eum:  „Laus  deo  scrijjta  anno  1535  Coloniae  kalefi.  ianua"^; 
sequuntur  quaedam  in  psahnos  adnotata  et  descripta  „ex  libro  scripto  Domini 
theodorici  bardwyck"  *.  Haec  quoque  omnia  fortasse  a  Canisio  ipso  scripta 
sunt.  Qui  omnino  maximam  totius  codicis  partem  sua  quidem  inanu  scripsit, 
sed  valde  diversis  temporibus,  alia  iuvenis,  alia  media  vitae  aetate,  alia  senex 
Friburgi  Helvetiorum  commorans.  Complures  alii  eum  scribendo  adiuvarunt, 
v.  g.  Antonius  Vinck  S.  J.  ^  Tres  etiam  libelli  typis  exscripti  in  codice  hoc 
continentur;  de  quibus  vide  infra,  p.  672. 

Codex  materias  theologicas  ex  iure  canonico ,  „Pagnino"  ,  loanne 
„Ekkio",  „Roffensi"  etc.  excerptas  et   alphabetico   ordine    digestas    continet, 


^  Hartzheim  affirmat  eum  ex  Ottweiler,  luliacensium  oppidulo,  anno  1605  ortum 
esse  (1.  c.  p.  142).  In  Societatem  lesu  a.  1626  admissus,  professor,  studiorum  prae- 
fectus ,  collegii  rector  fuit  Novesii ,  Monasterii  Eiffliaci ,  Aquisgrani.  Vita  cessit 
Aquisgrani  a.  1669  {Hartzhcim  1.  c).  De  eius  scriptis  cf.  SomtHcrvogcl  II,  73—75, 
et  ea,  quae  adnotavit  B.  Duhr  S.  J.  in  „Osterreichisches  Litteraturblatt",  heraus- 
gegeben  durch  die  Leo-Gesellschaft.  3.  Jahrg.  (Wien  1894),  p.  419. 

^  De  hoc  vide  supra  p.  liii-. 

3  Cf.  infra,  p.  658—659. 

*  Is  Coloniae  regens  bursae  ^montanae"  fuit  et  anno  1507  obiit. 

&  F.  207''— 208  ^  213.  240''— 241"  etc 


6.    Codices  Societatis  lesu.  Lxi 

quae    praecipue    ad   morum    doctrinam ,    sacram    litm'giam ,    ius    canonicum 
pertinent. 

Ab  exeunte  saeeulo  XVI.  usque  ad  medium  fere  saeculum  XIX.  codex  hic 
Friburgi  Helvetiorum  in  bibliotbeca  vel  archivo  collegii  Societatis  lesu  servabatur. 
Die  7.  lulii  1741,  cum  Friburgi  processus  apostolicus  beatificationis  Canisii  fieret, 
in  eodem  collegio  una  cum  aliis  Canisii  codicibus  iudicibus  a  sancta  sede  constitutis 
ostensus  est  *. 

Omnium  codicum  canisianorum,  qui  nunc  supersunt,  hic  antiquissimus  est. 


1  *Cod.  „S.  R.  C.  Laus.  V.  S.  D.  Petri  Canisii  .  .  .  Pars  II.  Copia  Proces. 
super  virtutibus  et  miraculis  in  specie"  f.  1381. 


VII. 


EXPLICATIO 

uotaruiii  saepius  oecurrentiuin. 

Notae  quaedam  ad  eomplura  et  sat  diversa  vocabula  significanda 
adhibentur;  attamen  quid  singulis  locis  significent,  ex  contextu  ora- 
tionis  dignosci  potest.  Ex  eodem  intellegitur,  utrum  v.  g.  „P."  signi- 
ficet  „Pater"  an  „Patris",  „Patri"  etc. :  hic  verba  fere  casu  tantum 
recto  ponuntur. 


a.  =  annus. 

AA.  LL.  =  Artes  liberales. 

B.  —  Beatus,  Beata. 

B.  M.  V.  =  Beata  Maria  Virgo. 

c.  =  caput. 
cf.  =  confer. 
Const.  =  Constitutio. 

d.  =  die,  dominus. 

D.  =  Divus,  Doctor,  Dottore,  Dominus, 
Dorainatio. 

D.  s.  =  Dominatio  sua. 

e.  g.  =  exempli  gratia. 

E.  L.  =  Euere  Liebden. 
Ex.  =  Examen. 

f.  =  folium. 
ff.  =  folia. 

fl.  =  florenus,  florin. 

fl.  gn.  =  fiirstliche  gnaden. 

Fr.  =  Frater. 

inscr.  =  inscriptio. 

1.  =  liber. 

1.  c.  =  loco  citato. 

M.  =  Magister,  Maestro,  Maiestas. 

m.  =  mensis. 

Ma:  =  Maiestas. 

mai.  =  maior. 

min.  =  minor. 

ms.  =  manu  scriptus. 

n.  =  numerus. 

om.  =  omittit,  omittunt. 


]  0.  Min.  =  Ordinis  Minorum. 
i  0.  Pr.  =  Ordinis  Praedieatorum. 
0.  S.  B.  =  Ordinis  Sancti  Benedicti. 
P.  =  Pater,  Padre,  Pars. 
p.  =  pagina. 

P.  M.  =  Pontifex  maximus. 
p.  m.  =  piae  memoriae. 
jPP.  =  Patres,  Padri. 
pp.  =  paginae. 
PP.  gr.  =  Patres  graeci. 
PP.  LL.  =  Patres  latini. 
R.    =    Reverendus ,    Reverendo ,    Ro- 

manus. 
R.  M.  =  Regia  maiestas. 
R.  P.  =  Reverendus  pater,  Reverendo 

padre. 
R.  P.  V.  =  Reverenda  paternitas  vestra, 

Reverenda  paternita  vostra. 
RR.  =  Reverendi. 
RR.  PP.  =  Reverendi  patres ,    Reve- 

rendi  padri. 
R.  V.  =  Reverentia  vestra,  Reverenza 

vostra. 
S.  =  Sanctus,  Sancta,  Signore,  Sig- 

noria. 
S.  D.  =  Servus  Dei. 
S.   D.   N.    =    Sanctissimus    dominus 

noster. 
S.  J.  =  Societas  Tesu. 
sig.  =  sigiHum. 


VII.   Explicatio  notarum  saepius  occurrentium. 


LXIII 


sign.  =  signatus. 

S.  P.  =  Salutem  plurimara. 

S.   P.  D.    =    Salutem   plurimam   dico 

(dicit). 
S.  P.  N.  =  Sanctus  pater  noster. 
sq.  =  sequens. 
S.    E.    C.    =    Sacra    rituura    congre- 

gatio. 
S.  R.  E.  =  Sancta  romana  ecclesia. 
S.  V.  =  Sanctitas  vestra. 
T.  =  Tomus,  Tuus. 
t.  =  tomus,  tuus. 


V,  =  Venerabilis,  Vester,  Vide. 

V.  =  vide. 

Ven.  =  Venerabilis. 

V.  g.  =  verbi  gratia. 

V.  I.  =  Utriusque  iuris. 

Vol.  =  Volumen. 

V.  P.    =    Vestra   paternitas ,    Vostra 

paternita. 
V.   R.  =  Vestra   reverentia ,    Vostra 

reverenza. 
V.  R.  P.  =  Vestra  reverenda  paterni- 

tas,  Vostra  reverenda  paternita. 


VIII. 

CANISII  AUTOBIOaRAPHIA  SIVE  CONFESSIONES 
ET  TESTAMENTUM. 

1.    P  r  0  1  e  g-  0  m  e  n  a    e  d  i  t  o  r  i  s. 

In  apographis  antiquis  atque  etiani  in  libris  nonnullis  partes  quaedam ,  maiores, 
minores,  duorum  exstant  opusculorum,  quibus  Canisius  vitam  suam  ipse  enarrat. 
Uni  titulus:  ^Confessiones"  ^  alterum  dicitur  nTestamentum".  Duo  haec  ab  anti- 
quis  saepe  iunguntur  vel  etiam  confunduntur,  ideoque  uno  de  iis  praeambulo  agitur. 
Canisius  Friburgi  Helvetiorum  21.  Decembris  1597  vita  defunctus  est.  Duobus 
mensibus  post  Otto  Eisenreich,  Societatis  lesu  per  Germaniam  superiorem  tunc  prae- 
positus  provincialis  —  cui  quidem  et  friburgense  illud  collegium  suberat  — ,  Romam 
ad  ordinis  sui  moderatores  scripsit :  ^Repererunt  nostrj  Friburgenses  inter  scripta 
.P.  Canisij  p.  m.  ipsius  ut  ipse  uocat  testamentum,  in  quo  ad  modum  Confessionum 
D.  Augustinj  totam  suam  uitam  ualde  pie  et  grauj  stilo  describit.  Res  est  ualde 
iucunda  lectu  ijs  qui  hominem  nouerunt,  et  in  prouincia  diligenter  asseruabitur. 
poterit  praeterea  etiam  aliquando  multum  seruire  pro  Societatis  historia."  -  Haec 
qua  ratione  Eisenreich  cognoverit,  P.  Martinus  Licius  exponit ,  qui  Canisio  mortem 
obeunte  collegii  friburgensis  rector  erat;  hic  enim  anno  1609  P.  Ferdinando  Alber, 
praepositi  generalis  S.  J.  pro  Germania  ^assistenti",  haec  scripsit  de  Canisio:  „Scripsit 
venerabilis  senex ,  per  modum  precationis ,  omnem  fere  suam  vitam ,  non  diu  ante 
mortem,  P.  Sigismundo  Ilsungo  tunc  scriptore  vsus  ^.  est  libeUus  in  8°.  Scripsit 
et  vitam  iUius  R.  D.  Doctor  Werronius  Ecclesiastes  Friburgensis.     Utrumque   trac- 


'  Bene  distinguere  oportet  has  ^Confessiones"  a  brevi  iUa  „Confessione",  quam 
Canisius  primum  anno  1571  inserendam  curavit  suae  „Summae  doctrinae  Christianae", 
DiHngae  tunc  denuo  editae ,  atque  etiam  suo  „Commentariorum  de  Verbi  Dei  cor- 
ruptelis  libro  primo",  ibidem  tunc  in  lucem  emisso.  Quae  postea  saepissime  variis 
Canisii  libris  adiecta  est  continetque  soUemnem  professionem  fidei  et  oboedientiae 
erga  sedem  apostolicam.  De  qua  cf.  Braunsherger,  Katechismen  des  seligen  Petrus 
Canisius  p.  94—96. 

2  *  Epistula  autographa,  data  Hala  25.  Februarii  1598.  Cod.  „Germ.  1596%  f.  103. 

*  P.  Sigismundus  Ilsung  erat  ^ErbHngensis  Austriacus"  ;  mortuus  est  1.  lanuarii 
1631  Friburgi  Helvetiorum  anno  aetatis  76.,  vitae  in  S.  J.  peractae  54.,  „potissimam 
aetatem  in  CoUegiorura  ministerijs,  procurandaque  familiari  re  . . .  uersatus".  *  „Elogla 
Hominuni  lUustrium,  qiii  in  Pronincia  Superioris  Germaniae  vixerunt"  p.  82 — 83 
(Cod.  saeculo  XVII.  scriptus,  Monachii  in  archivo  regni  bavarici  lesuit.  Fasc.  11, 
No  196V2)-  Hic  13.  Maii  1582  Oeniponte  in  ecclesia  coUegii  S.  J.  adstante  Fer- 
dinando  II.  archiduce  primum  Deo  sacrum  obtulerat.  *  Cod.  ^Jnitium  et  progressus 
CoUegiJ  Societatis  Jesv  Oenipontanj'^  p.  34.  Cuius  nomen  in  omnibus ,  quos  vidi, 
eius  temporis  catalogis  annuis  est,  quibus  coUegii  illius  friburgensis  socii  recen- 
sentur:  ann.  1589.  1592.  1593.  1594.  1595.  1596.  1597.  *  Cod.  „Germ.  Sup.  Cat. 
1566.  1599". 

Brannsberger,  Canisii  Kpistiilae  et  Acta.  I.  1 


2  VIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testanientiini. 

tatuui  Augustam  misi  ad  P.  Othonem  p.  m.  sicut  ille  iusserat."  '  Atque  sententiae 
complures  ,ex  Coufessionibus  P.  Canisii"  allatae  sunt  tum  anno  1611  a  P.  Matthaeo 
Radero  S.  J.  in  biographia  illa  canisiana,  quae  tantum  manu  scripta  exstat  -.  tuni 
anno  1612  a  P.  lacobo  Keller  S.  J.  in  vita  Canisii,  quae  ne  ipsa  quidem  umquam 
typis  exscripta  est  ^.  Raderus  vero,  cum  vitani  illam  canisianam  nonnihil  recognitam 
vel,  si  sic  dicere  placet ,  alteram  quandam  a  priore  aliquid  ditferentem  anno  1614 
Monachii  et  anno  1615  Antverpiae  in  lucem  emitteret,  longe  etiam  plura  ei  inseruit 
ex  Canisii  „libro  confessionum^  —  verba  Raderi  haec  sunt  — ,  ^quem  e  Land.s- 
pergensi  domo,  cui  illum  dedicauit,  accepi"  ^.  Tirocinium  autem  Raderus  significat. 
quod  Societas  lesu  pro  provincia  Gernianiae  superioris  Landsbergae  in  Bavaria  nacta 
erat.  Romam  quoque  Canisii  autobiographiam  brevi  pervenisse  vita  ea  ostendit. 
quam  praeclarus  ille  societatis  universae  historicus,  Franciscus  Sacchinus,  ibidem 
conscripsit  et  anno  1616  Ingolstadii  edidit;  complura  enim  in  ea  ex  Canisii  ,.iam 
seuis  affirmatione  chirographoque"  ^  proponuntur ,  quae  etiam  nuuc  in  „Con- 
fessionibus"  eiusdem  aut  ,,Testamento"  leguntur.  Alia  ex  ^Confessionibus"  in  suum 
^Alphabetum  Christi"  transtulit  anno  1618  P.  loannes  Niess  S.  J.  Atque  anno 
1626,  cum  Fi-isingae  in  Bavaria  ex  auctoritate  episcopi  frisingensis  „processus" 
iuridicus  de  sanctitate  Canisii  institutus  esset,  Sebastianus  Strang,  Societatis  lesu 
^coadiutor  temporalis"  sive  frater  laicus,  qui  Canisio  aegrotanti  ultimis  novem 
mensibus  vitae  eius  praesto  fuerat,  inter  testes  secundo  loco  progressus  loanni 
Georgio  Puecher,  ecclesiae  cathedralis  decano  illiusque  causae  iudici,  obtulit  .Testa- 
menti  seu  libri  Confessionum.  quem  ad  Sancti  Augustini  imitationem  scripsit  de  se 
ipso"  Canisius,  ,.partem  ab  alio  quidem  scriptani,  sed  ipsiusmet  Patris  Canisij  manu 
correctam  et  auctam" ;  simulque  idem  frater  ad  demonstrandas  Canisii  virtutes  non- 
nullas  attulit  sententias,  quarum  aliae  in  „Testamento"  inveniuntur,  aliae  in  ,.Con- 
fessionibus"  *.  Similiter  ex  utroque  opusculo  aliqua  posita  sunt  in  libello,  qui  anno 
1656  Friburgi  Helvetiorum  editus  est '.  Utinam  autem  totus  ille  thesaurus  per  pi-elum 
cum  omnibus  tunc  communicatus  essetl  Verum  cum  ineunte  saeculo  XVIII.  P.  lo- 
annes  Dorigny  S.  J.  vitam  Canisii  gallica  lingua  exponendam  suscepisset  et  Fri- 
burgum  Helvetiorum  scripsisset,  ut  Socii  „Confessiones"  Landsberga  sibi  mittendas 
curarent  aliaque  sibi  subsidia  suppeditarent ,  ad  priorem  petitionis  illius  partem  nil 
ei  responsum  est,    et   ob   bellum   exortum   omnis  Confessionum  accipiendarum  spes 


1  *  Epistula  autographa,  data  Ingolstadii  17.  Decembris  1609. 

2  *  DE  VITA  1  PETRI  CANISII  DE  |  SOCIETATE  lESV.  |  Sociormn  e  Ger- 
mania,  prirai,  |  Religiosissimi  et  doctissimi  Viri,  Bono  !  Reip.  Catholicae  nati.  '  Libri 
tres  1  a  1  Mattaeo  Radero  ex  eadem  Societate  |  conscripti.  |  Augustae  Vindelicorum. 
A.  P.  C.  N.  CIO.  lOCXI.  2?  Pgg.  82  et  fol.  tit.  Opus  cum  biographia  canisiana 
a  P.  lacoho  Kellcr  S.  J.  composita  in  uno  codice  conglutinatum ,  qui  nunc  Romae 
in  bibliotheca  nationali  (Vittorio  Emmanuele)  servatur,  signatus  ,MSS.  Gesuit.  1355". 
Dubium  vix  est,  quin  utrumque  opus  ab  auctoribus  prelo  destinatum  fuerit,  quam- 
quam  neutrum  postea  oxcusum  est.     Alterum  alteri  simillimum  est. 

3  *  Huius  vitae  apographa  exstant  etiam  apud  nos  atque  Monachii  in  archivo 
regni  bavarici  et  in  bibliotheca  universitatis. 

*  De  vita  Petri  Canisii  (Monachii  1614)  p.  212  (in  editionc  antverpiensi  p.  213). 
Plura  de  his  iufra. 

=-  De  Vita  et  Rebus  ge.stis  P.  Petri  Canisii  (Ingolstadii  1616).  Alios  ex  Con- 
fessionibus  locos  atiert  Raderus,  alios  Sacchinus;  ex  qua  re  patet  hunc  sua  non 
hausisse  ex  illo.     Plura  infra. 

«  *Cod.  „.S'.  D.  Petri  Canisii  .  .  sKj^er  sunctitate  in  specie"  f.  713—714.  724'. 

'  R.  P.  JMnis  Canisius  Societatis  lesu  Theologus.  elogiis  magnorum  virorum 
mirifice  illustratus  (Friburgi  Helvetiorum  1056)  32^;  libellus  mire  parvusl  Quae  ex 
^Confessionibus"  liabot.  ex  Radero  desumpta  e.sse  vidontur.  quia  omnino  cum  eo 
concordant. 


1.    Prolegomena  editoris.  3 

evanuit  K  Yerimitamen  P.  Petrus  Pytlion  S.  J.,  Helvetius  Friburgo  ortus,  in  prae- 
fatione,  quam  anno  1710  operi  Dorignii,  latinitate  a  se  donato ,  praefixit,  haec 
asserere  potuit:  „Confessionum  P.  Canisii  librum  ...  et  complura  alia  ejusdem  Patris 
manu  scripta ,  aut  apographa  manu  scriptorum  exempla ,  ex  variis  hujus  nostrae 
Provinciae  tabulariis  accepi,  ex  quibus ,  voluntate  Praesidum ,  huic  historiae  multa 
accesserunt,  quae  uon  videbantur  notitiae  posterorum  subducenda."  ^  Ac  revera 
quidem  Python  ex  ^Confessionibus"  quaedam  protulit,  quae  neque  antea  a  quoquam 
typis  exscripta  erant,  neque  in  iis,  quae  supersunt,  ^libri  primi  Confessionum"  et 
^Testameuti"  apographis  contiuentur.  Qua  in  re  unum  dolendum  est:  Canisii  epi- 
stulas  archetypas  cum  libro  Pythonis  conferentibus  patet  eum,  salvis  ipsis  rebus. 
de  verbis  Cauisii  accurate  retinendis,  pro  more  sui  temporis,  minus  interdum  solli- 
citum  fuisse  ^. 

Secuti  sunt  150  anni,  quibus  Canisii  autobiographia  paene  sepulta  iacuit  ^. 
Nam  Romae  quidem  circiter  annum  1730  de  processu  beatificationis  eius  apostolico 
instituendo  agebatur,  ideoque  P.  Philippus  Stolzer,  „procurator  assistentiae  Ger- 
maniae",  Roma  Friburgum  Helvetiorum  scripsit,  ut  „Confessiones"  Canisii  et  ^Testa- 
mentum"  sibi  mitterentur;  demonstrandas  enim  esse  in  Canisio  virtutes  heroicas, 
et  scripta  eius  recognoscenda  ^.  Utrum  autem  duo  illa  opuscula  Friburgi  iam  reperta 
non  sint  an  inde  Romam  missa  quidem ,  sed  in  itinere  perdita ,  ignoratur ;  certe 
nulla  eorum  mentio  in  decreto  fit,  quo  Sacra  Rituum  Congregatio  22.  Martii  1732 
Canisii  scripta  probavit  *'.  Atque  urgente  fidei  promotore  („advocatum  diaboli" 
vulgus  appellat)  eadem  congregatio  13.  Aprilis  1734  Claudio  Antonio  Duding  epi- 
scopo  lausannensi  commisit,  ut  praeter  alia  ^Testamentum,  sive  librum  Confes- 
sionum"  Canisii  quaereret  Romamque  mitteret.  Qui  Friburgi  mandatum  illud  pro- 
mulgari  iussit,  archiva  et  bibliothecas  pervestigandas  curavit,  in  collegio  S.  J. 
27.  lulii  1734  ipse  quaestionem  instituit;  neque  vero  aliud  nactus  est  quam  partes 
duas  a  patribus  collegii  inventas,  easque  ,.alia  manu  scriptas" ;  cetera  autem  iam 
antea    Romam    transmissa    esse    socii     ^ominabantur"  ''.     Itaque    illa    res    explicari 


*  [I.  Dorignn  S.  J.]  La  vie  du  Reverend  Pere  Pierre  Canisius  (Paris  1707). 
Avertissement  f.  e* — i^  (in  nova  editione  Avenione  anno  1829  facta  p.  xi — xii) : 
vibi  Dorigny  addit :  ,.J'ay  ete  cependant  console  d'avoir  heureusement  recouvre  quel- 
ques  morceaux  de  cet  admirable  ecrit;  et  j'ay  cru  qu'un  des  meilleurs  moiens  de 
faire  revivre  Tesprit  de  Canisius ,  en  conservant  sa  memoire ,  c'etait  de  repandre. 
comme  je  Tay  fait,  ses  sentimens  int^rieurs  dans  les  differens  endroits  de  cet  Ouvrage." 

2  Vita  R.  P.  Petri  Canisii  S.  J.  (Monachii  1710)  fol.  b4^ 

3  Neque  tamen  certo  dici  potest  Pythonem  omnes  illos  Confessionum  locos, 
in  quibus  proponendis  et  cum  codice  Confessionum  manu  scripto ,  qui  nuuc  exstat, 
et  cum  Radero  discrepat,  privato  iudicio  ita  immutasse.  Certum  enim  est  Canisium 
ipsum  scripta  sua  saepe  multumque  mutasse,  delendo,  addendo,  corrigendo;  quod  et 
codices  ostendunt,  qui  supersunt,  eius  manu  scripti  et  posteriores  editiones  cate- 
chismi  eius.  Fieri  itaque  potuit,  ut  Python  posterius  eiusmodi  Confessionum 
exemplum  ad  manum  haberet. 

■*  De  integra  autobiographia  vel  maioribus  eius  partibus  loquor.  Parvae  enim 
particulae  haud  raro  actis  beatificationis  Canisii  insertae  sunt,  sive  iis,  quae  tantum 
manu  scripta  exstant,  sive  iis,  quae  sub  nomine  ^Positionum"  typis  descripta  sunt; 
harum  autem  Positionum  paucissima  tantum  exempla  ex  officina  typographica  pro- 
dierunt,  quae  nunc  tam  rara  fere  sunt  quam  codices  manu  scripti. 

°  *  Mcmorialia  autographa,  in  4";  alteri  inscriptum:  „De  caussa  V.  P.  Petri 
Canisij."     Monachii,  in  archivo  regni  bavarici,  les.  in  gen.  Fasc.  13,  No.  214. 

^  Sacra  Rituum  Congreg. :  .  .  .  Beatificationis  et  Canonizationis  Ven.  Servi  Dei 
Petri  Canisii  .  .  .  Positio  siiper  diibio:  An  et  quomodo  sit  signanda  Commissio  etc. 
(Romae  1734).     Summ.  sup.  sign.  Comm.  2 — 3. 

'  Haec  in  *  diplomate  referuntur,  quod  Frihurgi  11.  Augusti  1734  a  Petro  Si- 

1* 


4  VIII.    Canisii  autobiograpbia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

tunc  non  potiiit ,  et  anno  1833 ,  processu  canisiano  Romae  post  longam  intercape- 
dinem  denuo  suscepto,  Vergilius  Pescetelli  fidei  promotor  monuit:  Ex  decretis  Ur- 
bani  VIII.  ante  beatificationem  omnia  Canisii  scripta  probanda  esse,  ideoque  tum 
alia  tum  ^Testamentum"  et  ^Confessiones"  Congregationis  examini  subici  oportere  '. 
Quaesitum  igitur  est  iterum  non  minus  frustra.  Tandem  vero,  petente  P.  Augu- 
stino  de  la  Croix  S.  J. ,  causae  illius  ^postulatore",  Gregorius  XVI.,  „ut  omnino 
toUeretur  suspicio  quaevis  circa  ulteriora  examina  scriptorum*  Canisii .  20.  lunii 
1838  ndispensationem  ab  ulteriori  scriptorum  perquisitione"  concessit  ^. 

At  prorsus  desperata  res  non  fuit.  Nam  circa  annum  1862,  cum  P.  Florianus 
Riess  S.  J.  novam  Canisii  biographiam  pro  instanti  eius  beatificatione  praepararet, 
Monachii  in  bibliotheca  universitatis  et  in  archivo  regni  bavarici  ea,  quae  infra 
uberius  describentur,  libri  primi  Confessionum  et  maioris  partis  Testamenti  et  alterius 
particulae  eiusdem  Testamenti  exempla  invenit  ^ ;  e  quibus  comphira  in  germanicam 
linguam  conversa  operi  suo  inseruit.  Ac  paulo  post  integri  illius  „Confessionum 
libri  primi"',  ex  eodem  certe  fonte  deprompti  versio  gallica  prelum  subiit;  de  qua 
infra.  Sperabat  quidem  editor  per  tot  itinera  se  plura  inventurum;  sed  spes  eum 
fefellit,  nisi  quod  maioris  illius  partis  Testamenti  alterum  apographum,  idque  anti- 
quius  et  melius,  in  quodam  Societatis  lesu  tabulario  repperit. 

Quam  recte  veteres  Confessiones  et  Testamentum  pro  uno  opere  habuerint, 
lector  ipse  diiudicabit.  Unum  certe  atque  idem  in  utroque  scripto  Canisius  sibi 
proposuerat ,  exemplum  secutus  S.  Augustini  et  fortasse  magistri  sui ,  Beati  Petri 
Fabri  S.  J.,  qui  et  ipse  in  ^Memoriali"  vitam  suam  enarravit  ad  Dei  misericordiam 
celebrandam  suamque  propriam  vilitatem  declarandam  ^.  At  alio  modo  alioque  tem- 
pore  Canisius  id  praestitit  in  ^Confessionibus",  alio  in  ^Testamento" ;  illae  enim 
verbosius  conscriptae  sunt  magisque  ad  precationis  formam  accedunt  quam  Testa- 
mentum.  Concludit  Canisius  primum  illura  librum  Confessionum  narrans,  quid  anno 
1568  Anconae  divino  lumine  cognoverit  (nisi  forte  haec  ipsa  narratio  ex  posteriore 
aliquo  Confessionum  libro  a  librario  ad  primum  librum  ascripta  est) ,  nec  multo 
ante  finem  peccata  sua  deplorat,    ^quae  annis   pluribus    quadraginta    commisit" ;    si 


7mne  Fremiot  notario  apostolico  scriptum  est  et  ibidem  in  tabulario  episcopali  asser- 
vatur.     Cf.  etiam  Positionem  supra  scriptam ,    animadversiones  prom.  fidei  p.  4 — 5. 

'  Posifio  super  virfiifibits  (Romae  1883)  animadv.  fidei  prom.  p.  2—8.  Ibidem 
(Summar.  addit.  p.  1—3)  altera  approbatio  scriptorum  Canisii  sive  decretum  de- 
scriptum  est,  quo  Congregatio  Rituum  31.  lanuarii  1735  varia  probavit  MSS.  Cani- 
siana,  ab  episcopis  brixinensi  et  lausannensi  paulo  ante  sibi  transmissa;  inter  quae 
sunt  ^fragmenta"  aliqua  ex  ^Testamento". 

2  Novissima  Posifio  super  viiiufibus  (Romae  1843)  fact.  concord.  p.  5—6. 

'  Riess  p.  V.    De  particula  illa  vide  infra  4.  (Reliquiae  etc),  n.  9. 

*  Hoc  quoque  ^Memoriale"  per  tria  fere  saecula  in  codicibus  manu  scriptis 
latuit,  donec,  monente  P.  Nicolao  de  Mac-Carthy  insigni  Societatis  lesu  contionatore 
et  curante  P.  Sebastiano  Fouillot  S.  J.,  circa  medium  nostrum  saeculum  semel  atque 
iterum  autographico  prelo  subiectum ,  ac  tandem  a  P.  MarceUo  Bouix  S.  J.  anno 
1873  Parisiis  primum  t^-pis  exscriptum  est;  quod  postea  etiam  in  alias  linguas  con- 
versum  est,  mox  autem  emendatius  edetur  in  volumino  altero  operis  ^Cartas  y  otros 
escritos  del  B.  P.  Peclro  Fabro"  (T.  1,  Bilbao  1894).  Identidem  per  hoc  opus  piissimi 
illius  libelli  mentio  recurret.  Eodem  fere  tempore  similique  modo  ac  Canisius  duo 
Hispaniae  lumina  vitam  suam ,  Deo  afflante ,  et  ad  solam  Dei  gloriam  ex  parte 
enarrarunt:  Sanctissima  virgo  Theresia  et  decus  illud  ordinis  Eremitarum  S.  Augu- 
stini,  Beatus  Alphonsus  de  Orozco,  Philippi  II.  contionator  („Confesiones".  Valla- 
dolid  1601,  Madrid  1610.  1620.  1730  etc.  Vide  Th.  Cdmara  0.  S.  Aug. ,  Vida  y 
escritos  del  Beato  Alonso  de  Orozco  [Valladolid  1882]  p.  421—427).  Idem  postea 
fecere,  ut  de  aliis  taceam,  Venerabilis  Robertus  cardinalis  Bellarminus  S.  J.  ac  Beata 
Margarita  Maria  Alacoque,  eximia  illa  cultrix  cordis  lesu. 


1.    Prolegomena  editoris.     2.    Confessionimi  Canisii  liber  primus.  5 

quis  igitur  sumat  Canisium  quinto  sextove  aetatis  anno  ratione  potitum,  primum 
Confessionum  librum  circiter  annum  1570  scriptum  dixerit,  cum  Canisius,  a  munere 
praepositi  provincialis  anno  1569  absolutus,  Dilingae  vel  Oeniponte  otium  recupe- 
rasset  ^uarrandi''  —  sic  enim  Confessiones  incipit  —  „opera  Domini"  et  „scopandi 
spiritum  suum"  ^.  Testamentum  autem  Canisius  conscripsit  Friburgi  Helvetiorum, 
annos  natus  —  hoc  ipse  in  eiusdem  exordio  dicit  —  ^fere  septuaginta  quinque  vel 
sex"  ;  qui  est  annus  1596  aut  1597.  Quod  utrum  ante  mortem  perficere  potuerit 
necne,  incertum  est ;  exempla  certe,  quae  nunc  exstant,  opusculum  exhibent  aut  ab 
auctore  non  absolutum  aut  a  librario  mutilatum  aut,  quod  verisimillimum,  utraque 
ratione  mancum. 

Poteram  quidem  in  Confessionibus  et  Testamento  edendis  auctores  sequi  anti- 
quissimos,  Raderum  ac  Sacchinum,  ef  quae  in  eorum  operibus  non  afferuntur,  mino- 
ribus  typis  supplere  ex  apographis  illis  manu  scriptis,  quae  Radero  et  Sacchino 
recentiora  sunt  vel  saltera  esse  videntur  (similiter  fere  atque  in  ^Monumentis  histo- 
ricis  Gennaniae"  fit).  At  cum  omnes  isti  fontes  in  minutis  tantum  rebus  discrepent, 
cumque  constet  veteres  in  iis  scriptis,  quae  prelo  subicere  volebant,  nonnumquam 
sermonis  perpoliendi  studiosiores  fuisse  quam  eiusdem  fideliter  ad  verbum  reddendi : 
apographa  illa  quantumvis  recentiora  maiorem  auctoritatem  habere  merito  quis 
dixerit,  ideoque  haec  potius  describentur,  ceterorum  vero  lectiones  variae  in  ad- 
notationibus  ponentur. 

Post  librum  primum  Confessionum  et  Testamentum  particulae  illae  ponentur, 
quae  ad  ceteros  Confessionum  libros  vel  ad  posteriorem  Testamenti  partem  pertinere 
videntur,  sive  iara  antea  typis  descriptae  sunt,  sive  non  sunt.  Aliqua  ex  Floriani 
Riess  biographia  canisiana  transcribi  oportuit,  quia  exempla  manu  scripta,  ex 
quibus  ab  illo  hausta  sunt,  neque  ab  ipso  indicantur,  neque  ab  editore  reperta  sunt  ^. 

Ratio,  qua  Canisius  ad  haec  scribenda  perraovebatur,  illa  fuisse  videtur,  quam 
ipse  in  pio  quodam  commentariolo  suo  sic  eloquitur:  „Multum  refert  in  memoriam 
reducere  multitudinem  beneficiorum ,  et  rursus  multitudinem  nostrarum  ingratitu- 
dinum,  et  peccatorum  totius  auteactae  uitae,  cum  stupore  diuini  amoris  in  nos,  et 
cum  dolore  intimo  de  peccatis,  petendo  ueniam  et  gratiam,  ut  infundat  Deus  menti 
nostrae  uilitatis  nostrae  cognitionera  et  suj  amorem.  Jtem  ad  assequendam  tui 
cognitionem ,  et  Dei  dilectionem  conuenit  saepe  considerare ,  quid  Deus  nobiscum 
egit ,  et  quid  nos  uicissim  cum  ipso  agamus.  Hinc  enim  humilitas  ,  illinc  uero  Dej 
amor  orietur."  ^ 

2.  Coufessioimm  Canisii  liber  primus, 

circiter  annum  1570  Dilingae  vel  Oeniponte  compositus. 

Ex  apographo  ,  quod  saeculo  XVII.  exeunte  aut  XVIII.  ineunte  scriptum  esse 
videtur,  et  est  in  codice  bibliothecae  universitatis  monacensis  „442.  C.  M.  4°",  qui 
inscribitur  „Instructiones  ad  usum  sacerdotum",  f.  146—159.  Folio  146"  inscriptum 
est:  „CONFESSIONES  |  P.  Petrj  Canisij.  |  VV." ;  f.  147^  incipit:  „Liber  primus 
Confessionum.  |  Non  raoriar"  etc. 

Complures  partes  ediderunt:  M.  Raderus,  De  vita  Canisii  p.  7 — 12.  32.  210—212. 
Fr.  SacchinHS,  De  Vita  Canisii  p.  20—21.  256—259.   loan.  Niess  S.  J.,  Alphabetum 


^  Cf.  Riess  p.  V.  Landsbergensis  domus  S.  J.,  cui  opusculum  hoc  a  Canisio  dedi- 
catum  esse  Raderus  affirmat,  anno  1576  aedificari  et  anno  1578  a  noviciis  incoli 
coepta  est.  I(/n.  Agricola  S.  J.,  Historia  provinciae  S.  J.  Germaniae  Superioris  P.  I. 
D.  4,  n.  237.  312,  p.  175.  189. 

2  Ex  aliquo  de  multis  illis  codicibus  et  fasciculis  depromptae  esse  videntur, 
quae  ad  Canisii  beatificationem  spectant ;  sed  quia  partes  illae  paucae  sunt  et  parvae 
nec  multas  res  novas  continent,  maiore  inquisitione  opus  esse  non  videbatur. 

»  *  Cod.  ^Scripta  B.  P.  Canisii  X.  K."  p.  173.  174. 


(3  VIII.    Cauisii  autobiograpbia  sive  Confessiones  et  Testaraentuni. 

Christi  (ed.  6,  Dilingae  1627)  p.  343—348.  Petr.  Pijthon ,  Vita  Canisii  p,  6—7. 
12—14.  78.  257—260.  343.  363—364.  Flor.  liiess  p.  6.  8.  12.  /.  Jaiissm,  Geschicbte 
des  deutschen  Volkes  IV,  391.  Paiil.  Drews,  Petrus  Canisius  (Halle  1892)  p.  139. 
Complures  etiam  huiusmodi  partes  gallice  redditas  exhibent  /.  Doriijny  in  biogra- 
phia  Canisii  (cf.  supra  p.  8,  not.  1)  et  Enfj.  Seguin  S.  J. ,  Vie  du  Bienheureux 
Pierre  Canisius  (Paris  1864)  p.  21 — 22,  integrum  librum  in  eandem  linguani  trans- 
latum  y.  Alet  S.  J.,  Le  Bienheureux  Canisius  (Paris  1865)  p.  225—273. 

I.  '  Canisius  yratias  agit  pro  ortii  sito  et  haptismate  accepto.  Fumiliac  caiii- 
sianae  in  fide  catholica  constantia.  Quani  inater  moribunda  confirmat.  Pater  multis 
negotiis  periculisque  implicatus.  Canisium  P.  Petrus  Faber  Germanorum  primum 
Deo  regenerat  ad  vitam  religiosam  in  Societate  lesu  agendam. 

II.  Peccata  priinae  pueritiae ;  libido  indignandi  et  superbiendi ;  monita  bona 
reiecta.  Canisius,  Novioinagi  et  Coloniae  a  Deo  inundi  pericula  speciali  edoctus  lu- 
inine,  certum  vitae  salutiferae  genus  ab  eodem  anxie  petit.  Sacris  imaginibus  ritibusque 
delectatur. 

*  III.  In  praeceptoris  domiim  translatus  mala  discit  a  sodalibus.  Queritur  adulc- 
scentes  sui  temporis  ad  vitia  institui.  Pericula  pudicitiae  imminentia.  Ipse  Deo  vir- 
ginitatem  suam  voto  consecrat ;  sponsam  oblatam,  canonicatuin  propositum  spernit. 
Eos,  qui  negant  se  caelibatum  a  se  susceptum  ferre  posse,  reprehendit. 

IV.  Adulescentia  acta  Coloniae.  Magisterii  laurea;  sacri  ordines.  Nicolai 
Eschii  optima  disciplina:  victoria  sui;  ratio  conscientiae  cotidie  reddita;  lectio  evan- 
gelii  piorumque  lihrorum.  Deum  Canisius  obtestatur,  ut  adulescentibus  cunctis  bonos 
piosque  praeceptores  donet.  Ipse  nonnullarum  etiam  sacrarum  virginuin  verbis  exem- 
plisque  in  pietate  j^roficit. 

V.  Studia  iuris.  Amor  theologiae  mijsticae.  Cilicium;  stipis  largitio ;  abstinentia 
diebus  bacchanalibus  acta.  Attamen  a  veterum  severa  disciplina  multum  abesse  sibi 
videtur ;  quam  non  spernere,  sed  saltein  admirari  oportct.  Cum  iisdein  veteribus 
sandis  sua  et  aliorum  peccata  deplorare  cupit. 

VI.  Sanctos  quidem  aliquos  virtus  sua  cominendare  poterat.  Ipse  scinper  ingratus, 
piger,  caecus;  sed  in  divina  misericordia  spem  ponit  et  veniam  efflagitat,  in  meritis 
Christi  innixus  et  iustorum  etiam  operihus  iii  Christo  factis  confidens. 

VII.  Anconae  anno  1568  singulari  liimine  divino  in  omni  actione  inemor  esse 
vilitatis  suae  divinaeque  celsitudinis  constituit  nec  laudibus  suis  delectari. 

Liber  primns  Coiifessiomuu. 

N  0  n  m  0  r  i  a  r ,  s  e  d  u  i  u  a  m ,  e  t  n  a  r  r  a  b  o  o  p  e  r  a  D  o  m  i  n  i  - : 
Exercitabor  et  scopabo  spiritum  meum^:  0  Domine  bene 
prosperare-*.  Venite,  audite,  et  narrabo,  omnes  qui  ti- 
metis   Deum,    quanta   fecit   animae   meae^. 

Li-l 

Annus  erat  a  natiuitate  tua  JESU  CHRISTE  Conditor  et  Red- 
emptor  meus  benignissime ,  supra  sesquimillesimum  vicesimus  primus, 
quo  me  irae  filium^  et  peccati   seruum'^  in  hanc  mundi  lucem 


■  Divisionem  hanc  Alet  fecit.   Quae  hic  retinetur,  quia  bona  est,  et  quia  aliter 
dividendo  res  perturbarentur. 

-  Ps.  117,  7.  ^  Ps.  76,  7  (exercitabar  et  scopebam  etc). 

*  Ps.  117,  25.  ^  Ps.  65,  16.  «  Eph.  2,  3.  "  Rom.  0,  20. 


Confessionum  Canisii  liber  prinms  (c.  1570)   1.  7 

progredi  voluistii.  Parentem  quidem  Jacobum  et  Aegidiam^,  eosque 
Catholicos,  honestos  ac  diuites  satis  largitus  es.  Patriam  in  ditione 
Geldriensi  ciuitatem  Nouiomagensem  contulisti:  diem  uero  natiuitatis 
octauum  Maio  mense  tribuisti.  Neque  multo  post  sacro  me  baptismate 
purificasti,  ut  qui  in  peccatis  conceptus  et  natus^  eram,  la- 
uacro  regenerationis"'  et  spiritu  adoptionis^  accepto,  inter 
Dei  filios  renascerer,  tuaeque  iam  gratiae  particeps  factus,  cum  sanctis 
in  Ecclesia  sancta  mihtanti,  et  postea  triumphanti  tibi  perpetuo  in- 
seruirem,  Q  u  i  d  r  e  t  r  i  b  u  a  m  D  o  m  i  n  o  '^ ,  sic  me  praeter  omne 
meritum  gratiose  vocanti,  adoptanti,  iustificanti?  cum  neque  cuperem, 
neque  intelligerem  hoc  grande  beneficium,  quo  dignum  me  fecit 
in  partem  sortis  sanctorum  in  lumine,  et  ereptum  homun- 
cionem  de  potestate  tenebrarum  in  regnum  dilectionis 
suae  transtulit,  in  quo  habemus  redemptionem,  et  re- 
missionem  omnium  peccatorum^.  Benedictus  Dominus, 
quoniam  mirificauit  misericordiam  suam  mihi  in  ciui- 
tate  munitaS,  Benedictus  paterfamilias,  qui  me  primo  mane 
conduxit  et  adduxit  operarium  in  vineam  suam^.    Benedictus 


1  Falso  igitur  Martiaus  Philippson  asserit  Canisium  auno  1520  natum  esse, 
Westeuropa  im  Zeitalter  von  Philipp  II.,  Elisabeth  und  Heinrich  IV.  (Berlin  1882) 
p.  47.  Eodeni  errore  captus  est  C.  Prantl,  Geschichte  der  Ludwig-Maximilians- 
Universitat  II  (Miinchen  1872) ,  490.  Anno  1528  natum  esse  scribit  I.  W.  Sfaats 
Evers,  Nijmegen  (Arnhem  1891)  p.  101. 

-  Aegidiam  van  Houweningen ;  cf.  geuealogiam  familiae  canisianae,  quam 
P.  Paulas  Bongaerts  S.  J.  addidit  biographiae  canisianae  a  P.  Eugenio  Seguin  S.  J. 
gallice  compositae  („Vie  du  Bienheureux  Pierre  Canisius."  Paris  1864)  et  a  se  hol- 
landice  versae  („Leven  vau  den  gelukzaligen  Petrus  Canisius  .  .  .  Door  Pater  E.  Se- 
guin  S.  J.  In  't  hoUandsch  overgezet ,  vermeerderd  en  verbeterd"  ['S  Gravenhage 
1865]  p.  368 — 381).  Genealogia  haec  praestantior  est  quam  ea,  quam  P.  F.  Dey- 
noodt  S.  J.  in  appendice  editionis  alterius  biographiae  suae  canisianae  posuerat 
(„Esquisse  biographique  du  venerable  serviteur  de  Dieu  Pierre  Canisius''  [2.  ed., 
Paris  1865]  p.  73—105).  Bongaerts  genealogiam  iUam  etiam  separatim  eamque 
paulo  emendatius  edidit  (quae  tameu  editio  apud  bibliopolas  non  venit)  cum  hoc 
titulo:  ^Stamlijst  van  de  Familie  Canis  en  de  daaraan  verwante  Geslachten". 
'S  Gravenhage  1865.  Canisianam  genealogiam ,  praeter  antiquiores  quosdam,  vul- 
gavit  etiam  L.  Pk.  C.  vau  den  Bergh  in  appendice  commentationis  suae  ,Het 
Nijmeegsche  Geslacht  Kanis^  de  qua  supra.  Exstat  etiam  manu  scripta  genealogia 
canisiana,  quam  D.  B.  F.  W.  von  Britcken-Fock ,  iuris  doctor  et  societatis  litte- 
rarum  zelandicae  praeses,  copiose  et  accurate  conscripsit  et  anno  1893  mecum 
benigne  communicavit.  Ad  genealogiam  canisianam  spectant  etiam  quae  P.  H.  L 
Allard  S.  J.  edidit  in  libello  periodico  lioUandice  scripto  ^Studien  op  godsdienstig, 
wetenschappelijk  eu  letterkundig  gebied"  N.  Pi.  41,  2  (Utrecht  1893)  Bijlage.  Idem 
vir  historiae  neerlandicae  peritissimus  a  nova  genealogia  familiae  canisianae ,  quam 
ex  compluribus  annis  parat ,  typis  exscribenda  adhuc  quidem  impeditus  est ;  sed 
bona  est  spes  eam  post  aliquod  tempus  absolutum  et  alicui  ex  posterioribus  huius 
operis  voluminibus  insertum  iri. 

3  Ps.  50,  7.   lo.  9,  34.  '  Tit.  3,  5.  ^  Rom.  8,  15. 

«  Ps.  115,  12.  ■^  Col.  1,  12—14.  «  Ps.  30,  22. 

'■'  Matth.  20,  1. 


8  MII-    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

Spiritus  saiictus,  per  quem  charitas  Dej  diffusa  est  in 
corde  meo^,  cuius  ego  templum  factussum^,  et  a  quo  signatus 
sum  in  die  redemptionis^.  Tuam  agnosco  CHRISTE  gratiam, 
tuam  0  Deus  praedico  benignitatem ,  qui  animam  nunquam  inter- 
ituram  cum  mortali  corpore  mihi  conjunxisti,  qui  sanctum  Angelum 
perpetuum  mihi  custodem  adiunxisti,  qui  tot  mensibus  in  materno 
me  sinu  conseruasti,  et  statim  editum  inter  Christianos  Christianum 
effici  et  educari  uoluisti.  Vbi  neque  illud  in  gloriam  tuam  reticebo, 
quod  familiam  ipsumque  patrem  dederis  in  Catholica  religione  con- 
stantem ,  quem  et  Matris  pietas  confirmauit.  Haec  moritura  non 
minus  prudenter  quam  religiose  coniugem  monuit  de  nouitia  fide, 
quae  tum  apud  nostrates  pullulabat,  fugienda,  deque  Catholica  reli- 
gione  mordicus  retinenda.  Sed  per  summam  te  charitatem  tuam 
aeterne  DEVS  oro,  ut  parenti  utrique  peccatum  omne  condones,  quod 
in  illis  adhuc  fortasse  iustitia  tua  inuenit,  atque  castigat.  Patri  certe 
peccandi  non  defuit  occasio,  dum  saeculi  frequentibus  ornaretur  hono- 
ribus,  dum  varijs  detineretur  in  utroque  coniugio  *  voluptatibus,  dum 
grauibus  reipublicae,  magnatumque  negotijs"  saepe  ac  multum  im- 
plicaretur^  Vereor  Domine,  qui  solus  nosti  omnia^,  et  iusti- 
tias  iudicas'^,  vereor,  ne  huiusmodi  spinis  et  retibus  implicatus 
ille  multa  commiserit,  et  plura  omiserit  poenitenda,  et  in  his  viuendi 
finem  fecerit,  priusquam  bene  moriendi  artem  teneret^.  Tua  igitur 
Domine,  misericordia,  tua,  quae  semper  immensa  est,  bonitas,  quales- 
cunque  patris  et  matris  maculas   in  illo   saeculo   expiandas,    et  forte 


Drews  perperam :  gravibus  reipublicae  magnae  tuncriue  negotiis. 


>  Rom.  5,  5.  2  1  Cor.  3,  16;  6,  19. 

3  Eph.  4,  30. 

*■  lacobus  Canis  circiter  annum  1524  alteram  uxorem  duxit  Wendelinam  vau 
den  Bergh ;  cf.  Bongaerts,  Stamlijst  p.  4. 

^  Magister  lacobus  Canis,  iuris  licentiatus,  liberos  ducis  Lotharingiae  per 
quinque  annos  instituisse  et  in  patriam  reversus  perpetuum  paene  magistratum 
Neomagi  gessisse  fertur.  Eundem  a  civibus  ad  gravissima  negotia  tractanda  lectum 
esse  et  praecipuum  auctorem  fuisse  ferunt  pacis  anno  1543  inter  Carolum  Y.  im- 
peratorem  et  Guilielmum,  Cliviae  ducem,  Yenloae  sancitae.  In  Geldria  certe  plurimum 
poterat;  austriacae  factionis  caput  erat;  civitatis  neomagensis  libertatem  ac  privi- 
legia  acriter  defendebat.  L.  Ph.  C.  ran  den  Bergh  1.  c.  (ed.  separ.)  p.  5—7.  lac. 
Kok,  Vaderlandsch  Woordenboek.  Negende  Deel.  Tweede  Druk  (Te  Amsterdam 
1788)  p.  48—49.  los.  Hahets,  Limburgsche  Wijsdoramen  ("S  Gravenhage  1891) 
p.  375.  380. 

8  Cf.  3  Reg.  8,  39.   2  Par.  6,  30.  "  Ps.  9,  5. 

*  lacobus  Canis  graviter  decumbens ,  ubi  Petrum  filium  Colonia  evocatum  ad 
se  venientem  primum  vidit ,  repente ,  sive  laetitiae  impetu  sive  alio  percussus  ictu, 
animam  exhalavit  anno  1543,  mense  (ut  videtur)  Decembri,  sepultusque  est  in 
ecclesia  maiore  neomagensi,  S.  Stephano  dicata.  Sacchinus,  De  vita  Canisii  p.  29. 
Riess  1.  c.  p.  38—39.  Bongaerts,  Stamlijst  p.  4,  n.  2.  Van  den  Bcrgh  1.  c.  p.  6—9. 
lo.  Is.  Pontanus,  Historiae  Gelricae  libri  XIV  (Hardervici  Gelrorum  1639)  p.  831 
ad  833. 


Confessionum  Canisii  liber  primus  (c.  1570)  1.  9 

nondum   expurgatas,   per   sacrosanctum  Christi   sanguinem  clementer 
deleat,  rogoi. 

Fuit  et  illud  gratiae  tuae  munus  peculiare,  quod  eodem  die. 
quantum  memini,  hoc  est,  octauo  Mensis  Maij,  qui  propter  Archangeli 
sancti  Michaelis  apparitionem  est  celebrior^,  me  non  modo  nasci 
mundo,  sed  spu'ituaHter  etiam  post  baptisma  in  religione  sacra  re- 
nasci  postea  uoluisti.  Tunc  enim  peccatorem  me  genuit  mater  mea 
famula  tua,  quae  pro  pietate  sua  me  filium  suum  unicum,  tibi  saepe 
ut  audio,  et  sollicite  cum  lacrymis  commendauit.  Tunc  et  alter  pater 
meus  Petrus  Faber  seruus  vere  tuus,  in  quo  multi  glorificant 
nomen  tuum^,  non  sine  singulari  studio  sanctoque  labore,  me  sic 
tibi  Moguntiae  regenerauit,  ut  nouum  ueluti  membrum  primumque 
Germanum  offerret  ac  insereret  illi  Societati,  quam  sacratissimj  no- 
minis  tuj  auspicijs  condecorasti  *.  Jgitur  benedic  anima  mea 
Domino,  et  omnia  quae  intra  me  sunt,  nomini  sancto 
eius.  Benedic  anima  mea  Domino,  et  noli  obliuisci 
omnes  retributiones  eius^,  quas  praesertim  hoc  natalitio  die 
diuina  tibi  bonitas  demonstrauit,  et  suauiter  aliquoties  renouauit. 


*  Dreivs  ex  his  verbis  colligit  Canisium,  cum  patris  mortui  recordaretur,  serio 
veritum  esse,  ut  salutem  aeternam  is  assequeretur.  Certe  ipsa  Canisii  verba  osten- 
dunt  eum  sollicitum  fuisse  non  de  ulla  re  alia  nisi  de  eodem  ex  purgatorio  nondum 
liberato.  Raderus  anno  1614  scribit:  [Canisius,  cum  patri  morienti  adstitisset,] 
,noctem  illam  in  votis  et  lacrimis  absumpsit,  supplicesque  Deo  preces  strauit,  vti 
pacem  veniamque  patri  impertiretur.  Audiit  pios  filij  gemitus  pro  patre,  pater 
misericordiarum  Deus,  et  Canisio  aperuit,  non  patrem  tantum,  sed  matrem  etiam 
(Aegidia  illa  erat ,  prima  lacobi  vxor)  quae  iam  pridem  decesserat ,  caelo  re- 
ceptam.  Quo  diuino  responso  exhilaratus ,  quantas  potuit  mortalis ,  immortali  Deo 
gratias  egit,  cum  se  nouo  Dei  beneficio  obstrictum  grata  memoria  recognouisset, 
quod  ego  ex  Dilinganae  Academiae  Rectore  Christophoro  Grenzingo ,  ipse  ex  Theo- 
dorico  Canisio,  Canisij  fratre  accepit"  (De  vita  Canisii  p.  233 — 234).  Idem  forte 
etiam  Beatus  Petrus  Faber  significavit,  Colonia  24.  lanuarii  1544  P.  Cornelio  Wi- 
schaven  scribens:  „De  Magistro  autem  Petro  Canisio  jam  puto  te  plura  scire  ex 
litteris  suis  quam  me;  ipse  in  patriam  ivit  et  patrem  sepelivit,  non  mortuum  mor- 
tuus  sed  viventem  vivus"  (Cartas  y  otros  escritos  del  B.  P.  Pedro  Fahro.  T.  1 
(Bilbao  1894)  p.  374).  Idem  fere,  quod  Raderus  refert  (Canisium  cognovisse  pa- 
rentum  animas  salvas),  depictum  est  imagine  magna  (folio  maiore,  ut  dicunt)  et  per 
aeneam  laminam  expressa ,  quam  saeculo  XVII.  ^delineavit"  pictor  ille  Abraliam  a 
Diepenheke  buscoducensis,  qui  in  Petri  Pauli  Rubens  discipulis  numeratur,  et  „sculpsit" 
Pauliis  du  Pont  („Pontius")  antverpiensis ,  qui  fuit  chalcographus  Paulo  Rubens  et 
ipse  amicus;  Martinus  autem  van  den  Enden  imaginem  „excudit"  et  dedicavit 
,Georgio  Uwens ,  Equiti ,  Toparchae  S.  Laurentii  de  Berchem ,  et  in  supremo  Bra- 
bantiae  senatu  Consiliario  Regio" ;  cuius  „magnus  avunculus"  Petrus  Canisius  erat. 
Exemplum  huius  imaginis  in  provincia  Societatis  lesu  germanica  asservatur. 

2  Ecclesia  catholica  die  8.  mensis  Maii  festum  celebrat  ^Apparitionis  S.  Michaelis 
Archangeli"  in  Gargano  Apuliae  monte  factae. 

3  Ps.  85,  9.  12. 

*  Anno  1543  post  pascha  Canisius  Moguntiae  a  Beato  Petro  Fabro  spiritua- 
libus  exercitiis  S.  Ignatii  excultus  est,  atque  8.  Maii  1548  ibidem  voto,  quod  infra 
proponetur,  Societati  lesu  se  addixit. 

5  Ps.  102,  1.  2. 


1()  VIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testanientum. 

[11.] 

Quid  vero  dicam  de  primis  illis  annis  aetatis ,  quos  misera  et 
stulta  juuentus  absque  fructu,  imo  etiam  sine  judicio  et  intellectu 
solido  somniando  magis  quam  vigilando  traducit?  Non  possum  ven- 
dicare  mihi  quod  Thobiae  debetur  elogium,  ut  cum  junior  esset, 
reliquis  suae  tribus ,  nihil  tamen  puerile  gesserit^  Neque 
sum  Augustino  ulla  ex  parte  conferendus,  qui  cum  in  virum  eximie 
sanctum  evasisset,  suae  adhuc  infantiae  et  pueritiae  lapsus  agnoscit, 
atque  deplorat^.  Vere  multa  puer  cogitaui,  multa  concupiui,  multa 
protuli,  multa  designaui,  multa  praetermisi,  quae  Christianum  puerum 
dedecebant,  neque  tantum  repraehensionem ,  sed  seueram  quoque  ca- 
stigationem  persaepe  merebantur.  Habet  aetas  illa  suas  uirtutes, 
pudorem,  simplicitatem,  innocentiam,  de  quibus  non  est  meum  gioriari. 
Habet  vitia  quoque  sua  pecuHaria,  quibus  acceptam  abs  te  et  con- 
creditam  mihi  vestem  illam  nuptialem  tum  coepi  Domine  contaminare. 
Hej  mihj,  quam  infructuose  horas,  dies,  noctes,  hebdomadas,  menses 
annosque  consumpsi.  Quam  vanus,  inops,  stolidus  fuj,  qui  sine  timore 
et  amore  tuo  vitam  institui,  uelut  te  vitae  meae  authorem,  ducem  et 
conseruatorem  ignorarem.  Conterebam  bonam  temporis  partem  otio, 
lusibus,  nugis,  ineptijs,  uagationibus  et  nescio  quibus  curis  studijsque 
puerilibus:  his  loco  etiam  ac  tempore  sacro  delectabar.  Adhaerebant 
mihi  naturae  corruptae  varij  morbi,  et  licet  facultas  deesset,  tamen 
magis  magisque  prodebat  sese  voluntas  non  bona,  et  libido  male 
sana  indignandj,  irascendi,  obstrependi,  inuidendi,  superbiendi,  et  vin- 
dictam  non  solum  appetendi,  sed  etiam  pro  illius  aetatis  modulo 
exercendi.  Quoties  tunc  ego  nutrices,  parentes,  coetaneos  recteque 
monentes  ahos  aut  contempsi,  aut  offendi,  minusque  honorauj  ?  Tardus 
et  inuitus  reddebam  officium  saepe:  ad  uanitates  interim  et  nescio 
ad  quales  cupiditates  praeceps  ferebar,  uelut  indomitus  quidam  hin- 
nulus  aut  vituhis  lasciuiens^.  Illud  erat  grauius,  quod  paulatim  au- 
diebam  et  non  sequebar  bene  monentes,  quod  angeH  tui  et  conscien- 
tiae  meae  testimonium  refutabam,  et  quasi  cum  rationis  lege  pugnabam 
ut  quod  libebat  ob  effrenem  appetitum,  hoc  etiam  mihi  licere  uellem, 
ut  ne  re  male  concupita  carerem. 

Nunc  tuam  imploro  gratiam  Domine  JESU,  qui  dum  puer  esses, 
prae  pueris  omnibus  proficiebas  aetate,  sapientia  et  gratia 
apud  DEVM  et  homines*,  puer  omnino  sine  macula  conceptus, 
natus  et  educatus,  in  quo  pueri  omnes  benedicuntur.  Ne  memineris 
Domine,  qui  paruulos  etiam  peccantes  ad  te  uenire  gaudes  ^,  n  e  m  e- 
mineris   iniquitatum^   et   transgressionum  mearum,    quas  omnes 


•  Tob.  1,  4.  -  In  libro  primo  Confessionum  suaruni. 
3  Cf.  ler.  :31,  18.     Os.  4,  16.  *  Luc.  2,  52. 

*  Cf.  Matth.  19,  l:D— 15.     Marc.  10,  1:3—16.     Luc.  18,  15-17. 
«  Ps.  78,  8.     Is.  64,  9. 


Confessionum  Canisii  liber  prinius  (c.  1570)  2.  11 

non  possum  intelligere ,  neque  omnino  tamen  debeo  dissimulare. 
Delicta  juuentutis  meae  et  ignorantias  meas  ne  memi- 
neris^.  Delicta  enim  quis  intelligit?  ab  occultis  meis 
munda  me,  et  ab  alienis  parce  seruo  tuo^.  Cito  anti- 
cipent  me  tuae  misericordiae^,  quia  miser  et  miserabilis,  igno- 
rans  et  fragilis,  vanus  et  stultus  ego  sum  a  juuentute  mea*.  Vereor 
omnia  opera  mea,  sciens,  quia  non  parcis  delinquenti^ 
ac  illi  praesertim,  qui  in  peccatis  excusare  ^  se  potius  quam  accusare 
conatur.  Tu  justus  es  Domine '^,  et  justitias  non  modo  diligis^, 
sed  etiam  requiris^  et  judicasi^  in  omnj  aetate  ac  tempore.  Tan- 
tum  hoc  mihi  largiaris  DEVS  juuentutis  meae,  ut  qui  charitatem 
primam  reliquiii,  et  innocentiae  vestem  candidam  commaculauj, 
recogitem  tibi  omnes  annos  meos  in  amaritudine  animae 
meae^^.  Quid  enim  possum  pro  primis  illis  annis,  qui  aetatis  lubricae 
lapsus  infinitos  continent,  quid  possum  aliud  offerre  tibi,  nisi  quo  lubenter 
placaris,  sacrificium  contriti  cordis,  et  spiritus  humiliatj?^^. 
Eram^  puer^  cum  in  templo  Nouiomagensi ,  quod  B.  Stephano 
protomartyri  sacrum  est*,  aliquando  precarer,  et  tuum  sacrosanctum 
Corpus  Domine  prope  summum  altare^^   supplex    adorarem.    obliuisci 


*  Quae  sequuiitur  usque  ad  ,a  sapientibus  cernitur  atque  comprobatur"  sunt 
etiam  ajnul  Eaderum  (p.  210 — 212);  cuius  lectiones  rariae  singiUatim  ponentur. 
Pi/thon  (p.  6 — 7)  scrihit :  [Canisius]  ,in  suis  confessionibus  sic  cum  Deo  loquitur: 
,Annis  infans ,  sed  supra  aetatem  maturus ,  ex  singulari  tua  misericordia ,  mi  Deus, 
satis  intelligebam,  quod  in  rebus,  ad  animae  meae  salutem  spectantibus ,  Tu  mihi 
consulendus  eras.  Nunquam  animo  excidit  favor  ille .  quem  Noviomagi  in  templo 
S.  Stephani  oranti,  et  Te  in  Eucharistia  adoranti  exhibuisti.  Quantum  enim  recordor, 
ancipiti  cogitationum  aestu  jactatus,  perfusus  lachrymis,  invocabam  sanctum  nomen 
tuum,  tibi  desideria  mea,  et  solicitudines  exponebam:  nam  angebar  intimis  sensibus, 
mecum  reputans  gravissima  pericula,  quae  juventutem  circumvallant ,  vixque  decli- 
nari  possunt.  Orabam  te,  Deus  meus,  ut  meae  imbecillitati  prospiceres ,  usus  illis, 
ni  fallor ,  Prophetae  verbis :  ,Vias  tuas  demonstra  mihi ,  et  semitas  tuas  edoce  me. 
Hunc  Tu  timorem  in  me  excitabas  qui  me  adversus  blandam  voluptatem  obarmaret.'  "^ 
Eadem  fere  verba  fjaVico  sermone  posuit  Dorigni/  (p.  7 — 9),  nisi  quod  inter  ultimam 
sententiam  et  antecedentem  pauca  quaedam  in  Confessionibus  dici  fassus  est ,  quae 
ipse  omisisset.  Probabile  est,  puto,  et  Dorignium  et  Pythonetn  hanc  orationem  Canisii 
talem,  qualis  in  codice  monacensi  posita  est ,  ante  oculos  habuisse ,  sed  liberiore 
modo  contraxisse  atque  immutasse.  "^  Maturus  eram  puer  Rad. 

'  Ps.  24,  7.       2  Ps.  18,  13.  14.       »  Ps.  78,  8.        '  Cf.  Ps.  87,  16.       ^  lob  9,  28. 

«  Cf.  Ps.  140,  4.  ■  2  Esdr.  9,  33.     Tob.  3,  2.     Ps.  118,  137. 

8  Ps.  10,  8.  3  Cf.  Ps.  30,  24;  43,  22.  '»  Ps.  9,  5. 

"  Apoc.  2,  4.  '-  Is.  38,  15.  >»  Ps.  50,  19. 

"  Germanis  tunc  mos  erat  sanctissimam  eucharistiam  non  in  altari  ipso  asser- 
vare,  sed  in  „domuncula  sacramentaria"  (Sacramentshauschen) ,  quae  in  modum 
turriculae  ex  lapide  confecta  et  prope  summum  altare  ad  latus  evangelii  parieti 
apposita  erat.  Domuncula  illa  neomagensis  fortasse  tempore  ^reformationis"  destructa 
vel  amota  est;  ego  saltem  eam  anno  1892  in  ecclesia  S.  Stephani  non  vidi.  Temphim 
illud  Beatus  Albertus  Magnus  0.  Pr. ,  qui  episcopus  ratisbonensis  fuerat,  7.  Sep- 
tembris  1273  consecrasse  fertur  [lo.  Knippeitbergh ,  Histoi*ia  ecclesiastica  Ducatus 
Geldriae  [Bruxellis  1719]  p.  87).     Nunc  protestantibus  mancipatum  est. 


12  \lll.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testameutum. 

non  possum  gratiae,  qiiam  tum'  puero  tribuisti  mihi.  Nam  anxie 
quidem  et  non  sine  lachrymis,  ut  opinor,  te  inuocaham,  et  desiderium 
meum  aperiebam,  praeuidens  iam  tum,  nescio  quo  modo,  et  mundi 
vanitates  insaniasque  falsas^,  et  vitae  salutisque  meae  per- 
multa  pericula,  et  objectos  undique  laqueos  uenantium^,  ut  hinc 
pauci  effugere  possint. 

Igitur  ut  periclitanti  adesses,  orabam,  illudque  dicere  videbar: 
„vias  tuas  Domine  demonstra  mihi,  et  semitas  tuas  edoce 
me.  Dirige  me  in  veritate  tua,  et  doce  me,  quoniam  tu 
es  DEVS  Saluator  meus."''^  ^c  postea  cum  apud  aureos  Mar- 
tyres  Coloniae  degerem  *,  sensi  hoc  votum  in  me  saepius  renouari,  ut 
peterem  anxius  gratia  tua  Duce  certum  mihique  sahitiferum  vitae 
genus  demonstrari. 

Credo  certe,  hunc  spiritum  timoris^  piaeque  sollicitudinis  tu 
peperisti,  tu  conseruasti,  Domine,  ut  aetas  lubrica  et  ultro  lasciuiens 
timorem  ueluti"  paedagogum  atque  custodem  haberet,  ut^  ego  ad 
uias  prauas^  minus  delaberer.  Configebas  enim  timore  tuo 
carnes  meas,  ut  a  judicijs  tuis  inciperem  formidare'^. 

Atque  in  hac  ipsa  aetate  sum  expertus,  quod  haud  sine  angelo 
tuo  et'  custode  meo  factum  arbitror,  ut  rerum  sacrarum  imaginibus 
ac  templorum  caeremonijs  subinde  delectarer^.  Igitur  Sacrificantibus' 
alijs  Hbenter  inseruiebam  ^ ,  imo  Sacerdotis  personam  mihi  sumebam 
puer ,  et  illius  aemulabar  officium  cantando ,  sacrificando ,  precando : 
Exprimebam,  ut  poteram,  coram  aequahbus  ea  munia,  quae  sacris 
operantis  sunt  propria.  Videantur  haec  studia  prorsus  puerilia,  sed 
in  quibus  aliquando  tamen  apparet  futura  mentis  indoles,  et  mira- 
bihs  prouidentiae  tuae  ratio  a  sapientibus  cernitur,  atque  comprobatur. 
Nunc  uero  peius  cum  pueris  agitur,  quando  ea,  quae  puerili  pietati 
congruere  possunt,  ilH  subtrahuntur  aetati,  quae  paulatim  a  lacte 
ad  solidiorem  cibumi'^  erat  perducenda.  Non  intelHgunt  sapientes 
isti,  quot  modis  tu  summa  sapientia  te  tuosque  sermones  ad  captum 
infantiae  et  insipientiae  nostrae  accommodasti,  longeque  aHter  par- 
uuHs,  quam  viris  et  grandaeuis,  tuae  munificentiae  dona  connnunicari, 
quotidie  res  ipsa  testatur. 


tu  Bad.  ^  edoce  mc,  quia  tu  es  DEVS  Saluator  meus  Bad. 

om.  Rad.       ^  et  Rad.       ^  o»i.  Rad.       ^  SicRad.;  cod.  mon.  Sacrificationibus. 


'  Ps.  39,  5.  2  Ps.  90,  3;  123,  7.  «  Ps.  24,  4.  5. 

*  Canisius  tunc  prope  ecclesiam  celebrem  et  coUegialem  S.  Gereonis,  quae 
antiquitus  ob  auri  splendorem  ,ad  aureos  martyres"  dicebatur,  in  domo  Andreae 
Herll,  ciusdem  ecclesiae  canonici,  habitabat.  Ecclesiam  illam  descripsit  (praeter 
alios)  Aegidius  GeJenius ,  historicus  archiepiscopi  coloniensis ,  ,,De  admiranda,  sacra 
et  civili  magnitudine  Coloniae  Claudiae  Agrippinensis  Augustae  Ubiorum  Urbis"  (Co- 
loniae  1645)  p.  258—271. 

5  Is.  11,  3.  «  Eccli.  2,  16.     Ez.  18,  25.  29.  '  Ps.  118,  120. 

8  Vide  p.  11  notam  14.  »  Ps.  39,  5.  '"  Cf.  Hebr.  5,  12—14. 


Confassionum  Canisii  liber  primus  (c.  1570)  2.  3.  13 

Vtinam  uero  in  liac  puerili  simplicitate  mea  mens,  et  omnis 
puerilis  vitae  meae  ratio  perstitisset.  Sed  crescebat  cum  aetate  ma- 
litia,  peccandique  libido  maior  accedebat,  et  corruptelae  uariae  pectus 
inliciebant:  Peccabam,  neque  pro  peccato  existimabatur,  imo  et  laudi 
ducebatur  aliquando ,  quod  contra  puerilem  innocentiam  fuerat  de- 
signatum.  Erigebam  magis  ac  magis  cornua,  uidebar  ipse  mihi  sapere, 
contemnebam  prae  me  alios,  de  magnis  etiam  rebus  iudicare  uolebam, 
coecus,  ut  inquiunt,  de  coloribus  disputabam.  Neque  cedebam  facile, 
si  quando  aut  monerer,  aut  reprehenderer.  Tantus  inerat  tumor, 
ea  temeritas,  philautia,  stultitia,  petulantia  raentem  occupabat.  Quid 
uero  de  contentione,  ira,  inuidia,  simultate  dicam?  an  illud  fallendi 
mentiendique  studium  excusabo?  Secundum  misericordiam 
tuam,  et  non  juxta  peruersitatem  meam,  memento  mei  tu  prop- 
ter  bonitatem  tuam  Dominei;  Reminiscere  miseratio- 
num  tuarum,  et  misericordiarum  tuarum,  quae  a  saeculo 
sunt^.  Domine  ne  in  furore  tuo  arguas  me,  neque  in  ira 
tua  corripias  me^.  Quoniam  iniquitates  meae  super- 
gressae  sunt  caput  meum,  et  sicut  onus  graue  grauatae 
sunt   super   me^. 

[III.] 

Et  auxit  hos  mihi  morbos  mutatum  domicilium,  cum  ex  aedibus 
nempe  paternis  in  domum  praeceptoris  discendi  causa  transferrer  ^. 
Hic  in  tales  incidi  sodales  atque  commilitones,  qui  suis  tum  uerbis  tum 
exemplis  peccandi  docerent  et  augerent  licentiam,  quique  de  turpitu- 
dine  cogitare,  loqui  et  gloriari  pulchrum  existimarent.  Non  illos  in- 
cuso  Domine,  ut  meam  hinc  excusem  aut  tegam  iniquitatem.  Peccarunt 
illi,  nec  ego  a  peccatis  illis  immunis.  Digni  sunt  flagris,  et  his  ego 
simul  obnoxius.  Puderet  me  fateri,  quae  tunc  facere  non  pudebat. 
Misericordiam  peto,  quia  iudicium  reformido,  sciens  maioribus  peccatis 
maiora  supplicia  reseruari,  et  minoribus  etiam  poenas  apud  te  aliquas 
esse  constitutas.  Ergo  dum  tempus  est  miserendi,  vincat  potentia 
tua,  nostram  fragilitatem,  sapientia  tua  nostram  ignorantiam,  bonitas 
tua  nostram  malitiam  superet,  ut  nulli  nostrum  imputentur,  quae 
mala  contra  legem  tuam  uel  a  me  propter  illos  sodales,   uel  ab  illis 


1  Ps.  24,  7.  2  pg_  24,  6.  3  pg,  6,  2.  ••  Ps.  37,  5. 

'"  Noviomagus  tunc  habebat  scliolam  ^fratrum  vitae  communis",  quos  etiam 
^Hieronymianos''  vel  „Gregorianos''  vocabant,  quosque  Gerardus  Groote  daven- 
triensis  saeculo  XIV.  ad  iinem  vergente  instituerat.  Ac  praeter  eas,  quae  fortasse  in 
aliis  etiam  monasteriis  erant,  scholas  neomagenses,  parochialis  quoque  exstabat 
schola  prope  ecclesiam  S.  Stephani,  eaque  napostolica"  dicebatur,  eo  quod  capituhnn 
ecclesiae  coUegialis  SS.  Apostolorum  coloniensis  pro  iure  patronatus,  quod  in  eccle- 
siam  S.  Stephani  habebat,  eius  etiam  scholae  magistrum  nominabat.  Quae  paulo 
post  ,schola  latina"  facta  est,  et  nunc  est  gymnasium.  lo.  Smetius,  Chronijk  en 
Beschrijving  van  Nijmegen  (Nijmegen  1784)  p.  122.  Friedr.  Netfesheim,  Geschichte 
der  Schulen  im  alten  Herzogthum  Geldern  (Diisseldorf  1882)  p.  52—54.  96.  106. 


14  VIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

propter  me  clam,  palam  perpetrata  fuere.  Adiuua  nos  Deus  sa- 
lutaris  noster,  et  propter  gloriam  nominis  tuj  libera  nos, 
et  propitius  esto  peccatis  nostris  propter  nonien  tuum^. 
Peccauimus  pueri,  peccauimus  adolescentes ,  quibus  utinam  fuisset 
Tobias  aliquis  institutor  d  o  c  e  n  s  n  o  s  a  b  i  n  f  a  n  t  i  a  t  i  m  e  r  e  D  E  V  M, 
et  abstinere  ab  omnj  peccato^.  Miserere  nostrj  Domine,  et,  ut 
rectius  cum  alijs  agatur,  in  multis  eorum  excita  spiritum  Danielis  ac 
sociorum  eius,  qui  portent  iugum  tuum  ab  adolescentia  sua^, 
et  qui  Timotheum*  ac  Nicolaum  uere  pios  adolescentes  °  ardenti  pie- 
tatis  studio  imitentur. 

Ego  vero  ex  meis  et  alienis  malis,  quae  tunc  nimium  commit- 
tebantur,  liunc  fructum  nunc  colligo,  ut  magis  magisque  doleam  uicem 
bene  natorum  adolescentum.  Nam  hi  nostra  quidem  aetate  ita  cu- 
rantur  et  educantur,  ut  capitaliores  hostes  habere  non  uideantur, 
quam  suos  parentes,  paedagogos,  et  alios  uel  sanguine,  uel  consue- 
tudine  et  familiaritate  conjunctissimos.  Ab  his  aetas  illa  generosa 
multis  miserisque  modis  deprauatur,  nec  solum  a  pietatis  cultu  et 
studio  abducitur,  uerum  etiam  ad  superbiam,  luxum  et  lasciuiam  in- 
stituitur,  pessimisque  tum  institutis  tum  exemphs  domesticis  ad  pec- 
candum  prouocatur.  Si  corrumpunt  bonos  mores  colloquia 
praua''',  quae  tandem  pernicies  ex  perditis  maiorum  moribus  et  pu- 
dendis  domesticorum  exemplis  ad  juuenes  redit?  0  quam  graues 
poenas  dabunt,  quam  seuere  iudicabuntur  abs  te  omnes,  qui  uerbis, 
consihjs  et  factis  scandalizant  paruulos  tuos  Domine,  et  ad  te  uenientes, 
tibique  seruituros  rident,  auertunt  atque  impediunf^.  Vae  mundo, 
uae  juuentuti  a  scandalis^  et  mille  laqueis  passim  expansis  ad 
simplicium  animas  decipiendas.  Incitat  mundus ,  funesta  meretrix, 
suisque  praestigijs  innumeros  capit  et  perpetuo  cruciandos  Sathanae 
tradit.  Clamat  et  sapientia,  forisque  voce  constanti  praedicat,  sed 
paucis  est  cordi,  quod  praeclare  monet,  Memento  creatoris  tuj 
in  diebus  iuuentutis  tuae,  antequara  ueniat  dies  afflic- 
tionis  tuae,  et  appropinquent  anni,  de  quibus  dices,  Non 
mihi   placent''. 

Aperi  Domine  oculos  non  modo  coecis,  sed  stultis  etiam  paren- 
tibus,  et  formatoribus  Juuentutis,  ut  desinant  coeci  et  stulti  esse 
duces,  qui  coecos  et  stultos  juuenes  secum  abducant  in  foueam  per- 
ditionis   aeternaei^.     Agnoscant,    quid  quantumque   periculi   tum   sibi 


1  Ps.  78,  9.  2  T^b    i^  10.  »  Thren.  3,  27. 

*  Cf.  Act.  16,  1.  2.     2  Tim.  1,  5. 

^  S.  Nicolaum,  Myrae  cpiscopum,  a  pueritia  exemplar  fuisse  ferunt  innocentiae 
et  virtutis  ac  postea  pueris  ad  pietateni  instituendis  mire  esse  delectatum;  ideo  et 
puerorum  patronus  quidam  habetur,  et  in  multis  Germaniae  locis  die  6.  Dccembris, 
qui  S.  Nicolao  sacer  est,  pueris  poma  et  dulcia  donantur. 

«  1  Cor.  15,  33.  ■  Cf.  Matth.  18,  6;  19,  14.  «  Matth.  18,  7. 

»  Eccles.  12,  1.  '0  Cf.  Luc.  6,  39. 


Confessionum  Canisii  liber  primus  (c.  1570)  3.  15 

tum  concreditis  sibi  jimenibiis  accersant  hac  pessima  securitate.  Anim- 
aduertant,  procliuem  ad  mala  quaeque  adolescentiam  suapte  sponte 
ruere,  quae  sine  magna  ui  ad  uirtutum  officia  aegre  flecti  ac  perduci 
soleat.  Cogitent  florem  illum  virginitatis  in  hac  aetate  pulcherrimum, 
maximeque  commendandum :  sed  hoc  quidem  flore  nihil  fere  fragilius 
et  caducum  magis  esse,  qui  cum  decidit  semel,  virtus  perijt,  serus 
dolor  uenit,  jactura  est  irrecuperabihs.  Nam  amissa  semel  \irginitas 
restitui  nunquam  potest.  0  si  bona  sua  nossent  pudici  adolescentes, 
quanta  hi  cura  diHgentiaque  circumferrent ,  ac  tuerentur  thesaurum 
integrum  uereque  aureum  castitatis,  quam  acria  pro  illo  seruando 
proelia  sustinerent,  quam  accurate  hostem  domesticum,  qui  in  carne 
militat,  obseruarent,  ac  premerent.  Nunquam  committerent  sane,  ut 
sensu  tactuque  suo  uel  alieno  iniuriam  ullam  pudor  acciperet  ac 
sancta  castimonia  polkieretur,  sed  uek;t  expediti  armatique  miktes, 
et  sancta  ira  succensi  mox  hostem  peterent,  quando  iUe  primum  cum 
suis  prorumpit  illecebris,  et  blanda  kbidinum  irritamenta  ueluti  pekices 
et  Syrenes  immittit. 

IHud  mihi  sane  non  contigit,  ut  bona  conscientia  testari  possim, 
quod  sacra  virgo,  et  vere  carne  spirituque  uirgoi  dicebat:  Nun- 
quam  concupiui  uirum,  et  mundam  seruaui  animam  meam 
ab  omni  concupiscentia.  Nunquam  cum  ludentibus  mis- 
cui  me,  neque  cum  his,  qui  in  leuitate  ambulant,  parti- 
cipem  me  praebui^.  Etsi  uero  de  casto  corde  et  corpore  gloriari, 
ut  ika,  non  possum,  nec  debeo:  tamen  in  hoc  gratiam  tuam  mihi 
concessam  praedico,  et  pro  hoc  gratias  tibi  bonorum  omnium  authori 
singulares  ago,  agique  a  castis  mentibus  omnibus  cupio  uehementer, 
qui  liberasti  corpus  meum^  a  foedo  concubitu,  neque  permisisti 
cum  uUa  me  foemina  coinquinari.  Scio  interim  Domine,  quia  non 
possum  neque  potui  unquam  esse  continens,  nisi  te  largiente,  qui 
gratiae  tuae  torrente  ardentes  kbidinum  flammas  exstinguis,  et  uotum 
iugumque  castitatis,  quod  Euangekci  Spadones*  imponunt  sibi,  non 
solum  tolerabile,  uerum  etiam  expeditum,  moke  et  suaue  reddis^. 
Igitur  cum  annos  essem  natus,  ni  fakor,  novendecim,  hoc  etiam,  quod 
perfectius  erat,  inspirasti  atque  largitus  es,  ut  uirginitatem  meam 
sponte  dedicarem  tibi,  et  uirginitatis  amator  me  uoto  astringerem  ad 
perpetuum  coekbatum.  Cuius  rei  nuka  me  unquam  poenitudo  cepit'. 
Obtukt  quidem  pater  sponsam  commodam  et  opulentam:  Proposuit 
Sacerdotiura,  seu,  uti  vocant,  Canonicatum,  quem  Coloniae,  si  uellem, 
consequerer,  et  ad  honores  nescio  quos  saecuk  me  primogenitum 
euehere  cogitauit:  Sed  aderas  Domine,  et  amara  mihi  reddebas  haec 
fercula,  ut  cibis  salubrioribus  et  sokdioribus  pasceres  animam  meam, 


"  coepit  cod.  monac. 

^  Sara,  filia  Eaguelis,  in  Rages,  civitate  Medorum. 

2  Tob.  3,  16.  17.         3  Eccli.  51,  3.         '  Matth.  19,  12.         ■"  Mattli.  11.  30. 


1(3  Vlll.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

ut  in  te  gloriabundus ,  tuaeque  consolationis  rore  perfusus,  cantare 
potuissem:  In  Domino  speravi,  non  timebo,  quid  faciat 
mihi  caroi.  In  Deo  faciam  virtutem,  et  ipse  ad  nihilum 
deducet  inimicos  meos^.  Dominus  adiutor  meus  et  pro- 
tector  meus^:  In  ipso  sperauit  cor  meum,  et  adiutus 
suni'*.  Centenarum  virginum,  quae  et  nobilissimae  et  pulcherrimae 
fuerunt,  habemus  exempla :  ijs  pudicitiae,  quam  vitae  seruandae  maior 
ratio  habebatur.  Et  nos  viri  hoc  cum  carne  proelium  detractamus, 
templumque  polluimus  Spiritus  Sancti,  quem  in  corpore  glorifi- 
care  et  portare^  debemus?  Laudabit  usque  ad  mortem 
anima  meaDominum^,  quoniam  non  despicis  te  rogantes,  in  te 
confidentes,  de  te  praesumentes,  propter  te  militantes.  Confirma  hoc 
DEVS  quod  operatus  es  in  nobis'',  et  perfice  munus  tuum^, 
et  sacrificium  nostrum ,  quod  nobiscum  electae  virgines  et  viduae  de 
casta  carne  offerunt  tibi,  quemadmodum  virgo  mater  virginum  prin- 
ceps  ante  omnes  virgines  obtulit  et  consecrauit  creatori  suo  in 
odorem  suauitatis^.  Et  sunt  adhuc  Christianj ,  proh  dolor  et 
pudor,  qui  gratiam  tuam  aut  ignorantes  aut  blasphemantes,  in  carne 
sine  carne  se  uiuere  posse  desperant,  quantumvis  uouerint  se  castos 
esse  mansuros.  Jgnosce  illis  Domine,  qui  te  pudicitiae  amatorem, 
custodem  et  tutorem  nesciunt,  qui  naturae  suae  imbecillitatem  potius 
quam  ueritatem  promissionis  tuae  spectant,  et  post  acceptam  legem 
Spiritus  carnales  magis,  quam  spirituales  esse  contendunt  ^*^.  Hi  non 
assequuntur  quod  scriptum  est :  Qui  Christi  sunt,  carnem  suam 
crucifixerunt  cum  uitijs  et  concupiscentijs^^  Et  rursum: 
Qui  non  jungit  virginem  suam,  melius  facit^^^  Item,  volo 
omnes  esse,  sicut  meipsumi^.  Et  quod  viduis  post  emissum 
votum  incontinentibus ,  adeoque  perfidis  omnibus  uota  sua  tibi  et 
Ecclesiae  facta  uiolantibus  dictum  est:  Damnationem  habent, 
quia  primam  fidem  irritam  fecerunt^*.  Vae  uae  templa  Dej 
sancta  prophanantibus,  et  mentientibus  Spirituj  Sancto^^. 

[IV.] 

Annos  fortasse  decem,  aut  ijs  amplius,  Coloniae  vixi,  postquam 
aetatis  annum  decimum  quintum  essem  ingressus.  Nec  enim  aut 
tutum  aut  congruum  erat  mihi,  ut  arbitror,  diutius  in  patria  uersarj, 
et  inter  consanguineos  amicosque  fures  temporis,  mundi  retibus  im- 
plicari.     Itaque   patri  meo  lacobo  suggessisti  DEVS ,   qui   dies   meos 


1  Ps.  55,  5. 

2  Ps.  59.  14;  107,  14.  ^  pg.  32,  20;  39,  18.  *  Ps.  27,  7. 
^  1  Cor.  6,  19.  20.  «  Eccli.  51,  8.            "^  Ps.  67,  29. 

s  Cf.  Eccli.  50,  21.  9  Ex.  29,  41.     Lev.  8,  28.     Num.  15,  7  etc. 

'0  Cf.  1  Cor.  3,  1—3.  "  Gal.  5,  24.            ^^  j  Cor.  7,  38. 

'3  1   Cor.  7,  7.             •*  1  Tim.  5,  12.             >^  Act.  5,  3. 


Confessionum  Canisii  liber  primus  (c.  1570)  4.  17 

mirabiliter  ac  piouide  disposiiisti,  ut  is  rae  destinaret  Coloniami,  ubi 
maioribus  et  melioribus  studijs  traderer  imbuendus.  Illic  uero  sensi 
multiplicem  bonitatis  et  gratiae  in  nie  tuae  uirtutem,  pro  qua  sancti 
tui  nunc  mecum  nomini  tuo  sancto  benedicant^.  Parasti 
hospitem  liberalem  Andream  Barduick^,  eumque  Theologum  venera- 
bilem.  Patris  loco  dedisti  Nicolaum  Eschium''  sacerdotem  non  uul- 
gariter  pium,  de  quo  pkira  dicam  postea.  Hospitium  primis  annis  lar- 
gitus  es  non  minus  religiosum  quam  commodum  apud  aureos  Martyres, 
siue  ut  nunc  ioquuntur,  apud  D.  Gereonem.  Tum  ad  docendum  di- 
scendumque  locus  erat  aptus  Montanum  Gymnasium,  in  quo  liberaHbus 
disciplinis  me  operam  dare,  et  magisterij  lauream  consequi  voluisti*. 
Quod  si  amico  fideli  nulla  est  comparatio,  nec  digna  pon- 
deratio  auri  et  argenti^,  pro  magno  quidem  munere  id  abs  te 
mihi  concessum  debeo  existimare,  ut  Coloniae  compkires  amicos,  eos- 
que  sinceros  et  animae  meae  sakitem  amantes  assequerer''.  Ibidem 
primum  Sacra  docere,  et  concionari  coepi  tua  suffiiltus  gratia:  nec 
akbi  subdiaconus,  diaconus  et  presbyter  sum  factus,  nuUis  meis  quidem 
meritis  id  postulantibus,  sed  tua  duntaxat,  aeterne  Pontifex,  clementia 
concedente,  maiorumque  meorum  authoritate  intercedente ,  nimirum 
ut  per  ostium  ingrederer,  nuHumque  ministerium  pubkcum  in 
domo  tua  subirem,  nisi  aperiente  mihi  ostiario^  legitime  missus, 
et  per  eos  qui  gradum  tenent  Apostokcum,  in  Ecclesia  Cathokca 
ordinatus  essem. 

Caeterum''  ut  ad  praeceptorem,  imo  ef^  patrem  Eschium^  reuer- 
tar^   benedic  anima  mea  Domino,   et   noli  obliuisci  retri- 

*  Cod.  mon.  Esochium,  ciuod  falsum  esse  ex  aliis  fontibus  patet. 

*"  Sententiam,  quae  sequitur,  affert  etiam  Rad.  l.  c.  32  {usque  ad  verba  „pres- 
byter  sura  factus"  incl.). 

"  Quae  sequuntur,  a  Caeterum  usque  ad  gratificandum  et  obsequendum  est  (p.  20) 
afferuntur  a  Radero  p.  7 — 12,  et  a  P//t}tone  (Ut  ad  praeceptorem  usque  ad  ea,  quae 
infra  p.  18'^  ponentur)  p.  12 — li.     GalUce  ea  ponit  Dorigtuj  p.  16—18. 

^  ad  Bad.  *  immo  patrem  meum,  revertar  Pi/tit. 


^  Noviomagum  ad  archidioecesim  coloniensem  pertinebat,  donec  Paulus  IV. 
anno  1559  episcopatum  ruraemundensem  condidit,  cui  tunc  Noviomagum  quoque 
attributum  est.     Nunc  episcopo  boscoducensi  ('s  Hertogenbosch)  paret. 

2  Ps.  144,  10. 

^  Canisius  Andream  Herll  de  Bardwick  significat,  ex  Baardwijk  prope  Oister- 
wijk,  Brabantiae  vicum ,  ortum.  Qui  canonicus  ecclesiae  S.  Crereonis  et  theologiae 
licentiatus  erat  et  anno  1525  in  academia  coloniensi  rectoris  munus  gesserat. 
Fr.  J.  V.  Bianco,  Die  alte  Universitat  Koln  I  (Koln  1855),  832. 

*  De  his  et  de  iis,  quae  sequuntur,  vide  infra,  monum.  4—13. 

'  Eccli.  6,  15.  «  Cf.  lo.  10,  1-9. 

■^  Nicolaus  van  Esche  Osterwici  prope  Silvam  Ducis  auno  1507  natus  et 
Lovanii  gravioribus  disciplinis  excultus  est;  anno  1530  sacerdotio  initiatus  Coloniae 
domi  Andreae  Herll  munus  paedagogi  obibat.  Ferunt  eum ,  sacrarum  medita- 
tionum  aliorumque  pietatis  exercitiorum  studiosissimum ,  apud  Cartliusianos  colo- 
nienses  cellam  suam  habuisse;  libros  etiam  aliquot  pios  in  lucem  emisit,  e.  g.  ,Exer- 

B  r a-ansberger,  Canisii  Epistulae  et  Acta.    ].  2 


18  YIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testameutuni. 

butiones"  eiusi,  qui  talem  tribuit  tibi  ad  pietatem  magistrum 
et  hortatorem  quotidianum,  ut  qui  non  mea,  sed  me  salutemque  meam 
amaret  et  curaret  sedulo''.  Hoc  ipso  Duce  displicebam  milii  paulatim, 
ut  rectius  placerem  tibi  DEVS,  quem  adhuc  parum  cognoscebam. 
minusque  timebam  in  illo  flore  juuentutis.  Illius  consilia ,  mores, 
exempla  nouam  ueluti  lucem  inferebant'  oculis  et  auribus  meis.  Illius 
authoritate  frangebam  et  comprimebam  praecipites  motus  ac'^  vanos 
ardores  adolescentiae :  illius  familiaritate  contentus,  reliquas  necessi- 
tudines  et  sodalitates*  facile  negligebam.  Nullus  (quod  sciam)  fuit 
mihi  tum  charior,  atque^  conjunctior,  tantumque  illius  iudicio  tribue- 
bam,  quantum  a  filio  pater  desideraret.  Neque  solum  in  confessione 
secreta-  me  totum  illi  et  saepe  quidem,  aperiebam,  verum  etiam, 
priusquam  nocte  cubitum  concederem  *",  exponebam  illi  familiari  collo- 
quio  (tanta  crat  fiducia)  lapsus,  ineptias,  et  sordes  animae  meae,  ut 
illi  iudici  rationem  erratorum ,  ac  transactae  diei  redderem ',  ac  si 
uellet  etiam.  peccatorum  aliquam  luerem  poenam-. 

Agnosco  et  reuerenter  laudo  misericordiam  tuam'',  quae  semper 
et  ubique  vias  meas  prosperabat ^ ,  o  custos  fidelis  hominum^ 
et  protector  vitae  meae°  DEVS '.  Hunc  virum  Coloniae  uekit 
alterum  Ananiam  ad  me  instituendum,  tibique  propius  adiungendum '" 
(ut  arbitror)  certa  prouidentiae  tuae  lege  destinasti^.  Igitur  ille  pro 
me  sollicitus  esse  pergebat,  precabatur,  flebat,  benedicebat,  prae- 
monebat ,  urgebat  atque  scribebat.  Et  cum  aliquando  ab  illo  ab- 
essem  diutius,  iamque  in  patria  mihi  pluscuknn  indulgerem,  ac  laxio- 
rem  uitam  amplexurus  uiderer,  per  illum  ipsum  ad  me  tum  uenien- 
tem,  ueluti  dormientem  filium  excitasti,  et  negh'gentem  corripuisti,  et 
lapsurum  erexistj,  et  imbecilkun  ad  te  reuocatum,  ilkus  cura  et  opera 
in  via  tua  confirmasti". 


*  omnes  retributiones  Ead.  Pi/th.  {Dorigivj  ses  boutes). 
•^  et  salutem  meam  quaereret  Piith.  '  inferebam  Rod. 

^  et  motus  et  Pijth.  ^  Eijth.  om.  et  sodalitates. 

'  ac  Bad.  Pi/th.  ^  sancta  PiftJi.  ''  discederem  Pad.  Pijth. 

'  ut  rationem  transactae  diei  redderem  Pjth.  ^  Pi/th.  addit  Deus. 

'  o»i.  Pi/th.  ■"  coniungendum  Bad.  Pijth. 

"  Pijthon  prosequitiir:  His  modis,  a  divina  tua  sapientia  adhibitis,  eo  paulatim 
deducebar,   ut   mundum   nec   amarem   blandientem,    neque   metuerem  adversantem. 


citia  pia,  spiritualia,  vere  divina"  (Antverpiae  1563  et  1569,  Augustae  Vindelicorum 
1718  et  1847,  Ratisbonae  1718).  Ac  cum  per  multos  aunos  Diesthemii  (Diest,  iu 
Belgio)  begiuagio  praefuisset,  ibidem  19.  lulii  1578  decessit.  Vitam  eius  enarravere 
Arnoldus  laussen  parochus  diesthemiensis  (f  1583),  Gilbertus  Gybels  (Leuwen  1713), 
P.  F.  X.  de  Ram  (Lovanii  1858).  Cf.  Hermes ,  ^Esch"  in  Wetzer  und  Welte's 
Kirchenlexikon  IV  (2.  Aufl.,  Freiburg  i.  Br.  1886),  col.  888—889.  Uartzheim.  Biblio- 
theca  coloniensis  p.  255—256.  '  Ps.  102,  2.  2  yide  p.  17,  notam  7. 

»  Cf.  Ps.  36,  7.     ler.  12,  1. '  "  lob  7,  20.  »  Ps.  26,  1. 

*  Ananiam  christianum  Damasci  ,.Dominus  misit  lesus"  ad  Paulum  couversum, 
ut  hic  „videret  et  impleretur  Spiritu  sancto"   (Act.  9,  10 — 18). 


Coufessionum  Canisii  liber  primus  (c.  1570)  4.  19 

Pungebas''  cor  meum,  cum  ex  illo  audirem  ac''  discerem  Imius- 
modi  sententias:  Seruire  Deo  regnare  est,  Sola  salus  seruire  Deo, 
sunt  caetera  fraudes.  Si  Christum  bene  scis,  satis  est,  si  caetera 
nescis.  Item'  prudenter  hoc  agebat,  ut  quotidie  caput  ex  4.  Euangelijs 
unum  legerem,  et  in  eo  sententiam  illustrem,  eod.  die  subinde  me- 
ditandam  excerperem,  memoriaque  tenerem.  Accedebat  et  alia  piorum 
auctorum"^  lectio,  per  quos  de  timore  et  amore  tuo  me  commonuisti, 
nec  minus  iuuabar  sanctorum  hominum  propositis  exemplis,  et  inspectis 
historijs,  in  quibus  saepe  uersabar,  Hinc  mea  fides  et  spes,  ad  me- 
liora  sectanda'  excitabatur:  Hinc  mundi  amor  et  timor  in  animo  meo 
magis  euilescebat:  Hinc  Euangelica  tum  praecepta  tum  consilia  mihi 
calcar  fortius  et  desyderium  impensius  adijciebant.  Praeuenisti  me 
Domine  misericordia  tua  ^ ,  multisque  modis ,  ne  peccarem  grauius, 
prohibuisti,  et  a  lata  via,  quae  mundi  amatores  ad  perditionem  ab- 
ducit,  pedes  meos  cohibuistj.  Tibi  gratias  pro  me'  dicant  omnes 
innocentes  et  sancti  tui,  qui^'  posueris  super  me  manum  tuam^, 
et  singularem  meae  salutis  vitaeque  curam  habueris  continenter,  illis 
praesertim  annis,  quibus  adolescentes  mundi  blandimentis ,  carnisque 
uoluptatibus  dediti,  dum  a  te,  et*"  lege  tua  discedunt,  seipsos'  per- 
ditum  eunt,  et  in  mille  Sathanae  laqueos  incidunt,  quamuis  imprudentes, 
morbosque  saepe  grauiores  contrahunt,  quam  quos  tota  deinde  vita 
superare  et  funditus  euellere  possint. 

Confiteor  nominj  tuo  Deus  lumen  et  virtus  animae  meae,  qui 
pascis  et  regis  me  ab  infantia''^,  et  cui  numerati  sunt  omnes 
capillj  capitis  mei*,  gratias  ago  tibi  de  donis  tuis,  quaecunque 
in  me,  per  me  et  propter  me  operari  dignatus  es,  Sub  umbra 
quidem  alarum  tuarum  die  ac  nocte  me'  protexisti^,  et 
quasi  pupillam  oculi  tui  me  custodiuisti^,  non  secus  quam "' 
aquila  prouocans  ad  uolandum  pullos  suos  et  super  eos 
uolitans,  quae  expandit  alas  suas,  et  assuraens  eos  por- 
tat  in  Iiumeris  suis'^.  Tu  omnes  vias  meas  praeuidisti^, 
possedisti    renes    meos,    suscepisti    me    de    utero    matris 


Magni  faciebam  praecepta  et  consilia ;  suaviter  illis  afficiebar,  et  ex  asse  tuus  asse 
[sic ;  leyendum:  essej  peroptabam.  Laudent  Te  aeternum  omnes  Sancti  tui  ob  curam, 
quam  suscepisti,  salutis  meae,  illis  annis,  quibus  tam  multi,  recedentes  a  Te,  viam 
perditionis  capessunt,  et  Diaboli  laqueis  irretiti  peraegre  inde  extricantur.  Omni>w 
simUin  gallico  sermone  jMSidf  Dori(jnij. 

"  Pungebat  Rad.  '^  et  Bad.  "^  idem  Rad.  ''  authorum  Bad. 

"  spectanda  Bad.  f  Rad.  om.  pro  me. 

^  quod  Rad.,  idqite  fortasse  meUns.  "'  Rad.  om.  te,  et. 

'  Sic  Rad.;  cod.  mon.  seipsum.  ^  infantia  mea  Rad. 

'  Rad.  om.  me.  ""  ac  Rad. 


Cf.  Ps.  58,  11.  2  ps.  138,  .5.  3  cf   Qen.  48,  15.     Ps.  22, 

Matth.  10,  30.  5  Ps.  16,  8.  «  Ps.  16,  8. 

Deut.  32,  11.  8  Ps.  138,  4. 

2* 


20  \IU.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

meae^,  super  iram^  inimicorum  meorum  extendisti  ma- 
num  tuam,  et  saluum  me  fecit  non  justitia  mea,  sed  dextera'' 
et  misericordia  tua^,  cui  sit  omnis  laus  et  gloria  in  secula 
seculorum^.  Precor  te  Domine  fidelissime  custos  et  amator  humani 
generis,  quam  tribuisti  gratiam  indigno  puero  mihi,  eam  multis  alijs 
infunde,  auge,  perfice,  ut  a  mundi  turbis  et  periculis  illis  mature 
semoti,  bonos  piosque  praeceptores  habeant,  quorum  praeceptis  et 
exemplis  adiuti  morum  vitia  potius,  quam  barbarismum  et  soloecis- 
mum°  fugiant*^,  ac  detestentur  *.  Discant  illi  salutaria  magis  quam 
vana,  firma  non  uaga  sectari  studia,  et  in  his  obseruent"  proprium 
scopum,  ut  suo  et  aliorum  commodo  doctrina  soHda  recte  et  con- 
uenienter  uti  ueHnt  et  possint,  primum  quidem  ad  nominis  tui  gloriam, 
cui  seruire  debent  omnia^,  deinde  vero  ad  profectum  Ecclesiae  tuae, 
cui  magis  quam  patriae,  amicis  et  parentibus  gratificandum  et  ob- 
sequendum  est^. 


*  viam  Rad.    Vulgata  Clementis  VIII.  iussu  edita  hic  Jiabet  iram. 

^  Pi/thon  (p.  343):  [Divina  beneficia  CanisiusJ  ^in  suis  Conf.  sic  enuraerat: 
,Omnes  sancti',  ait,  ,benedicant  Tibi,  Deus  meus  ,  qui  curam  gessisti  salutis  meae. 
Regeneratus  sum  in  Cbristo  per  baptismum ;  confortatus  in  fide  per  Sacramentum 
Confinnationis ;  coelesti  pane  in  Eucharistia  pastus,  receptusque  in  tuam  gratiam, 
beneficio  Clavium  Ecclesiae  tuae  concessarum.'  Dein,  quibusdam  interjectis,  exclamat 
cum  Regio  Vate :  ,Dominus  Firmamentum  meum ,  qui  pascis  me  a  juventute  mea : 
die  ac  nocte,  sub  umbra  alarum  tuarum  protexisti  me;  custodisti  me,  ut  pupillam 
oculi :  omnes  vias  meas  praevidisti.  Projectus  sum  in  Te  ex  utero :  extendisti  manum 
tuam  super  inimicos  meos,  et  dextra  tua  salvavit  me.' " 

'  Bad.  oin.  et  soloecisnium. 

^  Oro  Te ,  mi  Deus ,  custos  et  amator  hominum ,  concede  his  adolescentibus 
eam  gratiam,  quam  mihi  indigno  olim  contulisti,  cum  essem  in  aetate,  in  qua  nunc 
sunt.  Fac,  ut  a  periculis  liberati  pios  Praeceptores  nanciscantur ,  quorum  sermo- 
nibus  et  exemplis  incitati,  majori  studio,  morum  peccata  fugiant,  quam  Grammaticae 
Seloecismos.     Pi/th.  p.  78. 

^  et  mihi  obseruent  Pad. 

''  lis,  quae  praecesserunt  et  quae  sequuntiir,  utcumque  similia  sunt  quae  habet 
Pifthon  p.  363 — 364:  „Necessitudo,  quae  Canisio  cum  tot  egregiis  et  spectata  virtute 
viris  intercedebat ,  magna  ei  commoda  attulit,  ob  quae  singulares,  in  senectute. 
Deo  gratias  agebat.  ,Considerabam',  ait,  ,eam,  quam  mihi  indideras  propensionem 
cum  sanctis  animabus  agendi ,  pro  singulari  dono  Bonitatis  tuae.  Afficiebat  me 
piorum  consuetudo  prae  quam  familiaritas  cum  illo  gencre  hominum,  quos  non  tam 
virtus,  quam  naturae  dotes  et  fortunae  dona  commendant.     Sapieutibus  horum  pau- 


1  Ps.  138,  13.  2  Ps.  137,  7. 

»  Rom.  16,  27.    Gal.  1,  5.   Phil.  4,  20.    1  Tim.  1,  17. 

*  S.  Augustinus  de  se  ipso  in  ^Confessionibus"  (1.  1,  c.  18,  n.  28):  „Quid 
autem  mirum  quod  in  vanitates  ita  ferebar,  et  a  te,  Deus  meus,  ibam  foras,  quando 
mihi  imitandi.  proponebantur  homines,  qui  aliqua  facta  sna  non  mala,  si  cum  bar- 
barismo  aut  soloecismo  enuntiarent,  repi-ehensi  confundebantur ;  si  autem  libidines 
suas  integris  et  rite  consequentibus  verbis  copiose  ornateque  narrarent,  laudati  glo- 
riabantur?"  (Opera  tom.  I,  ed.  opera  monachorum  0.  S.  B.  e  Congregatione  S.  Mauri 
[Parisiis  1679],  p.  79.    Migne,  PP.  LL.  XXXII,  073.) 

^  Cf.  Ps.  118,  91. 


Confessionum  Canisii  liber  primus  (c,  1570)  4.  5.  21 

Neque''  possum  hic  obliuiscj  bonarum,  sanctarumque  meiitium, 
quas  puer  et  adolescens  ego  non  sine  consolatione  et  profectu  spiri- 
tuali  sum  frequenter  expertus'',  cum  apud  Arnliemenses  ^ ,  Nouio- 
magenses,  Busciducenses^,  Osterwickenses  ^,  Diestenses^,  Louanienses 
degerem. 

Laudo  et  extollo  Sanctum  nomen  tuum  in  sponsis  tuis,  ijsque 
virginibus  admirandae  ^irtutis,  et  antiquae  simplicitatis ,  et  probatae 
pietatis,  quarum  monitis  et  exemplis,  imo  et  vaticinijs^  me  saepius 
excitare,  terrere,  fouere  et  impellere  uoluisti,  ut  et  tibi  propior  fierem, 
et  mihi  notior,  et  alijs  utilior,  et  in  via  spiritus  vigilantior  essem. 
Credo  gratiae  tuae  donum  fuisse,  idque  mihi  profuisse  sensi',  cum  ego 
huiusmodj  seruis  et  ancillis  tuis*^  electis  adiungerer  saepe.  Illis  quam 
caeteris  opulentioribus  adesse  malebam^  illorum'^  hortationes,  consilia, 
preces  magnipendebam,  cum  illis  colloquia  pia  miscebam. 

[V.] 

Audiebam  quidem  Coloniae  principia  Juris  seu  Listitutiones 
Imperiales   aliquandiu:   Louanij   vero  luris   Canonici  iDublicis   aderam 


perum  Evangelicorum  consiliis ,  exemplis ,  et  communicata  eis  luce ,  dignatus  es, 
Domine,  me  instruere,  me  firmare,  et  salutari  judiciorum  tuorum  timore  carnes  meas 
coufigere,  meque  impellere,  ut  propius  ad  Te  accederem,  me  inspicerem,  et,  quo  aliis 
fructuosior  esse  possem,  in  rem  Spiritus  oculos  acrius  intenderem.'" 

*  Qme  sequuntur  usque  ctd  colloquia  pia  miscebam,  etiam  Sacchinus  proponit, 
hoc  prooemio  praemisso:  [Canisius]  ,et  haec  ipsa  iam  senior  literis  consignauit,  et 
de  profectu  ex  notitia  et  colloquiis  religiosarum  eiusmodi  foeminarum,  Deo  gratias 
agit  his  verbis.  Non  possum"  etc.  (De  rita  Canisii  p.  20 — 21).  Eadem,  usque  ad 
^adesse  malebam",  liahet  Riess  1.  c.  p.  12. 

•^  quas  puer  et  adolescens  sum  frequenter  expertus  non  sine  profectu  et  con- 
solatione  spirituali  Sacch. 

■=  Sacch.  om.  idque  mihi  profuisse  sensi. 

^  seruis  tuis  et  ancillis  Sacch.  *  mallebara  Cod.  mon. 

^  illarum  Sacch. 


1  Arnhem  (Romanorum  ^Arenacum"  ?)  per  aliquod  tempus  ducum  Geldriae 
sedes  erat;  nunc  caput  est  Geldriae,  proviuciae  neerlandicae.  Dicunt  aliqui  Ottonem 
Canis,  Petri  nostri  patruum,  Arnhemii  consulatum  gessisse.  Cf.  Bongaerts,  Stamlijst 
p.  6.  Certe  Otto  Canisius ,  Petri  frater ,  anno  1572  ibidem  consul  fuit.  Bonr/aerts 
1.  c.  p.  7.  *  Epistula  P.  loannis  Hasii  S.  J.  ad  P.  Matthaeum  Raderum  S.  J.  data 
Erabrica  11.  lanuarii  1614.  Autographum  est  Monachii  in  bibliotheca  regia,  Cod. 
lat.  1611,  n.  100. 

^  Boscoducum  sive  Silva  Ducis  ('s  Hertogenbosch ,  Bois-le-Duc)  anno  1559  et 
iterum  anno  1853  civitas  episcopalis  facta  est  et  nunc  caput  quoque  provinciae 
regni  neerlandici  est,  cui  nomen  est  Brabantia  septentrionalis. 

^  IUic  forte  etiam  piissimam  virginem  Mariam  de  Oisterwijk  primum  vidit, 
quae  postea  Coloniae  sacrarum  virginum  praeses  et  Societatis  lesu  illic  nascentis 
^.mater"  fuit.     De  qua  phira  infra. 

*  Vide  p.  17,  n.  7. 

^  Canisius  in  „Testamento"  vaticinium  eiusmodi  virgineum  exponit. 


22  \IU.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentuni. 

lectionibus,  cum  sic  pater  clesideraret  ^.  Caeterum  quae  ad  mysticara 
Theologiam,  et  Spiritualia  studia  pertinent,  magis  animo  adlucebant, 
in  his  maiorem  succum  et  sapidiorem  cibum  mens  mea  reperiebat. 
Xondum  agnoscebam,  quo  me  Spiritus  tuus  uelut  in  portum  adduc- 
turus  esset:  sed  secundos  tamen  uentos  immittebas,  meamque  naui- 
gationem  prosperabas,  ut  blandae  Syrenes,  et  vana  mundj  kidibria, 
ob  quae  plurimi  periclitantur,  meam  cymbam  nihil  commouerent. 

De  victus  parsimonia  et  vestitus  austeritate  libenter  alijs  gratulor, 
ipse  non  possum  gloriarj ,  si  uelim  maxime ,  quia  vias  illas  non  ex- 
quisiuj,  de  quibus  aiebat  ille,  Propter  uerba  labiorum  tuorum 
ego  custodiui  vias  duras^.  Vestis  interim  cilicinae  usum  saepe 
puer  assumpsi,  nec  iubente  aut  inuitante  tamen  ullo,  ut  arbitror:  et 
priusquam  grauem  in  carne  luctam  experirer.  Nec  mihi  displicebat 
tum  simphcitatis  et  paupertatis  studium  a  praeceptore  commendatum. 
Vnde  factum  puto,  ut  nonnunquam  bonam  librorum  partem  sacco  in- 
clusam  in  pauperes  distribuendam  ultro  darem.  Ad  uitam  religiosam, 
qualem  Carthusiani  profitentur,  quietis  et  contemplationis  amor  me 
saepius  inuitabat.  Aliquando  in  Bacchanalibus  festis,  quae  uocant, 
cum  inter  coenandum  alijs  assiderem,  a  vini  potu  me  abstinuisse  scio, 
quod  ueniret  in  mentem  summae  intemperantiae  et  communis  crapulae, 
qua  se  tunc  homines  insani  obruunt,  et  ingentem  Deo  interunt  con- 
tumeliam,  quandoquidem  pro  Deo  uentrem^  studiosissime  ac  petulan- 
tissime  colant.  Verum  haec  si  bona  fuerunt,  te  authore  et  Duce 
fiebant,  qui  praeuenisti  me  tua  misericordia ,  et  a  mundi  carnisque 
spiritu  abstraxisti  animam  meam,  ut  in  simplicitate  cordis*  va- 
carem  tibi,  et  me  ipsum  abnegarem.  Fateor  Domine  testis  et  iudex 
omnium,  fateor,  ab  illorum  me  virtute  procul  abesse,  qui  carnem 
suam   cum   uitijs   et   concupiscentijs  singulari  studio   cruci- 


'  „Liber  Intitulatonim"  sive  matricula  universitatis  lovaniensis,  annos  1528 
ad  1569  complectens,  in  anno  1539  liaec  liabet : 

„Anno  a  virgineo  partu  millesimo  quingentesimo  trigesimonono  mensis  Februarij 
die  vltima  in  congregatione  alme  vniuersitatis  studij  generalis  opidi  Louaniensis 
apud  Augustinenses  celebrata  electus  fuit  ex  facultate  iuris  ciuilis  in  rectorera 
eiusdera  vniuersitatis  Ghisbertus  Loyden  a  Buscoducis  Artium  magister  et  vtriusque 
iuris  Licentiatus.  Qui  prestitis  iuraraentis  consuetis  recepit  a  suo  predecessore 
sigiUura  libros  et  alia  rectoratus  insignia.  Sub  quo  sunt  intitulati  quoruni  nomina 
sequuntur 

[seqmmtur  nominaj 

Aprilis 

XXI    M.  Petrus  Canis  Nouiomagus."' 

Descripsi  ex  ipsa  raatricula,  quae  nunc  est  BruxelHs  in  archivo  regio  (Cod. 
chartac.  in  2°,  signatus  ,Universite  de  Louvain  Nr.  42'').  Eadem  a  PP.  Deynoodt 
et  Bongaerts  typis  exscripta  sunt. 

2  Ps.  16.  4.  '  Cf.  Phil.  3,  19. 

*  Gen.  20,  5.     3  Reg.  9,  4.     2  Cor.  1,  12  etc. 


Confessioumn  Canisii  liber  primus  (c.  1570)  5.  23 

fixeriuit^,  et  sibi  vitae  duriciem  indixerunt,  ut  cruce  suscepta  per 
viam  angustam^  Maiestati'  Tuae  deuotius  atque  securius  famulentur. 
Horum  institutum  in  loanne  Baptista  et  primis  Anachoretis  veneror, 
in  Hieronimo,  Francisco,  Dominico  alijsque  patribus  miror.  Illorum 
seuera  disciplina  sanctumque  propositum  utinam  tot  haberet  aemula- 
tores,  quot  passim  inuenit  impugnatores,  ut  quibus  lubet  fallaci  carnis 
licentiae  magis  quam  uerae  libertati  spiritus^  fauere  ac  patrocinarj. 
Tu  uero,  qui  laborem  et  dolorem  consideras*,  qui  et  reddis 
unicuique  secundum  eius  opera^,  et  magno  eos  honore  dignaris, 
qui  propter  te  tota  die"  mortificantur'^.  Fac  nos  et  candidos, 
et  aequos  aestimatores  fraternarum  Yirtutum ,  et  studiosos  earum 
sectatores  effice,  qui  Spiritu  tuo  Duce  et  impulsore  carnem  suam 
perfecte  subigunt  aut  vigilijs,  aut  ieiunijs  alijsque  sponte  assumptis 
afflictionibus  hostem  domesticum  persequuntur.  Quem  rigorem  vitae 
si  nos  delicati  milites  nolumus,  aut  non  possumus  imitari,  absit  tamen, 
0  Deus!  aemulatrix  invidia,  et  stulta  mordacitas.  Admiremur  potius 
aliorum  pro  te  pugnantium  et  in  te  vincentium  fortitudinem ,  teque 
gloriosum'^,  et  mirabilem  in  Sanctis  tuis^  praedicemus,  Vti- 
nam  ego  aliquam  gratiae  portionem  assequerer ,  quam  tu  Servis 
lustisque  tuis  Moysj,  Samuelj,  Davidj,  Hieremiae,  Danieli,  Nazareis, 
Rechabitibus  ^,  Anachoretis  abunde  donasti,  ut  essent  illi  sibi  severi, 
et  peccantibus  simul  alijs  compatientes ,  ut  malis  etiam  horum",  non 
secus,  quam  suis  deplorandis  et  vindicandis  studiose  vacarent. 

Hunc  kictum  et  zehmi  excita,  et  largire,  ut  mihi  meisque  pec- 
catis  minime  parcam,  ridentem  vero  mundum  deplorem,  et  pro  ini- 
m  i  c  i  s  C  r  u  c  i  s  i^ ,  ac  carnis  Amatoribus  lacrimas,  veri  amoris,  doloris- 
que  testes  frequenter  effundam.  Spiritum  rectum  innova  Domine 
in  visceribus  meisii,  ut  sciam  et  sentiam,  quam  sit  amarum'', 
te    fonte    aquae    vivae    relicto,    cisternas    fodere    dissi- 

*  Matri  cod.  mon. 

^  Quae  seqmmtur  iisque  acl  finem ,  aliis  iisque  paulo  minorihus  )iotis  in  codice 
monacensi  scripta  sunt,  ideoque  duhium,  eademne  manu  ac  priora. 
"  pro  horum  cod.  mon.  ^  amare  cod.  tnon. 


»  C4al.  5,  24.  2  cf.  Matth.  7,  13.  14.     Luc.  13,  24. 

^  Cf.  2  Cor.  3,  17.     Gal.  4,  31 ;  5,  13.  ^  Ps.  10  sec.  Hebr.,  14. 

^  Matth.  16,  27.    Rom.  2,  6.  «  Ps.  43,  22.     Rom.  8,  36. 

"  Dan.  3,  45.  52.  56.  »  Ps.  67,  36. 

^  Rechabitae  illi  leremiae  prophetae  affirmare  poterant:  ^Obedivimus  voci 
Jonadab,  filii  Rechab,  patris  nostri,  in  omnibus,  quae  praecepit  nobis,  ita  ut  non 
biberemus  vinum  cunctis  diebiis  nostris  .  .  . ,  et  non  aedificaremus  domos  ad  habi- 
tandum,  et  vineam  et  agrum  et  sementem  non  habuimus,  sed  habitavimus  in  taber- 
naculis."  Propterea  Deus  per  leremiam  eorum  Israelitis  exemplum  oboedientiae 
proposuit  et  singularem  iis  favorem  promisit  (ler.  35,  8 — 19).  S.  Hieronijmus  in 
iis  vitam  eremitarum  et  monachorum  christianorum  praeformatam  cernit  (Epistula 
ad  Paulinum  presbyterum  de  institutione  clericorum  n.  5  {Mignc,  PP.  LL.  XXII,  583). 

'"  Phil.  3,  18.  11  Ps.  50,  12. 


24  YIU.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testanientum. 

patas^,  et  praetermisso  coelesti  manna,  porcoriim  siliquis^  in- 
haerere ,  teque  contempto ,  vel  neglecto  summo  Bono ,  carni ,  mundo, 
Sathanae  hoc  est  perditissimis,  nocentissimisque  hostihus  ter  miseram 
sernre  servitutem^  Suspirat  cor  meum,  quia  ne  minima  quidem  ex 
parte  possum  meminisse,  quot  quantisque  modis  puer  et  adolescens 
coram,  et  contra  te  iteraverim  lapsus,  contraxerim  debita,  et  luendas 
peccatorum  poenas  de  anno  in  annum ,  de  die  in  diem  cumulaverim 
mihj,  Quod  si  graviora  etiam  non  designassem  peccata,  quae  lex 
tua  severe  prohibet,  ac  iustitia  tua  sempiternis  gehennae  supplicijs 
vindicanda  esse  decernit,  an  propterea  gloriabitur  cor  meum,  et  obli- 
viscar  illius  sententiae,  De  propitiato  peccato  noli  esse  sine 
metu^.  Longe  absum  a  viri  sancti  simplicitate,  atque  innocentia,  quem 
tu  Deus  aperte  commendasti,  et  qui  de  se  ipso  testatur,  E  t  i  a  m  s  i  h  a- 
buero  quippiam  iustum,  non  respondebo,  sed  meum  iudicem 
deprecabor.  Etiamsi  simplex  fuero,  hoc  ipsum  ignorabit 
anima  mea*.  Vere  scio,  quod  ita  sit,  quod  non  iustificetur 
homo  compositusDeo^;  et  rursum:  Yerebar  omnia  opera 
m  e  a ,  inquit,    s  c  i  e  n  s   q  u  o  d   n  o  n   p  a  r  c  e  r  e  s   d  e  1  i  n  q  u  e  n  t  i  '^. 

[VI.] 

Vereor  et  ego,  multoque  iustius,  quam  lob  ille  simplex, 
rectus  ac  timens  Deum,  recedens  ab  omni  malo",  et  in 
summis  etiam  afflictionibus  retinens  innocentiam^  verebatur. 
Audio  quidem  cantantem  prophetam,  Custodivit  anima  mea  te- 
stimonia  tua,  servavi  mandata  tua^,  in  toto  corde  ex- 
quisivi  te^^.  Retribuet  mihi  Dominus  secundum  iustitiam 
meamii.  Novi  et  regem  Ezechiam  bona  conscientia  coram  te  affir- 
mantem:  Memento  quaeso,  quomodo  ambulaverim  coram 
te  in  veritate,  et  in  corde  perfecto,  et  quod  bonum  est 
in  oculis  tuis  fecerimi^.  Neque  mentitus  est  sane  Doctor  veri- 
tatis,  ubi  de  se  loquitur,  Nihil  mihi  conscius  sum^^.  Bonum 
certamen  certavi,  cursum  consummavj,  fidem  servavi.  In 
reliquo  reposita  est  mihj  corona  iustitiae,  quam  reddet 
mihiDominus  in  die  illa  iustus  ludex^*,  Aciterum:  Gloria 
nostra  haec  est  testimonium  conscientiae  nostrae^^ 
Tantum  enim  fiduciae  pijs  praebet  pius  animus  et  vita  innocenter  acta, 


*  In  codice  monacensi  seqnitur  haec  sententia  Vnieis  postea  deleta  (Uhrarius 
ijise  delesse  videtur) :  „Pulvis  sum,  o  factor  et  Author  omniuml  et  in  pulverem 
redigar  brevj ,  qui  tanquam  flos  effloresco,  atque  depereo"  (Gen.  3,  19.  lob  14,  2. 
i%.  102,  13). 


»  ler.  2,  13.  19.  ^  Lue.  15,  16.  »  Eccli.  5,  5.  "  lob  9,  1-^  21. 

»  lob  9,  2.  «  lob  9,  28.  '  lob  1,  1;  2,  3.  »  lob  2,  3. 

9  Ps.  118,  167.  168.  1«  Ps.  118,  10.  »'  Ps.  17,  25. 

»2  4  Reg.  20,  3.  '^  1  Cor.  4,  4.  >^  2  Tim.  4,  7.  8.  ''  2  Cor.  1,  12. 


Confessiouum  Canisii  liber  primus  (c.  1570)  5.  6.  25 

ut  illi  in  te  Domino  sancte  gloriarji,  et  aliquando  suae  virtutis 
exemplum  alijs  imitandum  proponere ,  seque  ipsos  commendare  cum 
Deipara  Yirgine^  minime  reformident. 

Ego  vero  multorum  mibi  malorum  conscius,  et  pergravi  onere 
peccatorum,  quae  annis  pluribus  quadraginta  commisi,  pressus,  non 
unde  gaudeam,  vel  me  ipsum  commendem  babeo,  sed  quod  doleam, 
ac  deplorem  cumulatim  offendo.  Vere  non  sum  sicut  caeteri 
hominum^,  nempe  loannes  Baptista,  Hieremias  Propbeta,  et  similes, 
quos  in  utero  materno  tu  mirabiliter  sanctificasti.  Neque  sum  sicut 
illi,  quos  praepotentj  contra  peccatum  gratia  misericorditer  admodum 
instructos  confirmare  dignaris.  De  bis  forte  scriptum  est,  quod  non 
posuistj  poenitentiam  iustis*,  qui  tibi  Deo  lustorum  non  peccaverunt. 
Non  sum  etiam  sicuti  caeteri  hominum,  qui  post  admissum 
peccatum  fructus  poenitentiae  dignos  ediderunt^,  et  quia 
multa  illis  remissa  sunt  peccata,  multum  dilexerunt^ 
ut  charitas  peccatorum  multitudinem  operiref^.  Vae 
autem  ingrato,  misero,  ac  tepido  mibj,  quem  benignitas  tua  tot  annis 
deHnquentem  sustinet,  fugientem  exspectat,  surdum  vocat,  et  diligit 
immerentem.  Praeclara  sunt,  rara  sunt,  infinita  sunt  beneficia  tua, 
quibus  inde  ab  infantia  me  per  omnem  aetatem,  et  ubique  locorum 
es  prosecutus,  ut  ad  bene  beateque  vivendum  occasionem  feliciorem 
quam  plerisque  alijs  mihi  suppeditares.  Sed  quo  fuit  vberior  muni- 
ficentia,  et  clementia  in  me  tua  liberalior,  eo  certe  culpabilior,  foedior, 
damnabilior  est  iniquitas  mea,  quod  gratiosae  uisitationis  tem- 
pus^  acceptabile,  diesque  salutis^  et  annos  gratiae  parum 
agnovi,  amantem  Patrem  frigide  redamavj ,  gratiam  tuam  in 
vanum  saepius  recepii^,  in  cultu  tuo  piger  et  torpidus  vixi,  et 
tantum  non  contempsi  divitias  Bonitatis  et  patientiae 
et  longanimitatis  tuae^i  Domine  Deus  et  ludex  meus. 

Doleo  caecitatem  meam,  qui  post  tot  accepta  vuhiera',  neque 
te  solem  lustitiae^^,  neque  me  abyssum  miseriae  recta  possum 
intuerj.  Vere  tu  es  Deus  absconditusi^,  altissimus  creator 
omnium,  omnipotens,  et  Rex  potens,  et  metuendus  nimis, 
sedens  super  thronum,  et  dominans  Deus^*,  ut  scripsit  Ec- 
clesiasticus.  Qui  cum  lucem  habites  inaccessibilem,  a  nullo 
videri  potes^^  mortalium,  nisi  perobscure,  ac  velutj  per  specu- 
lum  in  aenigmate,  qui  postea  de  facie  ad  faciem^^  te  mundis 

*  Sic ;  munera? 


1  ler.  9,  23.  24.    1  Cor.  1,  31.    2  Cor.  10,  17.    Pliil.  3,  3. 

2  In  cantico  ^Magnificat'   (Luc.  1,  46—55).  "  Luc.  18,  11. 
*  Cf.  Luc.  5,  32;  15,  7.             *  Luc.  3,  8.             «  Luc.  7,  47. 

^  Prov.  10,  12.     1  Petr.  4,  8.  »  Luc.  19,  44.  »  2  Cor.  6,  2. 

^°  2  Cor.  6,  1  (.  .  .  .  exhortamur,  ne  in  vacuura  gratiam  Dei  recipiatis). 
»  Rom.  2,  4.  12  MaL  4,  2.  '^  ig.  45^  15. 

"  Eccli.  1,  8.  '■■  1  Tim.  6,  16.  '«  1  Cor.  13,  12. 


2(3  YIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testameutura. 

cordibus^  dabis  integre  et  felicissime  conspiciendiim.  Maior  autem 
haec  est  coecitas  cordis  mei,  quod,  cum  alia  multa  videre  et  cogno- 
scere  videar,  meipsum  tamen  [non]''  videam,  peccata  propria  non 
observem,  non  ponderem,  non  deplorem  atque  castigem.  Et  quoniam 
meipsum  non  iudico^  pessimus  ipse  mihi  magister,  et  Censor  supra 
moclum  indulgens,  grave  iudicium  meum  subsequi  necesse  est,  in  quo 
iustitias  etiam  ad  trutinam  aequitatis  tuae  revocabis,  in  quo  corda  et 
renes  hominum  scrutaberis^  et  ante  actae  villicationis  ratio- 
n  e  m  ■*  exactam  a  quovis  reposces.  Sane  me  quoque  tangit,  quam  tuus 
pronuntiavit  filius,  sententia:  Omni  cuj  multum  datum  est,  multum 
quaeretur  ab  eo:  et  cui  commendaverunt  multum,  plus  petent 
ab  eo^.  Tantoque  magis  reformido  iudicium,  quod  de  uno  latum,  in 
multos  competit,  cum  dicitur,  Inutilem  servum  eijcite  in  tene- 
bras  exteriores^.  Quid  igitur  faciam,  cum  surrexerit  ad 
iudicandum  Deus?  et  cum  quaesierit,  quid  respondebo?'^ 
Verumenimvero  Deus  et  Creator  meus,  vita  et  salus  mea^  es, 
tu  non  odisti"  quaecunque  eorum,  quae  fecisti,  sed 
diligis  omnia,  quae  sunt^,  et,  sicut  ipse  non  sine  iureiurando 
dixisti,  non  vis  mortem  peccatoris,  sed  magis,  ut  conver- 
tatur  et  vivat^*^;  propterea  respiro  in  miserationibus  tuis  multis 
et  magnis,  o  clementissime  Pater,  Pater  misericordiarumi^  qua- 
rum  neque  numerus ,  neque  modus ,  neque  finis  potest  excogitarj. 
Maior  est  misericordia  tua,  quam  potest  esse  iniquitas  mea.  Tu  es 
Dominus  (ut  vere  poenitentis  Regis  verbis  utar)  altissimus^^^  l3e_ 
nignus^^  longanimis  et  multum  misericors^*,  et  poenitens'  super 
malitias  hominumi".  TuDomine  secundum  multitudinem  [mise- 
ricordiae]'^  tuae^^  promisisti  poenitentiam  et  remissionem  ijs,  qui 
peccaverunt.  Ne  intres  igitur  in  iudicium  cum  servo  tuo^'^, 
quia  si  iniquitates  observaveris  Domine,  Domine,  quis 
non  desperabit  ?  quis  maledictionem  aeternam  effugiet  unquam  ?  q  u  i  s 
sustinebit?^^  Ne  despicias  opus  luteum  et  fragile  manuum 
tuarum^^,  quia  mendax  et  vanitas  [sicj  est  omnis  homo^O: 
omnis  caro  foenum,  et  revera  omnis  gloria  eius  quasi 
flos  agri^i;  nec  secundum  iustitiam  tuam  retribuas-^  mihj, 
quia  misericordia  tua  super  omnia  opera  tua^S;  sed  secun- 
dum  benignitatem  tuam  magnam  et  infinitam. 


om.  cod.  tnon.  ^  odis  cod.  nion. 

Sic  cod.  mon. ;  sed  videtnr  esse  legendnm  praestabilis ,  quod  hahet  loel  2,  13. 

secundum  multitudinis  tuae  cod.  mon. 


'  Matth.  5,  8.       2  cf.  1  Cor.  11,  31.       ^  Ps.  7,  10.  ler.  17,  10  etc.       *  Luc.  16,  2. 

'=•  Luc.  12,  48.  «  Matth.  25,  30.  "  lob  31,  14.  «  Ps.  26,  1.  »  Sap.  11,  25. 
'^'Ez.  33, 11.  "2Cor.  1,  3.  >2  Ps.  17,  14;  96,  9  etc.  i»Ps.  68,  17.  loel  2, 13. 
"  Ps.  102,  8.  '5  Cf.  loel  2,  13.  lon.  4,  2.  ^^  Ps.  105,  45.  '^  Ps.  142,  2. 
18  Ps.  129,  3.  "  Ps.  137,  8.  ^o  pg,  115^  n.  Rom.  3,  4.  Cf.  Ps.  61,  10. 
2'  Is.  40,  6.    1  Petr.  1,  24.        22  3  Re%.  8,  32.   2  Par.  6,  23.         -*  Ps.  144,  9. 


Confessionuni  Canisii  liber  primiis  (c.  loTO)  6.  27 

Exaiuli  me  Deus  salutaris  noster,  Spes  omnium  fi- 
nium  terrae^,  et  te  clementem  ostendas  poenitenti  mihj,  et  tuam 
imploranti  gratiam  in  tempore  adsis  oportuno^.  Miserere 
pupilli  tui,  Pater  pauperum^,  etDeus  dives  in  misericordia* 
manum  adiutricem  inopi  praebe,  ut  quod  mihi  deest  (deest  autem 
plurimum)  inexhausta  suppleat  pietas  tua,  cuius  hoc  est,  eritque 
semper  proprium,  a  terra  suscitare  inopem,  et  de  stercore 
pauperem  erigere,  ut  colloces  eum  cum  principibus,  cum 
p  r  i  n  c  i  p  i  b  u  s  p  o  p  u  1  i  t  u  j  ^.  Esto  medicus  aegroto  mihi ,  ut  sanes 
languores  omnes  animae  meae.  Ne  submergar  in  profundum'^ 
in  mari  longe''',  In  mari  turbulento  iactor,  Salva  me  Domine 
propter  nomen  tuum^,  et  succurre  in  tempore,  priusquam  nox 
irruat,  ut  salva  nave,  et  mercibus  ad  portum  securus  transvehar,  et 
cum  Sanctis  tuis  puram  perpetuamque  servitutem  serviam  tibj ,  qui 
me  a  d  i  m  a  g  i  n  e  m  e  t  s  i  m  i  1  i  t  u  d  i  n  e  m  t  u  a  m  '•  ultro  creasti ,  et 
creatum  paterne  hactenus  conservasti,  et  demum  ad  aeternam  beati- 
tudinem  tecum  possidendam  toties  invitasti. 

Domine  Deus  virtutum  converte  nos  et  ostende  fa- 
ciem  tuam  et  salvi  erimus^'^,  Tu  benignus  et  misericors, 
patiens  et  multae  misericordiae,  et  praestabilis  super 
malitia^i  semper  fuisti,  et  adhuc  esse  gaudes  humiliantibus  se,  et 
nomen  tuum  invocantibus.  Venio  ad  te  cum  grandi  peccatore  Manasse, 
et  eandem  confessionem  adfero,  quam  in  vinculis  ille  protulit,  non 
sine  Spiritu  verae  humihtatis,  et  cum  certo  fructu  suae  salutis  ac 
liberationis.  Peccavi  super  numerum  arenae  maris :  multiplicatae  sunt 
iniquitates  meae,  et  non  sum  dignus  intueri  et  aspicere  altitudinem 
coelj ,  prae  multitudine  iniquitatum  mearum.  Excitavi  iracundiam 
tuam  et  malum  coram  te  fecj,  non  feci  voluntatem  tuam,  et  man- 
data  tua  non  custodivj.  Et  nunc  flecto  genu  cordis  mei  precans  a 
te  bonitatem.  Peccavi  Domine,  peccavi ;  et  iniquitates  meas  agnosco, 
Quare  peto  rogans  te  remitte  mihj,  et  ne  simul  perdas  me  cum  ini- 
quitatibus  meis,  neque  in  aeternum  iratus  reserves  mala  mihj  i^, 

Cur  vero  diffidam  de  propitia  et  benigna  erga  me  voluntate  tua, 
qui,  ut  servum  redimeres,  Filium  tradidisti^^  et  in  mortem  Crucis 
acerbissimam  tradidisti.  Respicio  in  faciem  Christi  tuj^*,  in 
quo  iustificantur  et  salvantur,  qui  in  Adamo  primo  peccatores  effi- 
ciuntur  atque  condemnantur ^^ ;   hunc  immaculatumi^,  qui  toUit 

1  Ps.  64,  6.  2  ps.  31^  6.  3  lob  29,  16.  ^  Eph.  2,  4. 

5  Ps.  112,  7.  8.  «  Matth.  18,  6.  ^  Ps.  64,  6.  ^  pg_  io5,  8. 

9  Gen.  1,  26.  '»  Ps.  79,  4.  5.  ''  loel  2,  13. 

^-  Haec  ex  „apocrypha  oratione  Manassae,  regis  luda"  desumpta  sunt,  quae 
in  compluribus  Scripturae  editionibus  invenitur,  attamen  extra  seriem  librorum  cano- 
nicorum;  cf.  etiam  2  Par.  33,  11—18. 

'^  ,Ut  servum  redimeres,  Filium  tradidisti."  Ita  Ecclesia  Sabbato  sancto  in 
benedictione  cerei  paschalis  cantat. 

^'  Ps.  83,  10.  '^  Cf.  Rom.  5,  12-19.  i«  Hebr.  9,  14.     1  Petr.  1,  19. 


28  Vin.    Canisii  autobiographia  sive  Coufessiones  et  Testamentum. 

peccata  muiidi^  hunc  Pontificem-,  advocatum^,  intercessorem * 
et  m  e  d  i  a  1 0  r  e  m  ^  offero  tibi  Pater,  sicut  se  ipse  dilectus  et  unigenitus 
ille  tuus  in  ara  Crucis  obtulit  acceptabilem  hostiam'^,  ut  pro 
peccatis  nostris,  ac  totius  mundi  esset  propitiatio''. 
Nostram  ipse  sumpsit  humanitatem,  meam  ut  sanaret  infirmitatem, 
suamque  divinitatem  et  merita  omnia  nobis  largiretur.  Illius  mors 
mea  vita  sit :  illius  sanguis  et  vulnera  diluant  mala  mea,  sicut  caro 
mea  me  crebro  seduxit  ad  culpam ,  sic  caro  tam  dilecti  et  insontis 
filij  et  fratris  me  reducat  ad  veniam,  et  te  flectat  ad  misericordiam, 
ut  fructus  passionis  et  mortis  illius,  qui  Mundi  redemptor  est,  mihi 
tum  ad  peccatorum  omnium,  quae  unquam  designavi,  remissionem. 
tum  ad  donorum  Spiritualium ,  quibus  egeo,  consecutionem  et  aug- 
mentum  applicetur.  Credo  talem  tantumque  thesaurum  meritorum 
esse  Christi  Domini  mej,  ut  ob  illa,  quae  pro  nobis  ipse  gessit,  et 
pertulit  in  corpore  suo^  peccatorum  omnium  remissio  quotidie  per 
sacerdotes  abs  te  detur  et  a  poenitentibus  accipiatur  in  Ecclesia  tua. 
quae  sola  huius  amplissimi  thesauri  custos  est,  et  legitima  dispensatrix 
ad  finem  usque  mundi  permanebit.  Haec  fides,  haec  spes  et  certa 
exspectatio  reposita  est  in  sinu  meo^  et  omnium  Catholicorum. 
Neque  dubito  piorum  preces  et  beneficia ,  in  quibus  etiam 
Christus  ipse  per  fidem  habitat^^  ac  operatur,  multum  huc^ 
quoque  conferre,  ut  et  mala  praesentia,  vel  futura  facihus  nobis  amo- 
veantur,  et  dona  vere  salutaria  uberius  impetrentur  atque  confir- 
mentur.  Itaque  non  modo  Christi  capitisii,  qui  Sanctus  sanc- 
torumi2  existit'',  verum  etiam  praestantium  membrorum,  ac  totius 
corporis  eius,  quod  est  Ecclesia^^,  meritis  cupio  adiuvari. 
petoque  fulcirj,  ut  non  solum  in  genere,  sed  etiam  in  specie  parti- 
ceps  ego  sim  omnium  te  timentium,  et  mandata  tua  in 
coelo,  et  terra  c  u  s  t  o  d  i  e  n  t  i  u  m  !•*.  Qui  te  colunt,  Pater  omnis  Maie- 
statis,  pro  me  simul  colant,  precor,  pro  me  intercedant,  adorent. 
ament  atque  g  I  o  r  i  f  i  c  e  n  t  n  o  m  e  n  t  u  u  m  ^^  sanctum,  quod  in  exiguis 
etiam  creaturis  merito  praedicatur.  Magnificetur  hoc  nomeni^ 
in  electis  tuis,  quos  inde  ab  aeterno  praedestinasti,  et  dilexisti. 
ut  conformes  fierent  imagini  filij  tui,  qui  est,  eritque 
semper  primogenitus  ex  fratribus^^.  Et  hi  quaeso  cognoscant 
et  celebrent  in  me  n  o  m  e  n  h  o  c  t  u  u  m  e  x  c  e  1  s  u  m  ^^   et  adorandum. 


'  huic  cod.  mon. 

^  Sequmitur  verha  priraatum  tenens  in  omnibus,  quae  postea  lineis  delefa  sunt , 
llbrarius  ij)se  delevisse  videtur. 


'  lo.  1,  29.            2  Hebr.  2,  17  et  saepius.            ^  1  lo.  2,  1. 

*  Cf.  Rom.  8,  34.     Hebr.  7,  25.  ^  1  Tim.  2,  5.     Hebr.  8,  6  etc. 

«  Hebr.  10,  12.             •  1  lo.  2,  2.  «1  Petr.  2,  24. 

9  lob  19,  27.             '0  Eph.  3,  17.  ^'  1  Cor.  11,  3.   Eph.  1,  22  etc. 

'*  Dan.  9,  24.             '^  Eph.  1,  23.  '*  Ps.  118,  63.            '^  Ps.  85.  9.  12. 

"  2  Keg.  7,  26.     Apoc.  15,  4.  «^  Rom.  8,  29.            '^  Is.  12.  4. 


Confessioniim  Canisii  liber  primus  (c.  1570)  6.  7.  29 

pro  me  item  supplicent  gloriae  tuae,  et  in  charitate  non  ficta^ 
tuo  excitati  Spiritu  dicant,  et  repetant  saepe  SAXCTVS,  SAXCTVS, 
SANCTVS  Dominus  Deus  Sabaoth^.  Destruat  Deus  noster  in 
hac  infima  creatura  peccatum  ^,  et  exstruat  in  ea,  perficiatque  opus, 
quod  coepit  dextera  eius,  in  laudem  et  gloriam  hanc  dicti''  Nominis 
sui  sempiternam ''.     Amen.     Amen  *. 

Lvii.] 

Gratias  ago  tibi  ex  intimis  animae  meae  visceribus  clementissime 
Deus,  Creator,  salvator,  et  protector  meus,  vita,  refugium  et  salus 
mea  omnibus  diebus,  et  momentis,  quibus  in  hoc  mortalis  vitae  tem- 
pestuoso  marj  circumvagor,  varijsque  modis  ad  mala  et  bona  mira- 
biliter  impellor,  ut  nesciam  saepe,  quis  me  ventus  agitet,  quo  mea 
feratur  navicula,  quo  in  loco  haeream,  et  quomodo  cursum  meum  rite 
debeam  promovere.  Id  quod  etiam  experiebar  Anconae%  cum  illuc 
una  cum  Cardinali''  Augustano^  profectus  venissem  mense  lunio 
Anni  1568^.     Cum^  vero  ibidem  in  Cathedrali  Ecclesia   conscientiam 


*  Forlasse  legendmn  est :  gloriam  sanctissimi.  "^  sempiternum  cod.  mon. 

°  Narrationem ,  quae  hic  sequitur,  etiam  Sacchinus  p.  256 — 259  exhibet;  addit 
Canisium  ^adnotandam  eius  memoriam  scripto  censuisse"  ;  ex  quo  scripto  ad  verhum 
reddit  sententiam:  ,0  sanctum  hoc  studium  .  .  .  corruptionem ,  miseriam"  (p.  258 
ad  259;  vide  infra).  ^  Cardinale  cod.  mon. 

^  Pi/thon  (p.  256 — 260J :  „Hoc  in  itinere,  singulari  quodam  favore,  quem  in  libro 
Confessionum,  cum  Deo  suo  loquens  describit :  ,Cum,'  inquit,  .Anconae,  in  Cathedrali 
Ecclesia ,  conscientiam  examinarem,  aperuisti'"  etc.  Sequuntur  omnia,  quae  supra 
ponunfur,  usque  ad  finem  huius  capifis.  Dorigny  partem  tantum  huiiis  relationis  ad 
verhum  descripsit ;  cetera  hrevi  sermone  consfrinxit  p.  309.  439 — 442. 


1  2  Cor.  6,  6.  2  ig    6,  3.    Apoc.  4,  8.  ^  Cf.  Rom.  6,  6. 

*  Yel  hac  sola  sollemni  conclusione  fit  verisimile,  caput,  quod  sequitur,  ad 
posteriorem  aliquem  Confessionum  librum  pertinere,  licet  in  codice  monacensi  prorsus 
cum  primo  coniunctum  sit. 

^  Notissimus  certe  est  cardinalis  ille  Otto  Truchsess  de  Waldburg  (1514 — 1573), 
episcopus  augustanus  et  praepositus  elvangensis,  ecclesiae  catholicae  columna  et  So- 
cietatis  lesu  patronus.  Cuius  vita  enarratur  in :  „Vitae  et  res  gestae  Pontificum 
Romanorum  et  S.  R.  E.  Cardinaliura ,  Alph.  Ciaconii  0.  P.  et  aliorum  opera  de- 
scriptae,  ab  Aug.  Oldoino  S.  J.  recognitae"  III  (Romae  1677),  col.  692—698.  Plac. 
Braun,  Geschichte  der  Bischofe  von  Augsburg  III  (Augsburg  1814),  358 — 520. 
Bern.  Diihr  S.  J. ,  „Die  Quellen  zu  einer  Biographie  des  Kardinals  Otto  Truchsess 
von  Waldburg"  et  „Reformbestrebungen  des  Kardinals  Otto  Truchsess  von  Wald- 
burg",  in  .Historisches  Jahrbuch"  VII  (Munchen  1886),  177—209.  369—391.  Duhr 
ibidem  libros  etiara  recenset,  in  quibus  epistulae  Ottonis  haud  paucae  editae  sunt. 
Postea  Anf.  Weher  iterum  edidit  „Literas  a  Truchsesso  ad  Hosium  annis  1560  et 
1561  datas  (Ratisbonae  1892).  W.  E.  Schwarz  primum  edidit  „Vier  ungedruckte 
Gutachten  des  Kardinals  Otto  Truchsess"  in  „Romische  Quartalschrift  fiir  christliche 
Alterthumskunde  und  fiir  Kirchengeschichte"  4.  Jahrg.  (Rom  1890)  p.  25—43,  et 
alia  eiusdem  scripta  in  ,Zehn  Gutachten  iiber  die  Lage  der  katholischen  Kirche  in 
Deutschland"   (Paderborn  1891)  p.  1—19. 

®  Canisius  tunc  a  sodalibus  provinciae  Germaniae  superioris  „procurator" 
electus  Romam  ad  praepositum  Societatis  generalem  proficiscebatur. 


30  VIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentuni. 

examinarem,  aperuisti  oculos  mentis  meae.  o  Lumen  aeternum!  et 
illustrasti "  clementer  eum,  qui  iacebat  in  tenebris,  ut  se  ipsum  agno- 
sceret,  et  in  veritate  humiliaret  *"  spiritus  meus,  disceretque  novo  modo 
tibi  subijcj  et  inservire  Domine  Deus  sancte,  et  omne  bonum  omnis 
creaturae.  Lumen  autem  hoc,  quod  infundebas  animae  meae,  in  eo 
fuit,  ut  non  solum  tunc,  sed  ex  eo  tempore  postea  discerem  inten- 
tiones  et  actiones  meas  omnes'  super  verum  et  firmum  ponere  fun- 
damentum.  Hoc  autem  intelligebam ,  doctore  te,  esse  cognitionem 
suj,  quantum  ad  vilitatem  et  nihileitatem  ^  propriam,  ut  imprimis  me 
spectarem,  quam  nihil  sim,  sciam,  velim,  possim,  vel  habeani:  nihil 
inquam  bonj%  cum  in  te  solo  initium,  medium  et  finis  omnis  bonj 
consistat,  et  collocari  semper  debeat  ab  omni  rationali  creatura.  Do- 
cebas  me  perfecte  Magister,  impura  esse  multa  in  me,  quae  facerem  \ 
quia  hunc  velutj  fundum  negligerem,  parumque  considerarem,  quam 
ego  essem  nihilj,  et  quam  nudus  apparerem^  coram  maiestate  tua, 
quia  humanis  ocuhs  me  ef'  mea  spectarem  et  aestimarem  saepe*, 
neque  cum  loanne  dicerem,  Non  sum,  Non  sumi.  Vtinam  vero 
tuam  augeas  mihi  gratiam  in  hoc  novo  lumine  cum  Magis  sanctis- 
simis  ambulandj-,  meque  in  omnibus  vijs,  ita  ut  sum,  et  non  ut 
videor ,  intuendj ,  ut  ex  animo  dicere  possim ,  AbyssusAbyssum 
invocat^,  abyssus  inquam"  nihileitatis  meae,  secundum  quam  vere 
sum ,  ut  Abraham  de  seipso  fatebatur ,  p  u  1  v  i  s  e  t  c  i  n  i  s  *.  Haec 
abyssus  invocet  semper'  abyssum  superdignissimae  (ut  sic  dicam,  quia 
melius  dicere  non  possum) ""  celsitudinis,  Yirtutis  et  perfectionis  tuae, 
ex  qua  veluti  perenni  fonte  manat  singulis  momentis  mare  donorum 
omnium,  quae  omnibus  et  singulis  creaturis  in  coelo,  terra,  et  sub 
terra  conmiunicantur".  Cum  autem  non  modo  sis  principium  bonorum, 
quae  mirabihter  ex  te  semper  profluunt,  sed  etiam  finis  eorundem, 
ad  quem  referri  cuncta  debeant;  fateor  peccatum  meum  benignissime 
Pater,  quod  accepta  dona  tua  non  reddiderim  tibi,  sed  saepe  laudem 
ex  illis,  aut  ipse°  mihi  tribuerim,  aut  ab  alijs  tribuj  passus  [sim]"  li- 
benter,  non  ex  animo  dicens  et  faciens,  quod  propheta  solebat^  Non 
nobis    Domine,    non    nobis,    sed    nomini    tuo   da  gloriam°. 


*  illuminasti  Pi/fh.       ^  humiliaret  se  Pijfh.       "=  om.  Pi/fh.       ^  nihilitatem  Pt/th. 

*  quam  nihil  sim,  quara  nihil  sciam,  quam  nihil  velim,  possim  vel  habeam  boni  Pi/fh. 
'  Pi/tJi.  om.  quae  facereni. 

^  considerarem  quam  nudus  appaream  Pijfh.  Reliqua  aiifem  omiffif. 

*"  Pjjfh.  om.  me  et.  '  om.  Pi/fh.  ^  om.  Pi/fh. 

'  Pyth.  om.  Haec  abyssus  invocet  semper. 

"  P//^/'.  om.,  qitae  his  uncis  inch<sa  sunf. 

"  quae  creaturis  in  coelo  et  terra  communicantur  Pijfh. 

°  Pi/th.  om.  aut  ipse.  p  om.  cod.  mon. 

^"  non  dicens  ex  animo  cum  Propheta  Pi/fh. 


lo.  1,  20.  21.  2  Is.  60,  3.  3  jig.  41^  g. 

(ien.  18,  27.  *  Ps.  113  B,  1. 


Canisii  Testamentum  sacrum  (c.  1596).  31 

sed  constitiii  modo,  te  quidem  adiutore,  in  omnibus  rebus  fundamen- 
tum  hoc,  quod  dixi,  respicere,  et  novis  me  oculis  coram  te  intueri, 
simulque  ut  par  est,  in  humilitate,  et  simplicitate  cordis  ambuhire. 

0  sanctum  hoc  studium,  si  continuum,  aureae  simplicitatis,  ut 
humiliet  se  miser  et  vilis*  homo,  qui  mox  esca  vermium  et  putredo 
erit\  sub  potenti  manu  Dej^,  dans  illi  gloriam,  cui  soli  ea  de- 
betur,  et  sibi  servans,  quod  sokmi  apud  se  reperire  potest,  defec- 
tum,  corruptionem,  miseriam  omnemque  ex  parte  corporis  et  animae 
impuritatem,  fragilitatem,  et  ad  malum  proclivitatem.  Et  adhuc  su- 
perbis?  irasceris,  rides,  et  ludis  terra  et  cinis?^  quid  habes 
quod  non  accepisti?  si  autem  accepisti^,  cur  non  gratus 
agnoscis  authorem  muneris?  Cur  benefactori  non  reddis,  quod  re- 
quirit,  obsequium?  Cur  non  rependis,  quod  repetit  studium  fidae  dis- 
pensationis?  Non  quaeram  Domine,  quae  mea,  sed  quae  tua  sunt,  et 
cum  timore  donis  utar  tuis,  praesertim  quae  ab  alijs  praedicantur  in 
homine,  et  ob  quae  arrogat  sibi  nescio  quid  humanus  et  aeque  vanus'' 
animus,  si  in  humihtatis  fundamento  suam  domum  non  satis  exstruxit^. 
Sed  tu  Domine,  qui  sokis  amari,  et "  prae  omnibus  honorari  gaudes  \ 
extollentiam  oculorum  ne  dederis  mihj^,  neque  sinas  im- 
pinguarj  caput  meum  oleo  peccatorum^,  qui  dicunt  mihi, 
EugeEuge^.  Meliora  sunt  mihi'  vulnera  et  verbera  dili- 
gentis,  imo  et  odientis,  quam  falsa  oscula^,  et  decantata  en- 
comia'',  nimium  blandientis,  atque  mulcentis,  sive  sit  ille  domesticus 
sive  aUenus'. 

3.   Canisii  Testameiitiim  sacrum. 

Pars  prior. 
Friburgi  Helvetiorum  anno  1596  vel  1597  composita. 

Ex  apographo  (2  ° ;  ff.  5)  saeculo  XVII.  vel  fortasse  iam  exeunte  saeculo  XVI. 
scripto,  quod  penes  Societatem  lesu  est.  Cum  mendis  abundet,  ab  homine  linguae 
latinae  paene  iguaro  scriptum  esse  videtur,  qui  fortasse  Societatis  frater  laicus  erat. 
Hic  post  titulum  infra  ponendum  („Testamentum  .  .  .  exponit")  scripsit:  ^Descripta 
sunt  ex  autographo  ad  verbum :  vbi  notandum  omnia  quae  hic  colore  rubro  scripta, 
eadem  esse  in  autographo  manu  propria  R.  P.  Petri  Canisij."  Ac  reapse  librarius 
haud  pauca  verba  rubro  scripsit  colore ;  nec  tamen  ipsum  archetypum  ei  prae  ma- 
nibus  fuisse  videtur,  sed  aliquod  aliud  apographum,  in  quo  verba  Canisii  ipsius 
manu  scripta  eodem  colore  signabantur. 

Alterum  apographum  (libellus  in  4°,  non  conglutinatus ,  ff.  11)  est  Monachii 
in  archivo  regni  bavarici,  lesuitica  in  genere  fasc.  13,  no.  214.   Saeculo  XVII.  scriptum 

*  rudis  Pi/fh.  ^  Pijth.  oni.  qui  mox  xsque  ad  crit. 
<^  Pijth.  om.  et  aeque  vanus. 

^  Pijth.  si  non  in  fundamento  humilitatis  domum  suam  exstruxit. 

*  Pijth.  om.  amari  et.  '  Pjfh.  debes.  ^  P/jfh.  oni.  mihi. 
*■  Pijth.  quam  oscula  et  encomia.             '  externus  Piifh. 


1  1  Petr.  5,  6.  ^  Eccli.  10,  9.  ^  1  Cor.  4,  7.  "  Ecdi.  23,  5. 

'-  Ps.  140,  5.  «  Ps.  39,  16;  69,  4.  '  Prov.  27,  6. 


32  VIII.    Canisii  aiitobiographia  sive  Confessiones  et  Testamontuin. 

esse  videtur,  et  post  titulum  eandom  prorsus  adnotationem  babet  atque  apograpbum 
prius  (^Descripta  sunf  etc).  Neque  tamen  ^colore  rubro",  sed  nigris  lineis  sup- 
positis  hic  librarius  Canisii  verba  autograpba  denotavit ;  ideoquc  adnotationi  in  mar- 
gine  ascriptum  est:  „nunc  linea  subducta".  Lectiones  variantes  infra  ponendae 
ostendent  eum  pleraque  e  mendis  apographi  prioris  retinuisse  et  complura  iis 
addidisse.  Quae  omnia  suadent  eum  res  aut  ex  fonte,  qui  priori  librario  praesto 
erat,  bausisse  aut  ex  huius  scripto  transcripsisse. 

Parvas  aliquas  Testamenti  partes  ediderunt:  Raderus ,  Can.  p.  31 — 32.  232. 
Auctor  libelli  „K.  P.  PetrKS  Canlsius  elogils  iUnstratus"  (Friburgi  Helvet.  1656) 
f.  C  7b— C  8*.  Pijtlion  I.  c.  p.  7—8.  Boero ,  Canisio  p.  15.  Janssen  I.  c.  IV,  391. 
393;  V,  187. 

Prooeniium:  Quale  testamentum  facere  velit,  et  qua  de  causa.  —  1.'  Pro  haptismo, 
parentihus  in  fide  catholica  constantihus ,  institutione  cJiristiana  gratias  Deo  agit.  — 
II.  Varia  adminicula  a  Dco  praestita :  Sacramenta  (quorum  virtutem  Canisiiis  ex- 
toUit) ;  beneficia  coloniensia:  Nicolaus  Eschius praeceptor  egregius,  Laurentiiis  Surius 
Canisio  adiutore  catholicus  factus ;  lustus  Landshergius  Carthusianus ;  patrocinium 
S.  Gereonis  aliormnque  sanctorum ;  vaticinia  de  ortu  Societatis  lesu  fructuque  per 
Canisium  afferendo  facta ;  magisterium  philosophiae;  praeclari  theologi  variis  in 
locis  cogniti;  votum  castitatis  factum  et  perpetuo  servatum.  —  III.  Prior  vitae  pars 
nonnuUis  liherioris  vitae  maculis  aspersa.  —  IV.  Munera  divina  per  Societatem  lesii 
Canisio  coUata :  Laus  Societatis ;  quae  ipse  eius  parens  Canisio  praestiterit ;  Canisius 
B.  Petro  Fabro  duce  exercitia  spiritualia  peragit  et  Societati  nomen  dat ;  probra  in 
Societatem  iactata  eiusdem  amorem  in  Canisio  auxerunt ;  ipse  pro  adversariorum 
saliife  etiam  mori  paratus;  iUorum  eum  miseretur,  qut  disciplinam  religiosam  in- 
tolerahile  dicunt  iugum.  —  V.  Itinera :  Canisius  primo  sacro  facto  a  Coloniensihus 
ad  Leodienses  et  ad  Carolum  V.,  ab  Ottone  cardinali  augustano  ad  concilium  triden- 
finum  mittitur,  Romae  in  disciplina  Societatis  exercetur,  in  coUegio  messanensi  lahorat, 
Ingolsfadii  et  Viennae  in  cuthedras  et  sacros  suggestus  vocatiir,  coUoquio  religionis 
interest  Vormatiae,  Glareanum  invisif,  coUegium  pragense  instituit,  in  Poloniam  ciim 
nuntio  Pontificis  proficiscitur,  Augustae  contionatorem  agit  ecclesiae  cafhedralis,  Pii  IV. 
iussu  complures  Germaniae  principes  et  magistratus  adit,  non  sua  usquam  quaerens, 
sed  quae  Dei  sunt;  qiiicquid  obtinuit ,  piorum  precibiis  tribuit,  ipse  neglegentiae 
multiplicis  se  reum  facit.  —  VI.  Docendi  munus :  Catholici  doctores  quam  necessarii ; 
ipse  iam  puer  ad  contionandum  se  disponehat. 

Testamentum 
P.  Petri  Canisij  aiite  mortem  ab  eo  coiiscriptum : 

in  quo  iide  bona  vitae  suae  cursum 

Exponit. 

Notandum  est  additiones  et  emendafiones,  qiias  in  huius  „Testamcnfi"  archefgpo 
exemplo  Canisius  sua  manu  fecit ,  hic  binis  asteriscis  et  lineolis  notari  ita ,  ut  *  — 
ante  primum  verhum,  —  *  post  extremum  ponatur  -. 

Quandoquidem  summo  et  clementissimo  uisum  cst,  ad  sui  sancti 
nominis  gloriam,  et  ad  animae  meae  profectum  indigno  seruo  largiri, 

'  Divisio  haec  ab  editore  facta  est. 

^  Additiones  hae  et  emendationes  accuratius ,  quam  bic  fecimus ,  indicari  non 
possunt;  nam  archetypum  non  exstat,  neque  in  apographis  notatum  est  v.  g.,  quid 
iis  in  locis,  quos  Canisius  emendavit,  primum  scriptum  fuerit. 


Canisii  Testameutum  sacrum  (c.  1596)   1.  33 

ut  grauem  et  prouectam*  hanc  aetatem  attingerem,  annos  iam  natus 
fere  septuaginta  quinque  *  —  vel  sex  —  *,  res  ipsa  postulat,  ni  plane 
fallar,  ut  senex,  *  —  imo  Senior  inter  nostros  —  *,  sarcinas  ut  dici 
solet,  colligam,  ac  me  totum  ad  condendum  Testamentum  sub  mortem 
conuertam,  ne  prorsus  intestatus  ex  hac  uita  decedam.  Scio  enim 
quis  dixerit  ac  mandarit  fidelibus:  videte,  uigilate  et  orate: 
nescitis  enim  quando  dominus  ueniet^.  Non  quod  Sacros 
ueteris  Ecclesiae  Canones  transgredi  uehm  per  quos  Testamenti  con- 
dendi  facultas  mei  simiHbus,  id  est  religiosam  uitam  professis  iam 
pridem  sapienter  adempta  est.  Hi  quippe  mundo  ciuiliter  mortui, 
peculium  de  quo  testentur,  habere  nuHum  debent,  suntque  toti  in  po- 
testate  maiorum,  ut''  de  suis  rebus  uel  statuendi  uel  legandi  ius  ali- 
quod  usurpare  non  possint.  Ego  uero  diuinis  humanisque  legibus 
uim"  nullam  hoc  scripto  inferam,  sed  intra  meae  professionis  limites 
consistens,  eam  testamenti  formam  complectar,  quae  uelut  epitomen, 
uel  si  mauis,  memoriale  quoddam  de  singularibus  Dei  Opt.  Max.  bene- 
ficijs  acceptis,  deque  praecipuis  anteactae  uitae  meae  partibus  utcun- 
que  comprehendat.  Vnde  futurum  spero,  ut  de  me,  ac  uita  mea 
transacta  testimonium  certius  constet  ijs,  qui  siue  bono,  siue  maleuolo 
animo  de  rebus  nostris  fortasse  sciscitabuntur  aut  pronunciabunt. 
Accedit  *  —  notum  exemplum  —  *  de  illustrissimo  Hiponensi  Episcopo 
et  clarissimo  Ecclesiae  Doctore  Augustino,  qui  suum  et  ipse  Testa- 
mentum  condidit,  quando  libros'^  confessionum  insignes  ualdeque 
*  —  probatos  —  *  post  se  scriptos  reliquit  posteris :  Ita  enim  \dr  ille 
Christi  spiritu  plenus  se  ipsum  inprimis  auctori  gratum  ostendit,  ac 
deinde  lectores  ad  Dei  laudem  et  gloriam  bona  et  sua  mala  narrando 
excitauit  suoque  laudabili  exemplo  permultos  ad  meliorem  frugem 
adducere  procurauit.  Quod  si  dignum  et  iustum  esse  censemus,  ut 
rerum  omnium  principium  et  finis  non  sokmi  in  maximis,  uerum  in 
minimis  etiam  abiectissimisque  creaturis  praesens  agnoscatur  ac  prae- 
dicetur:  mihi  ut  spero  nulkis  prudens  uitio  dabit  si  in  hac  proposita 
Testamenti  ratione  progrediar,  per  quam  ille  perennis  bonorum  om- 
nium  fons  et  simul  malorum  me  quamuis  exiguum  uel   a   paucis    uel 

a  multis' [akjqua'^  ex  parte  cognosci  atque  laudari  possit. 

Valeat  autem  omnis  arrogantiae  et  philautiae'  spiritus,  qui  prorsus 
odiosum  reddit  omne  genus  phariseorum,  praesertim  in  ReHgiosis,  ut 
quos  mundo  mortuos  et  humiktate  tum  interiore,  tum  exteriore''  Christo 


*  profectam  utrumque  apogr.  (Soc.  et  Mon.). 

^  et  utrumqtie  apogr. ;  sic  correctum  est  propter  possint,  quod  scquitur. 
"  cum  Mon.  ^  libro  Mon. 

*  In  utroque  apograjiho  lacuna  est ;  lihrarii  in  maygine  scripserunt:  „quaedam 
verba  hic  desunt" .  ^  Sic  legendum  esse  videtnr;  qua  Soc.  Mon. 

^  philanthiae  Mon.  ^  exteriore  se  Soc.  Mon. ;  quod  ineptum  est. 


1  Marc.  13,  33.  35. 

iraun  sbergor,  Canisii  Epistulac  et  Acta.  I. 


34  VIII-    Canisii  autobiograpliia  sive  Confessiones  et  Testanientum. 

Crucifixo  quo  ad  eius  fieri  potest,  conformes  esse  conuenit.  Xon 
n  0  b  i  s  d  0  m  i  n  e  n  o  n  n  o  b  i  s ,  quia  sine  te  nihil  praeclare  facere  ^  sed 
nec  cogitare  quideni  possumus''^  *—  aut  JESY  nomen  proferre^ — *, 
sed  nomini  tuo  sacrosancto,  a  quo  et  per  quod  bona  cuncta  sub- 
sistunt''  atque  oriuntur,  solida  et  sempiterna  gloria*  in  Coelo  et  in 
terra  unice  tribuatur. 

[I.]  Primam  ergo  Testamenti  mei  partem  in  eo  colloco,  ut  com- 
plures',  ubicunque  uiuant,  meas  suppleant  uices  in  agendis  ex  animo 
gratijs  ter  sacrosanctae  ac  semper  adorandae  Trinitati.  Mecum  quaeso 
et  pro  me  confiteantur,  timeant,  ament,  celebrent  et  colant  Deum: 
Patrem  aeternum,  quo  nibil  grandius:  Deum  filium  vnigenitum,  quo 
nibil  sapientius,  et  Deum  Spiritum  sanctum  paracletum,  quo  nihil  be- 
nignius  ac  beneficentius  censeri  debet  ac  potest  excogitari.  Laudent 
et  superexultent '^  Electi  omnes,  quos  formauit  et  formabit  altissimus, 
hunc  meum  creatorem  redemptorem"  atque  glorificatorem  cuius  mera 
bonitate  * —  et  aeterna  praedestinatione  — *  factum  est,  ut  ego  in  pec- 
catis  conceptus  etnatus^  naturaque  siue  ut  S,  Augustinus  lo- 
quitur '',  originaliter  irae  filius'^  a  peccatoribus  procreatus :  in  JESV 
Christo  secundo  Adam^  noua  efficerer  creatura  gratiaeque  christianae 
*  —  qua  nihil  est  optabilius  —  * :  cum  renatis  alijs  particeps  redderer. 
* —  Sane  inter  mortales  — *  in  hunc  ego  mundum  prodij  cum  salutis  hu- 
manae  per  Christum  restitutae  annus  decurreret  M .  D  .  XXI .  sub  Leone 
Pont.  Max.  9  quando  imperabat  Carolus  V.  Caesar.  Et  alter  eiusdem 
nominis  Dux  postremus  Geldriam  ^  administrabat  ^°.  Natalem  diem  mensis 
Maius  mihi  tribuit  in  urbe  Nouiomago,  quae  prima  Geldrensis  est  di- 
tionisii.  Parentes  accepi  iuxta  seculum  honoratos  ac  diuites  satis,  quod- 
que  longe  praestantius  est,  ad  uitae  finem  usque  CathoKcos  et  ortho- 
doxos,   cum  iam   funesta''  Luteranae  doctrinae  pestis''  non  sine  mul- 


*  possimus  Soc.  ''  persistunt  Mo?i. 
"  quamplures  Mon. 

''  Sie  utrumque  apograplnim ;  corrigcndum  videtur :  superexaltent.  Cf.  canticum 
„frium  iiuerorHm",  in  quo  identidem :  „Laudate  et  superexaltate  eum  in  saecula" 
(Dan.  3,  52—90). 

*  Creatorem  ac  Redemptorem  Mon. 

f  Geldriae  Soc.  Mon.  °  funestae  Mon. 

^  funesta  lutlierana  pestis  Frib. 


1  Cf.  lo.  15,  5.  2  2  Cor.  3,  5.  '  1  Cor.  12,  3. 

*  Ps.  113  B,  1.  5  Ps.  50,  7.    lo.  9,  34. 

®  „Peccatum  quod  eos  [i.  e.  parvulos]  ex  Adam  dicinius  originaliter  trahere" 
(Retractationum  1.  1,  c.  15,  n.  2.  Opera  I  [ed.  maurin.,  Parisiis  1679],  col.  24.  Migne, 
PP.  LL.  XXXII,  col.  608). 

"  Eph.  2,  3.  8  1  Cor.  15,  45. 

9  Leo  X.  1.  Decembris  1521  mortuus  est. 

'"  Carolus  Egmondanus  dux  Geldriae  VIII.  idemque  uUimus. 

"  Domus,  in  qua  Canisius  natus  est,  Noviomagi  adliuc  cxstat;  est  domus  angu- 
laris  inter  vias,  quae  dicuntur  ^Broerstraat"  et  ^Bijnumsgas". 


Canisii  Testamentum  sacnim  (c.  159G)   1.  2.  35 

torum  pernicie  in  utraque  Germania  coepisset  prorumpere,  * —  et  per 
dulces  sermones  etiam  corda  seducere  innocentiumi,  — * 
Bene  sit  "■  meis  parentibus  simul  et  consanguineis,  benefactoribus  amicis 
et  praeceptoribus,  alijs''  omnibus,  qui  inde  a  prima  aetate  curam  cum 
corporis  tum  animi  mei  suscipere  dignati  sunt  suamque  caritatem  et 
fidam  operam  in  me  nutriendo,  educando,  atque  formando  quacunque 
ratione  declarauerunt.  Bene  inquam  sit  illis,  ut  singuli  pro  tempo- 
rarijs  benefactis  in  me  collatis  non  finienda  praemia  propitio'  Christo 
consequantur,  Retribuatur  illis,  quorum  meritis  ego  referre  gratiam 
nequeo,  et  in  resurrectione  iustorum  cum  iustis  illis  retri- 
buatur^.  Benedic  anima  mea  domino,  et  noli  obliuisci 
omnes  retributiones^,  aut  potius  gratuita  eius  beneficia,  qui 
tot  modis  commodisque  medijs  me  adiuuit  ac  protexit  infantem,  et 
inde  a  matris  vtero  in  laudem  suam  segregauit'  * — rudem  et 
ignorantem  —  * :  qui  praeterea  in  summis  saepe  periculis  uersantem 
conseruauit;  semperque  inter  Catholicos  educandum,  et  Catholicae 
fidei  lacte  fouendum  curauit:  ac  demum  *— immerentem  prorsus — * 
infinitis  beneficijs,  quae  nulla  oratione  mea  percenseri  possunt,  cumu- 
lare  uoluit,  nunquam  non  efficiens  ut  per  Angelos  ac  homines,  me 
pusilkmi  et  grandescentem,  domi  et  foris  die  ac  nocte  * — saluum — * 
custodiret.  Igitur  omnia  quae  intra  me,  et  iuxta  me,  et  supra 
me  sunt,  ter  Sancto  eius  nomini  benedicant^,  ex  quo,  per 
quem,  et  in  quo  omnia^,  quique  dat  mihi  et  omnibus,  vi- 
tam,  inspirationem  et  reliqua'^  quibus  mortales  indigemus 
uniuersa. 

[II.]  Vt  ad  alteram  Testamenti  partem  accedam,  peculiarem 
sapientissimi  Dei  erga  me  prouidentiam  agnosco,  et  a  multis  agnosci 
sed  et  laudari  percupio :  quandoquidem  cum  uerae  solidaeque  salutis, 
quae  animam  iustificat  ac  beat,  prorsus  essem'^  indignus,  per  illum 
ipsum  venerabiHum  Sacramentorum  gratia  mihi  communicata  est.  Haec 
quippe  diuina  sunt  infirmitatis  humanae  pharmaca,  quibus  impuri  Adae 
filij  in  spiritualem  uitam  traducimur;  sunt  et  organa''  coelestis  medi- 
cinae,  per  quam  in  ueram  aeternamque  animae  morbidae  sanitatem 
alimur,  conseruamur  atque  proficimus,  Cuiusmodi  magna  dei  munera*^, 
quae  satis  commendari  nequeunt,  ego  per  legitimos  Ecclesiae  mini- 
stros^  mihi  tradita  percepi,  ut  in  Christo  non  modo  regenerarer,  sed 
etiam  in  christiana  uocatione,  per  fortitudinem  Spiritus  Sancti,  con- 
firmarer,  pane  itidem ''  sancto  nutrirer,  per  claues  Ecclesiae  post  *  —  fre- 
quentem    —  *    lapsum    absoluerer ,    *  —   Deoque    reconciliarer   —  * ' : 


*  sit,  Devs  Frib.  ^  alijsque  Mon.  "  proposito  Mon. 

^  esse  Mon.  ^  origina  Soc.  Mon.  ^  Ejusmodi  munora  Frib. 

s  Dei  ministros  Frib.  "  ibidem  Frib.  '  reconsiliai-er  Mon.  Soc. 


Rom.  16,  18.  2  Luc.  14,  14.  ^  Ps.  102,  2.  "  Gal.  1,  15. 

Ps,  102,  1.  «  Rom.  11,  36.  '  Act.  17,  25. 


36  Ylll.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentuni. 

Et"  Sacris  ordinibus  ad  edificationem  Ecclesiae  per  Episcopum  initiarer, 
Laudo  igitur  et  benedico  te  Christe  Pontifex  Max:  et  secundum 
ordinem  Melchisedec  *  —  Sacerdos  aeterne  —  *i,  qui  per 
catholicos  et  legitimos  domus  tuae"  dispensatores  mihi  tuum  spiritum 
et  Sacramentorum  effectus  mirificos  contulisti,  ut  uel  inuitis  hostibus 
uerum  ac  uiuum  Ecclesiae  tuae  sanctae  membrum  esse  ac  simul  ma- 
nere,  * — tibique  et  alijs  inseruire  potuerim — *.  Quam  ergo  uene- 
rationem  quam  * —  gratitudinem  — *  pro  his  medicamentis,  tibi  uero 
Samaritano^  rependam,  qui  tam  sapienter  et  fideliter  sanas  contritos 
corde,  et  alligas  contritiones  eorum^  etc.  Laudationem 
Domini  loquatur  os  meum:  et  benedicat  omnis  caro  no- 
mini  eius*  qui  propitiatur  omnibus  iniquitatibus  tuis'^ 
*  —  et  medetur  innumeris  animi  morbis  [et] ''  imbecillitatibus  —  *. 
Vae  alioquin  misero  mihi,  praesertim  illa  molli  lubrica  atque  ad  malum 
omne  procliui  aetate,  si  te  duce  efficaci,  et  frequenti  Sacramentorum 
usu  caruissem,  ac  talibus  remedijs  * — destitutus — *  in  hac  tanta 
nostrac  carnis  fragilitate  * —  perinde  ac  iumentum  in  stercore  per- 
mansissem  — *,  Verum  et  illud  plurimum  per  te  prodesse  sensi,  quod 
postquam  nuces  reliqui,  *  —  et  annos  quindecim  aetatis  attigi  —  *  *^, 
adolescens  Coloniae  Agrippinae  tali  sum  traditus  Praeceptori,  qui  ut 
pius  erat  ac  religiosus  admodum  Nicolaus  nimirum  Eschius  * —  Pres- 
biter  Brabantinus,  me  uelut  efferuescentem  uitulum'^  bono  iugo  sub- 
iecit,  ac  pro  sua  in  me  charitate — *  quotidianis  suis  monitis  et  ex- 
emplis  ad  meliorem  disciplinam  reduxit.  Etenim  a  uarijs  studijs  et 
iuuenilibus  desiderijs  fiuctuantem  animum  auocauit,  atque  ut  saluti 
uiciniora  quaererem,  ardentiorem  Creatoris  mei^  cultum  ac  uirtutum 
amorem,  in  me  sapienter  excitauit  atque*^  prouexit.  Sub  eo  praecep- 
tore  uel  potius  doctore  spirituali^'  uixit  mecum  Laurentius  ille  Surius 
Lubecensis^,  ex  haeretico  Catholicus  * —  me  adiutore  — *  Coloniae 
factus,  cuius  doctrina  et  pietas,  quemadmodum  plerique  norunt,  postea 
inter  Carthusianos  eluxit,    et   qui   multum  sane  scriptis   suis   profuit 


*  demum  et  Frib. 

''  suae  Soc.  Mon.  "  suis  Mon.  ^  om.  Soc.  Mon. 

*  Creatori  meo  Mon.  ^  et  Mon.  *"  spirituale  Mon. 


•  Ps.  109,  4.     Hebr.  5,  6.  ^  l„c.  iq,  30—37.  »  Ps.  146,  3. 

'  Ps.  144,  21.  =  Ps.  102,  3. 

"  Canisius  (natus  8.  Maii  1521)  in  album  universitatis  coloniensis  relatus  est 
18.  lanuarii  1536.     Vide  infra,  mouum.  4. 

'  Cf.  ler.  81,  18. 

^  Laurentius  Surius  (1522 — 1578),  lubeccensis,  carthusiana  veste  23.  Februarii 
1540  Coloniae  indutus,  Tauleri,  Ruisbrochii,  Susonis,  loannis  Gropperi,  Friderici  Sta- 
phyli  etc.  opera  latine  reddidit,  sacra  concilia  in  quattuor  volumina  collegit  (Co- 
loniao  1567),  Sleidano  „Commentarium  brevem  rerum  in  orbe  gestarum"  (ab  a.  1500 
ad  a,  1568)  opposuit,  vitas  sanctorum  6  voluminibus  (2°,  Coloniae  1570 — 1575,  et 
saepius)  comprehendit.   Sunt,  qui  negent,  eum  haereticum  primis  annis  aetatis  fuisse. 


Canisii  Testamentum  sacrum  (c.  1596)  2.  37 

Ecclesiae  Dei.  Viuebat  tunc  etiam  Joannes  lustus  Landspergius, 
praeclarum  eiusdem  Ordinis  Carthusiani  decus^,  * — a  quo  multa  pia 
conscripta  sunt  —  *,  cuius  venerandi  patris ,  sicut  et  reliqui  sodalitij 
eius  pio  contubernio  nos  ambo  *  —  adolescentes  —  * ,  suauiter  in  do- 
mino  fruebamur.  luuabat  me  quoque  loci  sanctitas,  quod  Coloniae 
apud  aureos  Martyres,  siue  ut  nunc  loquuntur  apud  D.  Gereonem, 
habitarem,  nec  solum  SS.  Thebeorum  et''  Martyrum^,  sed  aliorum 
quoque  diuorum,  quibus  me  libenter  commendabam,  fida  patrocinia  ex- 
perirer,  ut  aduersus  mundi  pericula,  et  Satanae  tentationes,  promptius 
fortiusque  pugnarem.  Praeterea  praesens  mihi  ac  fructuosum  fuit 
commercium  cum  pijs  ac  doctis  hominibus  quibus  tum  Colonia  *  —  or- 
nabatur  —  * '' ,  Deo  nimirum  per  haec  sua  electa  organa  me  subinde 
instruente  atque  confortante,  immo  de  futuris  etiam  certaminibus, 
quae  postea  certus  comprobauit  euentus,  utiliter  admonente'.  Memini 
honestissimae  viduae*^,  quae  raram  pietatem  uita  et  morte  contestata 
est,  quum  Arnhemij  salutarem  amicos,  ea  diuinis  clara  illustrationibus 
inter  alia  ^  praemonuit  de  nouo  sacerdotum  ordine  *  —  prodituro  —  *, 
per  quos  licet  simplices  Deus  fidos  operarios  in  vineam  suam  breui 
extruderet^,  ac  illis  me  quoque  aggregandum  esse^'  praedixit^.   Atqui 


^  et  Mon.  Soc. ;  sed  supervacaneum  esse  videtur. 

^  Iii  Soc.  hoc  verbum  rubrum  est;  neque  vero  Unca  eidem  subsfrata  est  in  Mon. 

"  Quae  sequuntur,  usque  ad  „suo  tempore  profuturam"  (p.  38),  ])onuntur  etiam 
a  Pythone  p.  7—8,  dicente  ea  referri  a  Canisio  „in  suo,  quod  propria  manu  scripsit, 
testamento'^ . 

'^  feminae  PijtJt.  "  alea  Soc. 

*  Pi/th.  om.  licet  simplices  et  breui.  "  om.  Mon. 


1  Sanctissimi  huius  viri  virtutes  (f  1539)  enarraverunt  praeter  alios  Matth. 
Raderus  S.  J. ,  Bavaria  pia  (Monachii  1628)  p.  104—107,  et  P.  Dion.  M.  Tappert 
0.  Carth.,  Der  hl.  Bruno  (Luxemburg  1872)  p.  489—492.  De  eius  operibus  vide 
etiam  loh.  Janssen  (Geschichte  des  deutschen  Volkes  V,  214)  et  I.  Hartzheim  (Biblio- 
theca  coloniensis  p.  183 — 184).  At  notandum  est,  eius  „Enchiridion  militiae  chri- 
stianae"  Romae  ^prohibitum"  esse,  ^donec  corrigatur". 

^  Vetus  quaedam  traditio  coloniensis  haec  habet :  Legionis  thebaicae ,  cui 
S.  Mauritius  praeerat,  partem  quandam  eo  in  loco,  in  quo  teraplum  S.  Gereonis 
nunc  est,  circa  annum  287  una  cum  duce  suo  Gereone  martyrium  subiisse  ibidemque 
sepultam  esse.  In  eo  templo  altare  etiam  „S.  Mauritii"  erat.  Atque  medio  sae- 
culo  Xn.  Coloniae  exstructa  est  ecclesia  S.  Mauritio  dicata,  quae  a  templo  S.  Ge- 
reonis  haud  multum  distabat.  De  qua  cf.  Ad.  Tiiomas ,  Geschichte  der  Pfarre 
St.  Mauritius  zu  Koln  (Koln  1878)  p.  38—58. 

3  Canisius  cognato  suo  P.  loanni  Busaeo  (Buys)  S.  J. ,  noviomagensi  (qui 
per  20  fere  annos  philosophiam  et  theologiam  in  academia  moguntina  docuit  et 
libros  complures  tum  veterum  tum  suos  in  lucem  emisit) ,  Friburgo  Helvetiorum 
2.  lanuarii  1596  haec  scripsit  Moguntiam :  „Benedictus  Deus;  cujus  gratia  mihi 
videre  licuit  Sanctam  Arnhemii  viduam ;  qua  monente  didici  de  novo  Sacerdotum 
Ordine  ad  reformationem  Ecclcsiae  instituendo ;  cui  et  ego  adscribendus  essem." 
Haec  Frid.  Bviffcnbcrfj  S.  J.  (Historia  Societatis  lesu  ad  Rhenum  inferiorem  I  [Co- 
loniae  1764],  7)  ex  autographo  descripsit,  quod  in  collegio  Societatis  coloniensi 
exstabat.     Eadem  ex  eadem  epistula  transcripsit  Eaderus  (Can.  p.  231).     Ac  de  ea 


38  \Ul.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

nulla  tuiic  de  JESVitis,  quos  nunc  uocant,  memoria,  mentio  nulla  vel 
apud  Italos  vel  Gallos  uel  Gennanos  usquam  habebatur^  * — Fuit 
et  virgo  uere  pia  et  sapiens  apud  Brabantinos,  quae  diuino  spiritu 
erudita  commonefecit  praeter*'  alia,  meam  operam  et  scriptionem 
Ecclesiae  suo  tempore  profuturam.  Deum  testor  niliil  a  me  fingi, 
sed  ueritatem  ingenue  confirmari" — ■•  ^.  De  studiorum  meorum  or- 
dine  ac  progressu,  quum  Coloniae  in  Gymnasio  Montano  discipulum 
agerem,  hoc  solum  dicam,  quod  anno  aetatis  meae  decimo  sexto^, 
qui  Christi  domini  annus  erat  supra  sesquimillesimum  quadragesimus  "^ 
* —  ac  societati  nostrae  initium^  dedit  — *,  in  bonis  artibus  Magisterij 
lauream  fuerim  consecutus.  * —  Quam  recte  autem  ac  merito  praedi- 
care  non  possum  nec  debeo  — *.  In  eadem  Catholica  Vrbe  cuni  de- 
chimando  tum  docendo  sed  et  concionando  *  —  ut  alijs  gratificarer, 
subinde  me  tiro  — *  exercui,    licet   nondum  sacris   essem   initiatus^. 


"■  Qitae   sequuntur ,    usque   ad  ingenue  affiiinari  (confinnari)  ,    Jiabet   etiaiii  Ra- 
denis  (p.  232).  ^  inter  Pijth. 

"  confirmare  Soc.  Mon.;  affirmari  Rad  ''  quadragesimum  Mon. 


vidua  ipse  lohannes  Biisaeus  ad  Raderum  scripsit:  „Erat  illa  vidua  cognata  ipsius, 
et  vt  puto  sanctiraonialis,  de  cuius  sanctitate  meo  tempore  apud  Nouiomagenses,  qui 
tantum  duobus  milliaribus  ab  Arnheimensibus  distant,  [magna  erat]  opinio.  Ulam 
conuenerat  P.  Canisius,  antequam  Societatem  nosset"  {Eaderus  1.  c).  A  P.  lacoho 
KeUer  S.  J.  eadem  dicitur  „vidua  Reiuolda  inclytae  sanctitatis  foemina,  et  xenodochio 
Arnheimensi  suo  viuentis  haeredj  memorabile  nomen"  (*  Vita  Canisii  [cf.  supra  p.  2] 
1.  2,  c.  ^Fatidica".  In  exemplo  a  P.  Lud.  Arano  S.  J.  scripto  [ser.  X,  fasc.  Va, 
n.  11]  p.  B8).  SaccJiinus  eam  sic  loquentem  inducit:  „Tu  fili  cooptaberis  in  novum 
quendam  Sacerdotum  Ordinem ,  quem  in  Ecclesia  sua  ad  reformationem  eius ,  ac 
multorum  salutem  parat  Deus.  Ego  eos  per  visum  vidi ,  et  te  ad  eos  adiungi. 
Graues  erunt  viri,  docti ,  modesti,  Deo  pleni,  et  animarum  caritate  praediti.  Bono 
igitur  fac  sis  animo,  et  spe  huiuscemodi  te  sustenta ;  nam  breui  a  Deo  potieris  hoc 
dono"  (De  vita  Canisii  p.  20).  Nescio  an  liaec  Sacchinus  deprompserit  ex  Nicolao 
Orlamlino  S.  J.,  qui  refert  Canisium  Neomagi  materteram  habuisse  egregie  piam, 
quae  illi  in  genere  vitae  deligendo  fluctuanti  ita  locuta  sit  (Historiae  Societatis 
lesu  prima  pars  1.  4,  n.  34  [Romae  1615],  p.  111).  Illustriora  „de  eadem"  vidua 
illa  arnhemiensi  narrat  Raderus  ex  litteris  acceptis  a  P.  lohaniie  Hasio  S.  J.,  bosco- 
ducensi,  qui  „ex  sororis  P.  Canisii  filia,  illaque  ex  matre  didicit:  Reinhardam  [Hasius 
ita ,  Raderus  etiam  Reinoldam  appellat]  assidue  domum  lacobi  Canisii ,  qui  Petri 
parens  erat,  interuenisse,  toti  familiae  perfamiliarem,  religiosissimam  fuisse  matronam, 
decem  et  octo  annis  nihil  e  macello,  nihil  e  piscina  in  mensam  intulisse;  ad  coe- 
lestem  Christi  mensam  ter  in  hebdomade  accubuisse"  (I.  c.  p.  231  —  232).  Hasius 
autem  ille  vir  fuit  gravissimus:  Herbipoli  per  novom  annos  Summam  theologicam 
S.  Thomae  explicavit;  collegium  embricense  instituit;  annis  1595—1598  provinciae 
S.  J.  rhenanae  praefuit.  Anno  1534  praedictionem  hanc  arnhemiensem  factam  esse 
Set/uin  quidem  affirmat  (1.  c.  p.  17 — 18) ;  sed  in  fontibus  antiquis  annus  non  indicatur ; 
facta  est  certe  ante  annum  1540,  quo  Societas  a  Paulo  III.  confirmata  est,  et  Beatus 
Petrus  Faber  S.  J.  in  Germaniam  venit. 

'  Haec  fuisse  videtur  Maria  de  Oisterwijk;  de  qua  complura  infra  scribentur. 

-  Scribendum  fuit  ^vicesimo"  ;  nam  Canisius  d.  25.  Maii  1540  Magister  artium 
creatus  est.     Vide  infra,  monum.  7. 

3  Paulus  III.  institutum  Societatis  lesu  27.  Septembris  1540  primum  approbavit. 

■*  Paulus  III.  3.  lunii  1545  concessit,  ut  Societatis  lesu  aluuini,  etiamsi  sacris 


Canisii  Testameutum  sacrum  (c.  1596)  2.  39 

Hic  milii  grata  occurrit  memoria  Theologorum,  quos  doctrina  et  uir- 
tute  praestantes  per  dei  gratiam  uarijs  in  locis  uel  audiui,  uel  con- 
spexi  atque  noui:  cum  plerisque  familiariter  etiam  collocutus,  et  in 
quibus  illa  quidem  aetate  fidei  Catholicae  tuendae  zelus  non  paruus 
* — resplenduit — *.  Loquor  de  Ruuardo  TapperoS  Jacobo  Latomo^ 
lodoco  Tiletano  ^,  Francisco  Sonnio  *,  Wilhehuo  Lindano  ^  Petro  Soto  ^, 
Stanislao  Hosio,  postea  Cardinali^  Michaeli  Merspurgensi  Episcopo^, 
Friderico  Staphylo  ^,  alijs  pluribus,  qui  pro  afflictae  Ecclesiae  Castris, 
egregie  dimicarunt,  et  nouas  errorum  tenebras  doctis  lucubrationibus 
profligare  conati  sunt.  Cum  porro  decimum  nonum  aetatis  annum 
attigissem,  ac  D.  Mathaei  [?]'  Apostoli  ferias  celebrarem,  uolens  et 
gaudens  * —  ut  pudicitiae  amatori  securius  inseruirem  — *,  virginalem 
castitatem,  perpetuo  mihi  seruandam  suscepi  ^^,  eiusque  voti  DEO  sancte 


*  Ita  iitnunqiie  apogmphum.  At  Radenis  p.  15:  „Ipso  die  S.  Matthiae ,  eum 
annurn  ageret  vndevicesimum  castimoniam  voto  signuuit.'^  Et  Saccliinus,  De  vita  Canisii 
p.  18—19:  „Quo  anno  [i.  e.  aetatis  vndeuiyesimo]  ipsa  heato  Matthiae  Apostolo  sacra 
luce  et  perpetuam  Deo  castimoniam  .  .  .  religione  voti  dedicauit :  et  Philosophiae  spatiis 
magna  nominis  sui  celehritate  in  Collegio  Montano  decursis,  in  codem  suprema  do- 
natus  est  laurea."  Atque  festo  S.  Matthiae  id  factum  esse  etiam  Dorignij ,  Boero, 
Riess  asserunt.     Quae  lectio  magis  probanda  atque  adeo  certa  esse  videtur. 


orclinibus  nondum  essent  initiati,  publice  contionarentur,  et  Gregorius  XIII.  20.  No- 
vembris  1584  declaravit  eos  per  concessionem  illam  ^praedicationis  munus  in  vim 
privilegii  buiusmodi  exercere  potuisse  et  posse". 

1  De  hoc  infra,  cum  de  epistula  10.  lan.  1548  a  Canisio  ad  eum  data  agetur. 

-  lacobus  Latomus  sive  Masson  (f  1544),  belga,  Lovanii  doctor  theologiae, 
rector  universitatis ,  inquisitor  fuit  ac  methodum  scholasticam  contra  humanistas 
aliquot,  fidem  catholicam  contra  Lutherum,  Oecolampadium,  Tindalum,  alios  scriptis 
suis  fortiter  defendit. 

*  lodocus  Ravesteyn  (f  1570),  tiletanus,  flander,  in  academia  lovaniensi 
theologiae  professor,  cum  Fraucisco  Sonnio  anno  1551  concilio  tridentino  et  anno 
1557  coUoquio  religionis  vormatiensi  interfuit;  contra  protestantes ,  praesertim 
Illyricum  et  Chemnitium,  complura  opera  edidit;    Baio  quoque  strenue  se  opposuit. 

*  Franciscus  Sonnius  sive  van  den  Yelde  (f  1576),  brabantinus,  theologus 
academiae  lovaniensis,  episcopus  boscoducensis  et  (ab  anno  1569)  antverpiensis 
fuit;  theologicas  etiam  elucubrationes  edidit. 

'"  De  eximio  iUo  theologo  Guilielmo  Damasi  Lindano  sive  van  der  Lindt  (t  1588), 
dordracensi,  qui  professor  dilinganus,  episcopus  ruraemundanus  et  gandavensis  fuit, 
phira  in  secundo  volumine  dicentur. 

^  Petrus  de  Soto,  cordubensis,  ordinis  Praedicatorum  ornamentum .  Caroli  V. 
consiliarius  et  confessarius  atque  academiae  dilinganae  firmissimum  fundamentum 
fuit.  A  Pio  IV.  theologus  pontificius  in  concilio  tridentino  constitutus,  ibidem  a.  1563 
vita  cessit,  compositis  libris  „de  institutione  christiani  hominis"  aliisque  operibus. 

"  Notissimus  est  hic  vir  (f  1579),  qui  episcopus  varmiensis ,  praeses  concilii 
tridentini,  theologus  summus  fuit. 

8  De  Michaele  Helding  (1506—1561),  vulgo  Sidonio,  suebo,  qui  Moguntiae 
parochus  ecclesiae  metropolitanae  et  dein  episcopus  auxiliaris  fuit  ac  postea  merse- 
burgensis  episcopus  factus  est ,  atque  de  eius  scriptis,  disseruit  N.  Paulus  in  ^Der 
Katholik"   (74.  Jahrg.,  Mainz  1894)  II,  410-430.  481—502. 

*  De  hoc  infra,  ad  epistulam  31.  Augusti  1555  ab  eodem  ad  Canisium  datam. 
'°  Si  Canisius   reapse   scripsit  ^Matthaei",    dicendum  erit   eum  21.  Septembris 


4()  YIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessioncs  et  Testamentuni. 

nuncupati",  me  postea  poenituit  nunquam;  quoniam  a  re  venerea  et 
uxorea  libenter  abstinui  ut  me  ipsum  castrarem  propter  re- 
gnum  coelorumi.  Non  quod  nieis  uiribus  fiderem,  sciens  neminem 
continentem  esse  posse,  nisi  DEO  gratiam,  homini  largiente :  sed  quod 
fiduciam  omnem  praestandi  coelibatus  in  illo  constituerem ,  qui  pre- 
cantes  et  sperantes  exaudit,  et  de  sua  infinita  misericordia  prae- 
sumentes  non  despicit^  quique  fideles  supra  suas  uires  tentari'' 
non  permittit^,  modo  illi  gratiae  tantum  oblatae  cooperatores  esse 
* —  et  carnem  crucifigere^ — *  cum  S.  Paulo  Apostolo  non  ne- 
gligant.  Clementer  sane  adfuit  pater  misericordiarum^,  in 
cuius  manibussortesmeae^  sunt,  ac  uarijs  me  praesidijs  multis- 
que  stimulis  * — torpidum  subinde  confortauit — *,  ut  in  carne  sine 
carne  uiuerem,  et  meliora  charismata  aemularer'^,  mundum 
uero  et  ea  quae  mundi  sunt  * —  propria  retia  magis  magisque  repu- 
diarem  — *. 

[III.]  Nunc  tertia  huius  Testamenti  pars  attingenda  est  quae 
uiginti  duos  fere  annos  hoc  est  totum  uitae  meae  spatium,  ante  socie- 
tatis  ingressum  decurrens  complectitur.  Quando  non  sohnn  in  patria, 
sed  etiam  Coloniae  et  Louanij  Hterarum  studijs  operam  dedi,  atque 
ita  uixi,  ut  florentem  illam  aetatem  nonnuUis  * —  liberioris  uitae  — * 
sordibus  conspurcarim.  Etenim  iugum  domini  sicut  par  erat,  non  in- 
offenso  pede  portaui,  et  adolescens  Tobiae  praeceptum  male  compleui. 
Omnibus  inquit  diebus  uitae  tuae  in  mente  habeto'  Deum, 
et  caue  ne  aliquando  peccato  consentias,  et  praeter- 
mittas  praecepta  domini  dei  nostri^.  Igitur  in  prima  et  se- 
cunda  aetate,  *  —  non  profuerunt ,  sed  obfuerunt  mihi  sodales  praui, 
quorum  famihari  contubernio  nimium  delectabar;  ut  discerem  una*^ 
cum  illis  bonas  horas  male  collocare,  uana  quaedam  appetere,  insulsa 
proloqui,  cornu  extollere,  nimiumque  mihi  sumerem  et  arrogarem  — *. 
Ynde  maioribus  aequa  postulantibus,  aduersabar,  cum  aequalibus  con- 
tendebam,  non  paucos  aspernabar  ac  deridebam  nimiumque  mihi  pla- 
cebam  et  ahjs  me  anteponebam ;  irasci  et  aemulari  noueram ,  crebro 
temere  gloriabundus  et  parum  uerecundus"  [?].  Neque  solum  corpori 
laute  nutriendo,  et  externis  quoque  sensibus  * —  oblectandis  — *  plus- 
culum    indulgebam^    uerum    etiam    seueriorem    disciplinam    iuuentuti 


"  nuncupari  Soc.  Mon.         ^  tentare  Soc  Mon.         "^  habete  Mon.  ''  oin.  Mon. 

"  Ita    legendunt    esse   ridetur,    nisi  forte  Canisiiis  scripsit    haud   parum   inuere- 
cundus.    Soc.  Mon.  inepte:  parum  inuerecundus.  ^  indigebam  Mon. 


1539  votum  castitatis  fecisse.  At  cum  omnino  logendum  esse  vidcatur  ^Matthiae" 
(vide  p.  39,  not.  a) ,  votum  illud  diei  25.  mensis  Februarii  1540  assignandum  est. 
Riess  et  Drews  24.  Februarii  factum  esse  scribunt;  sed  annis  bissextilibus  festum 
S.  Matthiae  25.  Februarii  agitur. 

'  Matth.  19,  12.  2  judith  9,  17.  ^  cf.  l  Cor.  10,  13. 

*  Gal.  5,  24.  '"  2  Cor.  1,  3.  «  Ps.  30,  16. 

'  1  Cor.  12,  30.  8  Tob.  4,  6. 


Canisii  Testamentum  sacrum  (c.  1596)  2.  3.  41 

necessariam,  ne  ex  dei  filijs,  filij  Belial^  efficiantur,  vel  impatienter, 
vel  fastidiose  sustinebam,  non  nunquam  et  abijciebam^  Eram  ut 
Propheta  loquitur ,  q  u  a  s  i  i  u  u  e  n  c  u  1  u  s  i  n  d  o  m  i  t  u  s  ^ ,  et  iuuenca 
quae  iugum  non  sustinuit,  ac  uelut  ouis  errans-^  diuini  timoris  ex- 
pers,  blanda,  dulcia  molliaque  puerili  more  consectans,  mascula,  sancta 
ac  falutaria  respuens,  in  ocio,  lusibus,  iocis,  salibus,  fabulis,  luxu, 
somno  et  crapula,  tempus  pretiosum  absumens,  ac  lioras  bonas  vane 
ac  friuole  conterens.  Excusent  alij  naeuos  et  uitia  puerorum,  quae 
vir  S.  Augustinus  in  se  ipso  iam  olim  reprehendit  "^,  ac  serio  deplo- 
rauit,  quaeque  non  humano,  sed  diuino  iudicio  aestimare  debemus: 
suas  etiam  poenas  haud  dubie  illa  promerentur,  praesertim  si  ex  ma- 
litia  et  petulantia  * — -  multoque  magis  — *  si  contra  honestatem  at- 
que''  conscientiam  in  tenera  illa  aetate  committantur  et  aliquam  cum 
turpitudine  cognationem  habeant.  Certe  pusillis  et  grandibus  non 
parcit  iustus  deus,  qui  solus  corda  scrutatur^,  etcuique  reddit 
secundum  opera  eius'';  acrius  tamen  puniturus  parentes  in  ob- 
seruandis  et  corripiendis  liberis  incurios,  quod  sint  instar  Heli  so- 
cordes'^,  et  guorum  * —  dormitantia '  — *  indulgentiaque  fieri  solet, 
ut  fenestra  iunioribus  *  —  domi  et  foris  — •  '^  ad  omnem  fere  nequi- 
tiam  aperta  relinquatur.  Equidem  confiteor  domine,  qui  iustitias 
iudicas^,  et  fortem  te  zelotem^  ad  iniquitatem  omnem  uindi- 
candam  exhibes,  me  scientem  ac**  nescientem  a  primis  annis  persaepe 
peccasse,  ut  neque  numerum  delictorum,  neque  modum  exprimere  pos- 
sim,  et  utriusque  tabulae  mandata  * —  (proh  dolor)  — *  temere  uio- 
laui,  tantoque  longius  a  luce  rationis  ac  intelligentiae,  omnique  inno- 
centia  discessi,  quanto  magis  iudicio  ualere  poteram,  et  uerum  a  falso 
discernere  debebam.  Certe  non  uiri,  non  adulti  tantum,  sed  iuniores 
etiam  indigent  diuina  misericordia  tua,  ut  meritas  uitiorum  suorum 
poenas*  effugiant,  pleneque  mundentur,  et  coram  facie  tua  uere  appa- 
reant  immaculati.  Reminiscere  miserationum  tuarum  do- 
mine,  et  mifericordiarum  tuarum  quae  a  seculo  sunt. 
Delicta  iuuentutis  meae  et  ignorantias  meas  ne  memi- 
neris^".  * — Delicta  quis  intelligit? — *  Ab  occultis  meis 
munda  me  domine,  et  ab  alienis  parce  seruotuo^^.  Nihil 
enim  sunt  anni,  menses,  et  dies  mei^^^  j^isi  secundum  clementiae 


*  obijciebam  Mon.  ^  et  Mon. 

'^  Sif  legendnm  mihi  esse  videttir.    Soc.  Mon.  dormitabuntia.    In  Soc.  hoc  verhuin 
rubrttm  est ;  neqiie  famen  in  Mon.  linea  ei  siihstrata  est. 
'^  et  Mon.  ^  poena  Mon. 


1  Cf.  Deut.  13,  13.     2  Cor.  6,  15  etc.  ■  ler.  81,  18. 

'  1  Petr.  2,  25.  ^  In  libro  primo  ^Confessionum". 

5  1  Par.  28,  9.     Ps.  7,  10  etc.  "  Matth.  16,  27.     Rom.  2,  6  etc. 

-<  1  Reg.  2,  12—36.  «  Ps.  9.  5.  »  Ex.  20,  5. 

•«  Ps.  24,  6.  7.  '1  Ps.  18,  13.  14.  ^^  joi,  7^  jg. 


4;_J  A'III.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentura. 

tuae  censuram  computentur,  et  sacro*  filij  tui  sanguine  * —  vetus 
h  0  m  0 1  —  *  ab  omni  corruptione  et  macula  repurgetur,  atque  sancti- 
ficetur, 

[IV.]  Quarta  nunc  sequitur  Testamenti  pars,  diuinae  gratiae  prae- 
clara  complectens  "^  munera,  quae  nec  mcus  nec  cuiusquam  animus 
satis  aestimare,  multoque  minus  pro  dignitate  laudare  unquam  possit: 
munera  inquam  per  societatem  et  in  societate  *  —  indigno  —  * '  mihi 
communicata,  et  annis  iam  quinquaginta  eoque  amplius  durantia.  An 
ego  prorsus  insulsus  ac*^  ingratus  non  essem,  si  fonti  bonorum  aeterno 
non  benedicerem,  qui  mirificauit  misericordiam  suam  in  ciui- 
tate  munita^,  ut  hoc  nomine  societatem  nostram  appellem,  eamque 
stabiliuit  praeclaris  legibus  Fundatoris  primique  patris  nostri  Jgnatij, 
* — cuius  memoria  in  benedictione  est^,  Accessit  et  publi- 
cum  *  —  Ecclesiae  cathol,  et  sedis  Apostol.  iudicium ,  neque  minus 
Concilii*  sacri  Tridentini  irrefutabilis  autoritas  *  —  hoc  institutum 
dilucide  — *  comprobauit^.  Non  potest  arbor  esse  mala,  tot  eximijs 
abundans  fructibus^,  quos  ex  illo  plurimi  decerpserunt,  ac  etiamnum^ 
haud  sine  incredibili  utilitate  ac  solida  uoluptate  decerpunt ''.  Prin- 
cipes''  et  Magistratus,  amici  et  aemuli,  Europa  et  Affrica  huic  prae- 
nobili  arbori ,  si  sit  opus  *  —  non  obscure  suffragantur  —  * ,  ut  uen- 
dibile  uinum,  nec  hedera  nec  precone,  ut  inquiunt,  egere  uideatur. 
Quod  ad  me  spectat,  flecto  equidem  genua  ad  patrem  domini 
nostri  JESV  Christi^,  et  quascunque  possum  illi  toto  pectore' 
gratias  ago,  et  a  sanctis  omnibus  agi  percupio,  quandoquidem  me 
indignum  siue  Germanum  siue  Belgam  benigne  uocauit,  et''  uocatum 
recepit  in  hanc  filij  sui  societatem'^  primo  adhuc  Praeposito 
* —  quem  dixi  — *,  superstite  ^.  *  —  Is  me  primum  Romae  amanter  am- 
plexus  est,  cum  primis  collegis  Messanam  Siciliae  urbem  destinauit,  ad 
solemnem  professionem  admisit,  duobus  Theologis  in  Bauaria  docturis 
adiunxit',  sed  et  primum  effecit — *  Praepositum  nostrorum '"  in  Ger- 
mania  Superiore ,  Austriam ,  Bohemiam  ac  Bauariam  tunc  complec- 
tente^:  fuit  et  illud  munus  diuinae  gratiae,  quod  puer  adhuc  de 
salutari ,  mihique  conuenienti  uitae  instituto  deligendo  *  —  solicitus 
essem,  ac  serio  deliberarem  deumque  mihi  propitium,  non  sine  pecu- 
liari  fiducia  imploraremio  —  *.  His  uotis  adfuit  sane  altissimus,  quo 
duce  Moguntiam  Colonia  relicta  solus  abij,  quum  ilhc  Archiepiscopus 

*  sacra  Soc.  ^  coraplectes  Soc  Mon. 

~  indignus  Soc.  Mon.  ^  et  Mon.  *  Consilii  Soc.  Mon. 


IIIUI^UUS    OWt'.    ^tiuil.  ct    ^uijn.  \juii3iin     <  "yi  .     aui/»i.. 

etiammon  Soc.  ^  decerpserunt  Soc.  Mon.  ^  Princeps  Mon. 

corpore  Mon.  ^  ut  Mon.  '  adiungit  Soc.  '"  nostrura  Mo 


Eph.  4,  22.     Col.  3,  9  etc.  -  Ps.  30,  22.  ^  Eccli.  45,  1. 

Sess.  25,  c.  16  de  ref.  reg.  *  Cf.  Matth.  7,  16-20  etc. 

Eph.  3,  14.        '  1  Cor.  1,  9.         "  S.  Ignatium  dicit.     Vide  supra  p.  9. 
Yide  huius  operis  prooemium  generale,  n.  1.  '"  Vide  supra  p.  11 — 12. 


Canisii  Testamentum  sacrum  (c.  1596)  4.  43 

et  Cardinalis  Albertus  Brandenburgensis ,  primusque  Elector  floreret. 
Huius  Tlieologus  ^  ex  vrbe  missus  ^,  mihique  iam  antea  commendatus  ^ 
erat  Petrus  Faber  Sabaudus,  qui  tum  psalmos  in  scholis  Moguntinis 
profitebatur,  unus  ex  decem  illis  primis  patribus,  qui  doctrina  et  pie- 
tate  nobiles,  * — paupertatis  autem  professores — *  tanquam  primariae 
columnae^  domum"  societatis  huius  potenter  sustentabant  *.  Ac  idem 
optimus  Faber  cum  ad  eum  uenissem  comiter  *  —  me  nondum  antea 
conspectum ,  —  *  statim  excipere ,  ac  in  suis  aedibus  *  —  ,quae  com- 
munes  erant  et  Parochi  apud  D.  Christophorum"  ^ — *,  alere  et  in- 
stituere  dignatus  est :  *  —  Ac  sapienter  mihi  persuasit,  ut  si  religiosam 
instructionem  peterem,  — *  et  conscientiae  meae  consultum  uellem, 
* —  ad  tempus  apud  se  manerem,  et  in  sacris  uersarer  Exercitijs 
probaturus  — *  Summi  dei  de  me  voluntatem  bonam  bene- 
placentem  atque  perfectam^.  Ego  cum  [?y  in  ea  probatione 
uersor,  ac  me  totum  excutio  diligenter,  in  spiritu  et  ueritate'^ 
Dominum  precari  didici,  simulque  cognoui  hoc  dictae  Societatis  Insti- 
tutura,  quod  satis  iam  explicatum  habebam,  ad  bene  beateque  uiuen- 
dum,  DEoque  seruiendum  mihi  commodissimum  et  aptissimum  fore. 
Quo  circa,  quoniam  uelut  in  telonio  sedens^,  *—  non  obscuram 
Dei  uocem  audiebam  — *,  uocanti  resistere  nec  uolui  nec  debui,  sed 
cum  Mathaeo  surrexi,  mundo  huic  immundo  remisi  nuncium^:  * —  illa 
rupi  uincula  —  *   quibus   eo   usque   non  parum  implicabar ,    *  —  uelut 


"  Columna  Soc.  Mon.  ^  donum  Soc.  "  Christopaura  Soc. 

^  Sic  Hfrumqiie  apographnnt ;  at  Canisius  scripsisse  videtur  dum. 


1  De  Beato  Petro  Fabro,  prirao  S.  Ignatii  in  Societate  lesu  instituenda  sodali, 
quem  S.  Franciscus  Salesius  summi  fecit,  cuiusque  publicum  cultum  Pius  IX.  5.  Sep- 
tembris  1872  confirmavit,  plura  infra  dicentur. 

2  Albertus  procuratorem  ad  concilium  trideutinum  mittere  volebat  Micbaelem 
Helding,  episcopum  suum  auxiliarem,  eique  theologum  adiungere  Fabrum  {Rad. 
Cornehj  S.  J.,  Leben  des  seligen  Petrus  Faber  [Freiburg  i.  Br.  1873]  p.  118). 

*  Canisio  Fabrum  primus  commendavit  Alvarus  Alfonsus ,  hispanus ,  sacerdos 
iuvenis,  qui,  aula  imperatricis  relicta,  Fabrum  e  Hispania  in  Germaniam  redeuntem 
secutus  ab  eoque  Coloniam  in  bursam  montanam  missus  erat.  Canisius  ipse  id 
refert;  vide  Reiffenherg  I.  c.  p.  8,  not.  o.  Philippson  falso  scribit  Canisium  Mo- 
guntiae  fortuito  (^zufallig")  Fabrum  cognovisse  (Westeuropa  etc.  p.  47). 

<  Erant  hi  S.  Ignatius  (f  Romae  1556) ;  B.  Petrus  Faber ,  allobrox ,  villare- 
tensis  (t  Romae  1546);  S.  Franciscus  Xaverius,  navarraeus  (f  in  Sanciano  insula 
1552);  lacobus  Laynez,  hispanus,  almazanensis  (t  Romae  1565);  Alphonsus  Sal- 
meron,  hispanus,  toletanus  (f  Neapoli  1585);  Simon  Rodriguez,  lusitanus,  visensis 
(t  Olissipone  1579);  Nicolaus  Bobadilla,  hispanus,  palentinus  (f  Laureti  1590); 
Claudius  laius,  allobrox,  gebennensis  (f  Viennae  Austriae  1552) ;  loannes  Codurius, 
gallus,  ebredunensis  (f  Romae  1541);  Paschasius  Broetus,  gallus,  ambianensis 
(t  Parisiis  1562).  Ita  P.  los.  luvencius,  Societatis  lesu  historicus,  Epitome  historiae 
Societatis  lesu  I  (Gandavi  1853),  282—283. 

^  Ecclesia  haec  et  parochia  etiamnunc  Moguntiae  exstat. 

«  Rom.  12,  2.  •^  lo.  4,  23.  24.  »  Matth.  9,  9. 

9  Cf.  Matth.  9,  9.   Marc.  2,  14.   Luc.  5,  27.  28. 


44  Yill.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentura. 

pluribus  et  contrarijs  dominis  inseruire  possem — *i.  Yna  et  prae- 
cipua  cura  esse  coepit,  Christum  dominum,  qui  clementer  me  respexerat, 
insequendi,  quemadmodum  ille  pauper  castus  et  obediens  in  uia  crucis 
praccesserat  2.  Huic  * —  parentibus  insalutatis  et  amicis  inscijs  me 
totum  addixi  — *  et  tradidi,  ut  qui  antea  meo  arbitratu  uixeram, 
ex''  nutu  et  praescripto  eius  penderem  inposterum,  penes''  quem  ius 
totum  esset,  uniuersam  Societatem  administrandi.  Hoc  ergo  Religiosae 
uitae  votum  non  solum  ardenter  * — Anno  Christi  1543,  primo  [P]^ 
die  Mai — *  Moguntiae  suscepi,  sed  et  postea  Romae  confirmaui,  ac 
plenius  reddidi,  Anno  domini  quadragesimo  nono,  cum  Reuerendus 
Pater  Jgnatius,  ex  gratia  sua  potius  quam  ex  merito  meo,  illorum 
[me]  numero  adscripsit,  qui  se  iuxta  consuetam  profitentium  formulam, 
totos  Christo  eiusque  Summo  in  terris  Vicario  ministros  offerunt,  ac 
prorsus  dedicant,  nimirum,  ut  ad  uineam  domini  excolendam,  in  pau- 
pertate  continentia  obedientiaque  perpetua  uiuentes  ubique  gentium 
*  —  sint  operarij  ^  —  *  expeditiores "  ^.  Laudo  et  illam  effusam  Dei  mei 
bonitatem,  qua  factum  est,  ut  promissionis^  huius  me''  nunquam  postea 
poenituerit,  quamlibet  multi  me  probris  affecerint,  adeoque  totum  hoc 
instituti  genus  pro  sua  libidine  clam  palamque  suggilarint,  et  diris  [?] ' 
quasi  deuouerint.  Jmmo  uero  istorum  * —  vexantium  — *  petulans 
insectatio,  mihi  adeo  non  obfuit,  ut  etiam  in  hoc  uocationis  studio 
currentem  reddiderit  alacriorem,  et  ego  me  foeliciorem  putarim,  quod 
dignus  haberer  propter  nomen  JESV  contumeliam  pati^, 
et  a  publicis  Ecclesiae  hostibus  *  —  mendaciter  accusari  atque  pro- 
scindi.  Horum  ego  salutem  utinam  procurare  ac  etiam  profuso 
sanguine  redimere  possem:  Id  sane  in  lucri  parte  ponerem,  ac  sin- 
cerum  charitatis  affectum  iuxta  praeceptum  domini'^,  declararem  — *. 
Est  lioc  religiosae  uocationis  beneficium,  quo  me  dignatus  est  Cln-istus, 
ut  ego  arbitror  inter  alia  in  terris  percepta  °  fere  maximum ,  quo 
semel  accepto,  pergrauem  et  molestam  temporalium  curarum  sarcinam 
laetus  abieci,  leue  autem  et  suaue  onus  domini^  non  sine  libera 


et  Mon.  ^  penus  Soc.  Mon.         "^  expeditores  3Ion.         ^  prossionis  Soc. 

niei  Soc  Mon.  ^  diris  Soc.  Mon.  [=  furiis?] ;  forktsse  legendnm  diis. 

praecepta  Soc.  Mon. 


>  Cf.  Matth.  6,  24.     Luc.  16,  13. 

2  De  exercitiis  his  moguntinis  confer  quae  Canisius  dicit  in  ^Confessionibus" 
(supra  p.  9)  et  in  epistula  mense  Aprili  vel  Maio  anni  1543  ad  aniicum  coki- 
niensem  data. 

^  Utrumque  apographum  Kalendas  Maias  habet.  Verum  hic  aut  librarii  mendum 
fecerunt,  aut  Canisius  ipse  memoria  hipsus  est;  nam  ipsum  votum  Canisii  manu 
scriptum,  quod  adhuc  apud  nos  est,  diem  8.  Maii  exhibet.  Vide  infra,  IX.  n.  8.  Simi- 
liter  Confessiones  Canisii ;  vide  supra  p.  9. 

*  Cf.  Matth.  20,  1—16. 

^  Professio  haec  Canisii  ponetur  infra,  monum.  3. 

6  Act.  5,  41.  '  Matth.  5,  44—46;  6,  14.  15  etc.  «  Mattli.  11,  30. 


Canisii  Testamentum  sacrum  (c.  1596)  4.  5.  45 

seruitute  portare  coepi ,  *  —  factisque  votis  —  *  ea  consecutus  sum 
praesidia,  ut  Deum  expeditius  colerem,  me  ipsum''  fortius  uincerem, 
animi  pacem  perfectius  obtinerem  iustiusque  cum  psalmographo  cantare 
possem,  laqueus''  contritus  est,  et  nos  liberati  sumus,  ad- 
iutorium  nostrum  in  nomine  domini^.  "^ — Eoque  iustius  me 
miseret  illorum  qui  — *  religiosam  disciplinam  tanquam  difficultatibus 
plenam  [et]  * — intollerabile  iugum — *  exhorrent,  quoniam  ex  inani 
ac  puerili  metu  erroris  sui  capiunt  occasionem ,  dum  adeo  defugiunt ' 
Euangelicae  paupertatis  incommoda,  quae  Apostoli  primique  Christiani  ^ 
hilariter  complexi  sunt.  Ad  haec  iugum  Religiosae  obedientiae,  quod 
uictimis  omnibus  praestat^  omnino  detrectant,  ac  suo  [?]''  iudicio  im- 
pediti ,  laboriosam  pugnam ,  *  —  quae  inter  spiritum  et  carnem  pijs 
est  necessaria  ^,  *  —  reformidant ;  quandoquidem  nullus  athleta  Christi 
uereque  * —  spiritualis  homo  sine  sudoribus  coronatur  — *.  [V.]  Addam 
nostras  profectiones,  quae  partem  Testamenti  quintam  sibi  uendicant 
et  Yocationis  nostrae  in  Christo  factae  "^ —  profectum  fortasse  — * 
aliquem  ad  dei  gioriam  demonstrabunt  ^  Cum  ex  Moguntia  Coloniam 
redijssem,  quemadmodum  obedientiae  lex  mihi  praescripserat  "^,  iamque 
Sacerdos  per  Catholicum  Episcopum  ordinatus  essem^,  * — primum 
uero  Sacrum  in  Coenobio  apud''  Nazareth^  obtuli  domino,  coepi  quos- 
dam  e  nostris  alere  — ^"^  Et  habitationem  cum  illis  habere  communem. 


""  ipsi  31on.  ^  laquius  Mon.  "  defugeunt  Soc. ;  defugerunt  Mon. 

^  Aiit  sic  legendum  esse  videtur,  aut  caeco ;  Soc.  et  Mon. :  loco. 

®  Sententimn,  quae  sequitur,  usque  ad  verba  ^e  nostris  alere"  incl.,  etiam  Sac- 
chinus  affert  e  „literis"  Canisii  (De  vita  Canisii  p.  31—32).  Huic  autem  alteram 
sententiam  ex  „Confessionibus"  dcpromptam  iungit. 

^  Rad.  om.  quemadmodum  usquc  ad  praescripserat  incl. 

^  in  coenobio  Nazareth  Bad. 


»  Ps.  123,  7.  8.  2  cf.  Matth.  19,  27.   Luc.  5,  11.   Act.  4,  32—37  etc. 

^  „Melior  est  enini  obedientia  quam  victimae"  (1  Reg.  15,  22).  Hanc  sen- 
tentiam  S.  Ignatius  commemorat  et  exponit  in  insigni  illa,  quae  saepissime  in  So- 
cietate  lesu  legitur,  epistula  „De  virtute  oboedientiae",  26.  Martii  1553  ad  socios 
lusitanos  data;  quae  saepe  typis  descripta  est,  accuratissime  autem  in  „Cartas  de 
San  Jgnacio  de  Loyola"  III  (Madrid  1877),  184—206. 

*  Cf.  Gal.  5,  17.    1  Cor.  9,  27. 

■''  Canisius  sacerdotio  initiatus  esse  videtur  per  loannem  Nopelium ,  episcopum 
cyrenensem  i.  p.,  et  suffraganeum  coloniensem  (vide  infra,  epistuhxm,  quam  Canisius 
10.  Septembris  1546  ad  eundem  dedit). 

*  In  manuscriptis  historiis  collegii  coloniensis  (ad  annum  1545)  et  gymnasii 
Trium  coronarum  coloniensis  (f.  21'')  asseritur  in  ecclesia  Beatae  Mariae  Virginis 
in  „maiore  Nazareth"  (Grossnazareth)  id  factum  esse :  monastcrium  illud,  in  platea 
S.  Gereonis  situm ,  virginum  erat  regularium  ordinis  S.  Augustini.  Exstabat  Co- 
loniae  etiam  conventus  „minori.s  Nazareth"  (Kleinnazareth) ,  in  platea  Sedecim  do- 
muum,  mulierum  ordinis  Cellitarum,  regulae  S.  Augustini  {Gelenius  1.  c.  p.  559.  560. 
598.   Erh.  a  Winheim  0.  Carth.,  Sacrarium  Agrippinae  [Coloniae  1736]  p.  201.  212). 

■^  Canisius  8.  Maii  1543  Deo  voverat,  „quod  per  divinam  gratiam  velim  etiara 
ex  nunc  actualem  assumere  paupertatem,  nisi  quatenus  et  quamdiu  Praepositus  dictae 


46  \Ul.    Canisii  autobiograpbia  sive  Confessiones  et  Testamentiun. 

Prodidit  interim  Archiepiscopus  Coloniensis  Hermannus  a  Weda,  [quodj" 
iam  pridem  in  animo  suo  texuisse  [?]''  uidebatur,  se  Luteranae  sectae 
fauentem  esse  patronum ,  qui  cuperet  in  sua  ditione  mutatam  *  —  et 
deletam  — *  esse  prorsus  ueterem  Religionem,  Quod  institutum  * —  ut 
aequitas  flagitabat  —  *  per  acerbe  tulit  clerus  Coloniensis  ^ ,  misitque 
Leodium  rogans  * —  Ecclesiasticos  ut  suo  consilio  et  auxilio  impedi- 
rent  conatus'  Hereticos,  nouum  ignem  extinguerent .  periculum  esse 
in  mora,  si  uigilante  Juda,  diutius  Catholici  dormirent  ^.  Mittor  igitur 
ego  Leodium,  causamque  difficilem  tracto  cum  Episcopo  et  clero 
Leodiensi,  ac  post  habitas  aliquot  declamationes ,  optatum  subsidium 
impetro^.  Cum  redijssem  Coloniam,  urgeor''  iterum  a  Clero  Catho- 
lico  —  *  ut  legatus  abeam  ad  Carolum  V.  Caesarem  in  Castris  occu- 
patum,  ut  rebellantes*  Luteranos  Principes  suae  subijceret  potestati, 
quos  et  manus  dare  coegit  *  —  capto  Principe  Saxoniae  — *.  Idem 
Caesar  Coloniensis  Cleri  uotis  * —  per  me  propositis  — *  annuit,  suam 
operam  * —  aduersus  Archiepiscopum  pie  promisit,  rem  totam  insigni 
uiro  Domino  Groppero  strenue  procurante^  Hunc  successum  diuina 
bonitas  tribuit,  quando  mihi  noua  contigit  familiaritas  cum  amplissimo 
Principe  * —  Domino  Othone  Truchses",  Cardinali''  et  Episcopo  Augu- 
stano  — *,  quem  postea  singularem  Patronum,  quoad  uixit  multis  in 
rebus  experti  sumus  *.  Idem  autor  mihi  fuit,  ut  ex  ditione  sua  profici- 
scens  ConciHum'  peterem  Tridentinum,  meque  suo  Theologo  R.  P.  Claudio 


*  om.  Soc.  Mon. 

''  Ifa  Soc.  Mon.;   secl  fortasse  legendum    est   texisse;    vel  tenuisse,    qnorJ  Bi'es<i 
(p.  44)  ponif.  '  conatos  Soc.  ^  urgor  Mon.  "  repellantes  Mon. 

^  cooperante  3Ion.  "  Trucbzes  Soc;  Tincbeus  Mon. 

^  Cardinale  Soc.  Mon.  '  consilium  3Ion. 


Societatis  [lesu]  aut  eius  loco  M.  Petrus  Faber  impedierit".  Hi  autem  voluerunt, 
Canisium  —  novicius  is  tunc  erat  —  bereditatem  accipere,  quae  ei  ex  patre  circa 
finem  anni  1543  mortuo  obveniebat;  cuius  unam  partem  Canisius  statim  in  pauperes 
distribuit,  alteram  sibi  sociisque  alendis  reservavit.  Societatis  constitutiones  tunc 
(1543 — 1547)  nondum  absolutae,  nedum  promulgatae  erant. 

'  De  hac  re  multa  dicentur  in  epistulis  a  Canisio  anno  1544 — 1547  datis. 

"-  Cf.  Matth.  26,  40—47  etc. 

'  Ad  appellationem,  quam  clerus  coloniensis  contra  Hermannum  ad  Paulum  IH. 
et  CaroUun  Y.  fecerat,  Georgius  Austriacus,  antistes  leodiensis,  iam  1.  Aprilis  1545 
se  aggregaverat ,  idemque  6.  Aprilis  capitulum  et  clerus  ecclesiae  leodiensis,  quae 
tunc  coloniensis  metropolis  erat  suffraganea ,  et  10.  Aprilis  academici  lovanienses 
fecerant.  Delegerant  eodem  anno,  qui  una  cum  delectis  coloniensibus  et  traiec- 
tensibus  Traiecti  eam  rem  Caesari  proponerent.  Periculo  autem  crescente  Canisius 
exeunte  anno  1546  Leodium  missus  est,  ac  22.  Decembris  capitulum  ecclesiae  cathe- 
dralis  200  fiorenos  „nionetae  brabantinae"  coloniensibus  auxilii  causa  mittere  statuit. 
Nec  dubium ,  quin  ipse  etiam  episcopus  iis  strenue  succurrerit.  Vide ,  quae  de  hac 
re  ex  arcbivo  illius  capituli  protulit  i?/>.s.s  (p.  65—66)  et,  quod  infra  ponetur,  re- 
gestum  epistulae  exeuntc  anno  1546  aut  ineunte  1547  a  Canisio  ad  Leonardum 
Kessel  missae.  Cf.  etiam  BarfhoJ.  Fisen  S.  J. ,  Sancta  Legia ,  Romanac  Ecclesiae 
filia,  P.  2  (Leodii  1696),  p.  345.  ■•  Cf.  supra  p.  29. 


Canisii  Testaraentum  sacrum  (c.  1596)  5.  47 

Jaio  * —  Sabauclo  — *i  adiungerem^;  Is  quippe  tum  Tridenti  cum  laude 
uersabatur,  * —  neque  multo  ante  Trigestinum  Episcopatum,  sibi  a  Fer- 
dinando  Rege  oblatum,  refutauerat  — *.  Inde  factum  fuit,  ut  ego  ex 
Germania  in  Jtaliam  commode  peruenirem,  et  ea  quae  ad  institutum 
societatis  propius  pertinebant,  rectius  quam  antea  cognoscere  et  certius 
probare  possem.  Tridento  Bononiam  ueni,  * —  ubi  meam  quoque 
sententiam  in  sacro  dixi  Concilio  — *3;  et  inde  Florentiam  Reue- 
rendum  Patrem  Jacobum  Lainez  comitatus  adij'*,  * — eundemque  per- 
doctum  et  exquisitum  Theologum  egregie  — *  concionantem  audiui. 
Exactis  porro  aestiuis  caloribus,  qui  molesti  satis  Jtalis  esse  solent, 
* —  vocatus  inuisi  Romam  Septembri  mense,  mihique  sum  gratulatus, 
quod  sanctam  illam  vrbem  diu  optatam''  ingrederer  — *,  quam  scirem 
tot  mille  Sanctorum  Martyrum  sanguine  consecratam,  et  in  Aposto- 
licae  Confessionis  Petra  fundatam,  sed  et  in  fidei  puritate  constantem 
ac  orbe  toto  terrarum  iure  percelebrem  esse.  Mansi  Romae  usque 
ad  sequentem  Februarium,  magnaque  cum  uoluptate  uixi  cum  patribus 
charissimis  simulque  sacris  meditationibus  et  ministerijs  instituti  nostri 
proprijs,  alacriter  operam  dedi-'.  Postea  sum  illis  adiunctus  * —  Fratri- 
bus  atque  Collegis''  — *,  qui  primum  in  Sicilia  Collegium  Messanae  con- 
stituerunt,  * —  ac  difficilem"  nauigationem  ad  eam  usque  Insulam  per- 
egerunt — ^'^^  sub  R.  P.  Natale  Rectore'^.    *—  Deo  gratia  qui  in  eo 

=*  optatum  Soc.        ^  Colegis  Soc.  Mon.        "  difficillem  Soc.       "^  perexerunt  Moji. 


1  Cf.  supra  p.  43,  not.  4. 

2  Canisius  Tridentum    profectus   est   medio   fere  mense   Februario    anni  1547. 
^  lo.  Dom.  Mansi   initio    concilii   bononiensis    vel   potius    tridentini    Bononiam 

translati  interfuisse  dicit  85  theologos,  „quorum  ultimi  a  Societate  lesu ,  qui  pres- 
byteri  reformati  dicebantur ,  fuere  viri  insignes,  Claudius  laius,  lacobus  Laynes, 
Alphonsus  Salmeron ,  socii  sancti  Ignatii ,  et  Petrus  Canisius  Germanus  eruditis 
operibus  clarissimus"  (Sanctorum  Conciliorum  et  decretorum  collectio  nova  Y  [Lucae 
1751],  587—590.     Plura  vide  infra,  monura.  27—29). 

*  P.  Laynez  „fere  raedio  mense  lunio  cum  Canisio  viae  comite  .  .  .  Florentiam 
pervenit".  Repudiata  hospitii  liberalitate ,  quam  complures  obtulerant,  Laynez  in 
valetudinariura  S.  Pauli,  suppeditantibus  ad  victuni  sumptus  Petro  de  Toledo  et  filia 
eius,  ducis  coniuge  Eleonora,  cura  Canisio  divertit.  In  ecclesia  cathedrali  per 
octavam  S.  loannis  Baptistae,  patroni  civitatis  [24.  vel  25.  Tunii  ad  1.  lulii]  „de 
regno  dei"  contionatus  est.  17.  lulii  in  eadem  ecclesia  primara  epistulam  S.  lo- 
annis  exponere  coepit;  tria  fere  hominum  milia  ad  eura  confluere  solebant.  4.  Sep- 
tembris  Florentia  discessit.  Liftcrae  qKadriinesfres  I  (Matriti  1894)  ,  45 — 46  (nunc 
primum  editae  in  libellis  periodicis  „Monuraenta  historica  Societatis  lesu").  loannes 
de  Polanco  S.  J.,  Chronicon  Societatis  lesu  (nunc  priraum  editum  in  iisdem  „Monu- 
mentis")  I  (Matriti  1894),  219—220. 

*  P.  loannes  de  Polanco  S.  J.  Roraa  13.  Noverabris  1547  sociis  lovaniensibus 
de  Cornelio  Wischaven  et  Antonio  Yinck  scripsit:  „Vterque  siraul  cum  D.  Canisio 
sedulo  in  huniilitatis  exercitijs  versantur,  solidum  iacientes  spiritualis  profectus 
fundamentum ,  cunique  edificatione  non  modica  nostrum  omnium  suis  funguntur 
ministerijs."  Ex  *  apographo  huius  epistulae,  a  Fr.  Petro  Kannegiesser  S.  J.  Lovanii 
statim  facto,    quod  est  in  cod.  colon.   „Litt.  Epistt.  var."  fol.  non  sign. ,  ante  f.  33. 

*  Hoc  iter  Canisius  describit  epistulis  24.  Martii  et  23.  Aprilis  1548  datis. 

■^  Hieronymus  Natalis  (Nadal)    ex   insula  Balearium   maxima  (Maiorca)    ortus, 


48  VIII.    Canisii  autobiograpliia  sive  Confessiones  et  Testaraentum. 

collegio  milii  tum  concionanti",  tum  Rehtoricam  protitenti^  adfuit, 
ubi  sacras  Vrsulanae  sodalitatis  reliquias  Colonia  transmissas  et  Mes- 
sanae  depositas  perlibenter  accepi  ^.  Visum  est  autem  R.  P.  Ignatio, 
me  Romam  e  Sicilia  reuocare  ut  ad  solennem — *  professionem  votorum, 
quae  mense  Septembri  facta'  fuit,  praepararer,  meaque  uota  * —  more 
nostro  ederem  publice  — *  nec  multo  post  mitterer  Bononiam  cum  Re- 
uerendis  Patribus  Claudio  Jaio,  et  Alphonso  Sahnerone'',  doctoralem 
laureum  consecuturus  ^  ^,  et  cum  eisdem  recta  in  Bauariam  profecturus. 
Etenim'^  satis  faciendum  erat  Catholico  in  primis  * — et  insigni — * 
principi  Domino  Guillhebno  utriusque  Bauariae  duci,  qui  post  clarissimi 
Doctoris  Joannis  Eckij  mortem,  a  Paulo  III  Pon.  Max.  et  R.  P.  N. 
Jgnatio,  multum  postularat,  ut  aliquot  e  nostris  Theologi  Sacra  Jngol- 
stadij  profiterentur,  et  scholam  ilHc  Theologicam ''  * —  non  nihil  con- 
cussam  — *,  instaurarent  ^,  Duobus  autem  alijs  Patribus  quos  dixi,  alio 
missis,  ego  non  solum  professorem  egi,  sed  et  Rectorem  illius  Aca- 
demiae  *  —  praebere  debui ,  et  partim  Latine  studiosis ,  partim  Ger- 
manice  — *  populo  sum  concionatus.  Venit  interim  Reuerendus  Pater 
Nicolaus  Gaudanus  Hollandus,  ut  patri  Salmeroni''  in  Jtaliam  reuocato 
* —  et  in  Tridentina  synodo  percelebri  — *,  succederet',  mihique  prae- 
staret  socium  atque  collegam,  quocum  ex  Bauaria  in  Austriam  deinde 
destinabar*.  Etenim  fundamenta  Viennensis  Collegij  confirmanda  et 
promouenda  erant,  quae  supra  dictus  Pater  Claudius  ac  P.  Nicolaus 
Lanoius''  Rector,  fauente  in  primis  Patrono  Ferdinando  Caesare  tantum 
utcunque  fuerant'  inchoata™  [sicj.  Voluit  autem  diuina  bonitas  me 
Viennae  non  solum  Theologiam  docere,  sed  etiam  tum  Caesari  a  sacris 
esse  Concionibus  ac  *  —  Austriacum  —  "^  praeterea  conscribere  Cate- 


"  concionandi  Soc.  •'  prouitenti  Soc.  "  facata  Soc. 

'^  Salmorone  Soc.  «  consecutus  Mon.  ^  Etinim  Soc. 

'  illinc  Theoloicam  Mon.  *■  Salmoroni  Soc. 

'  susscederet  Soc. ;  succederem  Mon.  ^  Laonius  Mon.  '  fuerat  Soc. 

™  Scribendiim  fuit  aut  quae   supra   dictus  Pater  Claudius   ac  P.  Nicolaus  .  .  . 
inclioaverant  aut  quae  per  supra  dictum  Patrem  .  .  .  fuerant  inclioata. 


ab  ipso  S.  Ignatio  in  gubernanda  tota  Societate  adiutor  adhibitus  est.  Quo  mortiio 
summis  in  Societate  muneribus  functus  est :  praepositus  provineialis,  assistens  prae- 
posito  generali,  commissarius,  vicarius  generalis  fuit.  Annis  15-55  et  1563  Germania 
eum  aliquamdiu  tenuit.  Mortuus  est  Eomae  3.  Aprilis  1580.  Eius  autem  „Adno- 
tationes  et  Meditationes  in  Evangelia"  anno  1594  Antverpiae  editas  tres  illi  Wierx 
et  duo  Collaert  153  magnis  ornarunt  figuris,  in  aes  incisis.  Cf.  C.  Sonunervogel  S.  J., 
Bibliotheque  de  la  Compagnie  de  Jesus.  Premiere  partie,  V  (Bruxelles-Paris  1894), 
1517—1520. 

'  Vide  epistulas,  quas  S.  Ignatius  ad  Canisium  mense  Martio  a.  1549  et  hic 
ad  Carthusianos  5.  lunii  1549  dederunt. 

-  De  hac  promotione  vide  infra,  monum.  30. 

^  Haec  et  quae  sequuntur,  usque  ad  finem  huius  „Testamenti'',  hic  copiosius 
non  exponuntur,  quia  ipsis  Canisii  epistulis  explicabuntur. 

*■  Canisius  9.  Martii  1552  Viennam  advenit. 


Caiiisii  Testanientum  sacrum  (c.  1596)  5.  49 

chysmumi,  ^e  qiio  dicam  postea.  Et  quoniam  Jmperij  decreto  san- 
citum  erat ,  ut  Colloquium  Tlieologicum  a  catliolicis  simul  et  prote- 
stantibus  Wormatiae  haberetur,  "^ —  fuit  is  annus  1557,  — *  uisum  est 
eidem  Caesari  uelut  suos  Theologos  P.  Gaudanum  et  me  illuc  mittere, 
iibi  et  Louanienses  quidam  Theologi  * —  magni  nominis  — * ,  nobis 
adfuerunt  ^.  Mihi  tunc  prouincia  contigit ,  ut  nomine  Catholicorum 
scripto  et  uiua  uoce,  responderem  aduersarjis  quorum  princeps  aderat 
Philipus  Melanchton  * —  iam  utcunque  senecta  confectus  — *.  Sed  noua 
Luteranorum  inter  se  altercantium  dissensio  * —  intercessit,  causamque 
praebuit  — *,  ut  hoc  Wormatiense  Colloquium  in  ipsis  etiam  primordijs 
abrumperetur,  cum  inter  Catholicos  * —  quidem  — *  optime  conueniret". 
Ego  Wormatia  Coloniam  excurri,  ac  deinde,  ut  Episcopo  gratificarer 
Argentoratum  adij,  simulque  Friburgum  Brisgoiae  obiter  inuisi,  * —  et 
Senem  Glareanum  amice  salutaui  — *  ^  Yerum  ex  Austria  rursus  in 
Bohemiam  proficisci  habui,  ut  Collegium  Pragense  apud  D.  Clementem, 
liberalitate  Regia  fundaretur  * :  quae  res  non  paucis  mensibus,  nec  sine 
labore  transacta  est,  me  interim  in  Cathedrali  Ecclesia,  cum  Caesar 
Ferdinandus  eiusque  filius  ipsi  cognominis^  praesto  essent,  concionante: 
Ac  saepius  quidem  Romam  euocatus,  iter  longum  absolui  et  ad  no- 
uum  Praepositum  Generalem  eligendum  accessi,  aliaque  * —  Prouintiae 
nostrae  -^*  negotia  expediui  ^.  Cum  porro  Pauhis  IIII  Pont.  Max :  prae- 
esset  Ecclesiae,  Reuerendus  Pater  Jgnatius  * —  a  me  iam  antea  nomina- 
tus  — *  e  uiuis  pie  decessit,  et  Pontificis  Legatus  * —  idemque  Episeopus 
Italus  — *"  ad  Poloniae  Regnum  destinatus  fuit,  * —  cui  uisum  est  me 
comitem  accipere,  quem  in  Poloniam  duceret  secum  — *.  Vnde  Cracoaiae 
coram  clero  Latine  uerba  feci.  Ex  Polonia  * —  post  paucos  menses  — * 
in  Germaniam  redij,  et  Augustam  concessi  tempore  comitiorum,  quum 


conuenirent  Moh. 


^  Cf.  supra,  prooemium  generale,  et  quae  infra  dicentur. 

2  lodocus  Tiletanus,  Franciscus  Sonnius  (de  his  cf.  p.  39),  Martinus  Balduiuus 
Kithovius,  qui  postea  episcopus  iprensis  fuit. 

^  Henricus  Loriti ,  ex  pago  helvetico  ^Glarus''  oriundus,  anno  1512  a  Maxi- 
miliano  I.  imperatore  laurea  poetarum  ornatus  est,  vir  antiquarum  litterarum  ,  geo- 
graphiae ,  musicae  peritissimus ,  quas  in  academiis  potissimum  basileensi  et  fribur- 
gensi  professus  est.  Hic  Luthero  quidem  et  Calvino  initio  multum  favebat,  postea 
vero ,  iis  melius  perspectis ,  tanto  apertius  et  fidelius  ecclesiam  catholicam  sectatus 
est,  mortuus  Friburgi  anno  1563. 

*  Annis  1555  et  1556. 

'=  Hic  appellari  solet  archidux  Ferdinandus  II.  tirolensis,  eratque  maritus  Phi- 
lippinae  Welserae  et  pater  Andreae  cardinalis  austriaci  et  episcopi  constantiensis ; 
Ferdinandus  Tirolim  et  Austriam  anticam  (Vorderosterreich)  postea  gubernavit, 
ecclesiam  catholicam  semper  diligenter  protexit.  Vitam  eius  enarravit  los.  Hirn, 
Erzherzog  Ferdinand  II.  von  TiroL  Geschichte  seiner  Regierung  und  seiner  Lander. 
2  voll.    Innsbruck  1885.  1887. 

*  Vide  supra,  prooemium  generale. 

■^  Camillus  Mentuatus  (Mentuati),  episcopus  Campaniae  et  Satriani. 

Erannsberger,  Cauisii  EiJistulae  et  Acta.    I.  4 


50  \IU.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentuni. 

Carolo  V  Caesari  a  Ferdinando  fratre  funebres  Exequiae  solenni  pompa 
celebrabantur  ^ :  Et  quoniam  Joannes  Faber  ^  Hailbrunensis  et  Domini- 
canus,  quem  antea  Doctorem  Jngolstadij  creaueram,  primarius  Augustae 
Ecclesiastes,  diem  extremum  clauserat,  placuit  Episcopo  *- —  et  eidem 
Cardinali  iam  antea  nominato  — *  ^,  in  locum  demortui  me  substituere 
ut  * —  ex  professo  — *  praeessem  cathedrae  Augustanae.  Nec  licuit 
mihi  huius  uoluntati  contra  dicere,  quod  secundus  Praepositus  noster 
R.  P.  Lainez  ex  vrbe  mandasset,  ut  nouum  hoc  onus  in  meos  humeros 
attollerem,  et  Catholicis  Augustae  fulciendis  operam  darem,  licet  aHoqui 
satis  grauarcr  veteri  munere  Prouincialis,  Etsi  uero  multis  annis  hoc 
saxum  Augustae "  uolui,  *  —  multorumque  gratiam  in  Euangelico  munere 
mihi  conciliaui  — *  ^  tamen  in  loca  uicina '  et  dissita  ^  subinde  proficisci 
debui,  quemadmodum  in  Bauariam,  Sueuiam,  Rhotiam,  Austriam,  Bo- 
hemiam,  Franconiam,  donec  tandem  Pius  IIII.  Pont.  Max.  hoc  mihi 
negotium  dedit  Romae,  praecipuos  Germaniae  Principes,  quibus  et 
ipse  scribebat,  coram  accederem  ac  eorum  animos  in  Religione  Catho- 
lica  promouenda  confirmarem.  Jgitur  in  Westphaliam  usque  peregri- 
nandum''  fuit,  ubi  et  Geldriam  penetraui,  et  satis  laboriosam  sensi 
profectionem,  comite  ex  nostris  unico  contentus^.  Quidquid  autem  in 
liis  itineribus,  quae  suis  periculis  non  caruerunt,  recte  ac  fideliter  a 
me  gestum  est,  praepotentis  dei  gratia  et  uirtute  singulari  gestum  esse 
*—  testor :  ego  mihi  ex  his  nihil  arrogo,  upote  s  e  r  u  u  s  i  n  u  t i  1  i  s  ^  qui 
tantum  — *  voluntatem  bonam,  et  promptum  maioribus  parendi  studium 
* —  adferre  potuit,  0  m  n  i  a  e  n  i  m  o  p  e  r  a  n  o  s  t  r  a ,  ut  Propheta  ait, 
operatus  es  domine^;  si  gloriari  oportet,  quae  infirmi- 
tatis  meae  sunt  gloriabor'^.  Scis  interim,  qui  arcanorum  es 
omnium  conscius  — * ,  tu  uirtus  et  salus  mea ,  quod  vocationis  meae 
simplicitate  contentus  * — nullius — *  aurum  et  argentum  con- 
cupiuerim^,  * —  nullumque  — *  pro  laboribus  meis  uel  appetiue- 
rim,  uel  perceperim '  emolumentum,  sicut  professionis  meae  ratio  et  pu- 
ritas  flagitabat^.    Absit  procul  ut  me  iustum  et  innocentem  praedicem 


Augusta  Mon.  ^  consiliaui  Soc.  Mon.  '^  uicinia  Soc.  Mon. 

dessita  Soc.  ^'  in  Wesphaliam  usque  perigrinandum  Soc 

praeceperim  Mon. 


'  Hae  in  ecclesia  cathedrali  augustana  24.  et  25.  Februarii  1559  factae  sunt 
{Fiunc.  Doni.  Haberlin,  Neueste  Teutsche  Reichs-Geschichte  IV  [Halle  1777],  2—3). 

^  Rectius :  Fabri ;  de  hoc  vide  infra,  monum.  67. 

"  Ottonem  Truchsessium  Canisius  dicit. 

••  Canisius  mensibus  Novembri  et  Decembri  auni  1565  et  ineunte  anno  1566 
hoc  iter  peregit.     Cf.  7iVc.s-.s-  1.  c.  p.  348—351.    Bocro  1.  c.  p.  285—294. 

•'  Luc.  17,  10.  «  Is.  26,  12.  ^  2  Cor.  11,  30.  «  Act.  20,  33. 

'••  S.  lynatiua  in  Constitutionibus  S.  J.  id  identideni  commendat  (P.  4,  c.  7,  n.  3 : 
r.  6,  c.  2,  n.  7;  P.  7,  c.  4,  n.  4;  P.  10,  n.  5;  Ex.  c.  1,  n.  3  et  c.  4,  n.  27).  Atque 
ultimo,  quem  dixi,  h)co  sanctus  parens  sic  loquitur  in  autographo  hispanico  Consti- 
tutionum  suarum,  quod  nuper  accurate  tj^pis  descriptuni  est:  ,La  nuestra  profesion 


Canisii  Testamentum  sacrum  (c.  1596)  5.  6.  51 

* —  cjui  cum  eximio  Apostolo  dicere  ueutiquam  possum,  nihil  milii 
conscius  sum^,  sed  cum  Propheta  confiteri  habeo,  si  iniquitates 
0  b  s  e  r  u  a  u  e  r  i  s  d  o  m  i  n  e  ^  etc.  — *  Hoc  unum  coram  Deo  et*  hominibus 
aperte  profiteor,  * —  quidquid  mihi  bene  cessit,  id  non  meis  meritis  — *, 
sed  bonorum,  ac  praesertim  Societatis  nostrae  precibus  pro  me  factis 
effectum  fuisse.  Diuina  gratia  * —  successum  omnem  impertiente  in  hoc 
quocunque'' ministerio.  Meum — *  esse  fateor,  ac  mihi  acceptum  ferri 
uolo,  quidquid  in  hoc  toto  peregrinandi  genere  peccatum  fuit,  * — et 
frequentissime  quidem  — *,  quando  multas  et  praeclaras'  bene  agendi 
* —  me  ipsum  custodiendi  — *,  et  alios  aedificandi  occasiones  imprudenter 
omisi,  ut  seruum  bonum  et  fidelem^  * — usquequaque — *  non  ex- 
hiberem.  * — Non  exercui  me  ipsum  ad  pietatem^,  quae  utilis 
est  ad  omnia^;  peccantes  coram  omnibus  non  argui'^, 
Exemplum  quale  oportuit''  uario  hominum  generi  non  praebui  in 
uerbO;  in  conuersatione  et  charitate'^,  quemadmodum  S.  Paulus 
flagitat  —  *.  Etsi  uero  quaedam  prima  fronte  bona  et  speciosa  sese 
nobis  inter  agendum  offerunt,  tamen  ea  humanae  mentis  est  imbecilitas 
et  inconstantia,  ut  multa  saepenumero  improuide  inchoemus,  inchoata 
uero  frigide  promoueamus,  neque  ad  felicem  terminum  eadem  per- 
ducamus.  [VI.]  Sexta'  Testamenti  nostri  pars  in  eo  consistit,  ut  de 
munere  docendi ,  quod  nostris  hominibus  est  summopere*^  familiare, 
nonnulla  subijciam.  Certe  si  unquam  antea,  nunc  uel  maxime  illis 
opus  est  doctoribus,  qui  magno  zelo  et  inuicta  constantia  fidem  catho- 
licam  profiteantur,  "^ —  ut  noxiae  curiositatis  cupido  uulgo  sanam  doc- 
trinam  inculcent  — "^.  Etenim  eo  tempore  uiuimus,  quo  sicut  Apostolus 
fore  praedixit,  sanam  doctrinam  homines  non  sustinent,  sed 
prurientes^  etc.  * — non  salutaria,  sed  placentia  proferentes  quique 
sectas  perditionis — *  inducant^  et  carnis  licentiam  * — ^  pro 
Euangelica  libertate  — *  tueantur  i^.  Eoque  magis  Deo  Summo  gratias 
ago,  qui  me  inter  societatis  nostrae  Doctores  acciuit,  neque  canenr  esse 
mutumii  uohiit,  * — sed  clamare  iussit  in  Cathedra  orthodoxa — *. 
Certe  illius  gratiae''  tribuo,  quod  adolescens  nescio  quam  natiuam  indolem 


^  ut  Mon.  ^  quodcunque  Soc.  Mo».  '^  praeclas  Soc. 

^  opotuit  Soc.  "  Sexto  Soc.  Mon.  ^  ualde  Mon. 

^  canere  Mon.  ^  glatiae  Soc. 


demanda  que  seamos  prevenidos  y  mucho  aparejados  para  quanto  y  para  quando 
nos  fuere  mandado  en  el  Sefior  nuestro,  sin  demandar  ni  esperar  premio  alguno  en 
esta  presente  y  transitoria  vida,  esperando  siempre  aquella  que  en  todo  es  eterna, 
por  la  suma  misericordia  divina"  (Constitutiones  Societatis  lesu  latinae  et  liispa- 
nicae  cum  earum  declarationibus  [Matriti  1892J  p.  25). 

1  1  Cor.  4,  4.  2  Ps.  129,  3.  =*  Matth.  25,  23.  •»  1  Tim.  4,  7. 

5  1  Tim.  4,  8.  «  1  Tim.  5,  20.  '  1  Tim.  4,  12. 

8  2  Tim.  4,  3.  ^  2  Petr.  2,  1.  '"  Cf.  Gal.  5,  13. 

''  Is.  56,  10.     Familiae  nomen  Canisius  his  verbis  designat,  atquo  ilhul,  quod 
adversarii  ei  dabant:  „canis  austriacus". 

4* 


52  VIII.    Canisii  autobiographia  sive  Coiifessiones  et  Testamentum. 

senserim,  ut  doctis  ac  pijs  homiiiibus  libenter  adessem,  ac  meipsum 
ad  docendum  et  praedicandum  Dei  uerbum  saepe  compararem.  Id 
quod  illi  quoque  confirmare  possunt,  qui  me  puerum  in  patria,  Coloniae, 
in  Osteruik  Brab[antiae  cognouerunt.]  "^ —  — 

4.  Reliquiae  illarum  partium  „Coiifessioiium"  et  „Testamenti", 
quae  integrae  superesse  non  yideiitur. 

I. 

Ex  Ptjihonc  (p.  52 — 54);  qui  sic  praefatur:  .De  tota  bac  missione  Canisium 
cimi  Deo  in  Confessionum  libro  loquentem  juvabit  audire." 

Qnomodo  Canisius  et  socii  Messanam  j^rofectxri  a  Paulo  III.  excepti  et  quam 
siugulariter  in  ipso  itinere  a  Deo  protecti  sint. 

Tu  scisi,  Domine,  qui  tuum  Spiritum  Ecclesiae  tuae  Capiti  potenter 
suggeris,  quantopere  nos  recrearit  paterna  haec  tui  in  terris  Vicarij 
commonitio.  Dederas  omnibus  ingens  desiderium  osculandi  pedes 
Beatissimi  Patris ,  et  benedictionem  Apostolicam  accipiendi :  quibus 
cum  inopinata  et  inusitata  exhortatio  accesserit ,  non  exiguam  spem 
fecisti,  fore,  ut  hisce  praesidijs  animati  servi  tui  non  infrugiferi  Sici- 
liam  peterent,  sed  illic,  uti  factum  est,  pro  tui  nominis  gloria,  feliciter 
fructificarent. 

Decimo  octavo  Martij,  ex  Societate  hac  tua,  fratres  decem  ex 
urbe  dimisisti,  et  Neapoli,  ad  sanctum  usque  diem  Coenae  Filij  tui^, 
navigandi  exspectatione  suspensos  custodisti,  bonum  illic  odorem  de 
servis  tuis  spargi  voluisti,  fi'uctumque  spiritualem  haud  contemnendum 
adjecisti,  ac  demum  corpore  et  animo  confirmatos  firmo  navigio  et 
experto  Nauclero  commisisti  ^.  Sed  et  inter  navigandum  stupenda 
virtutis  tuae  opera ,  plerisque  nostrum  ante  incognita  probavimus, 
interque  ventorum  injurias,  et  piratarum  metum  jactati,  tua  subinde 
gratia  respiravimus,  et,  quo  Tu  inopinantes  direxisti,  eo  miris  modis 


*  Soc.  finitur:  Brab.    Quae  sequuntur,  exstant  quidem  in  Mon. ;  scd  altera  manu 
antiqua  suppleta  sunt. 


'  S.  Ignatius  cum  ineunte  anno  1548  Messanae  in  Sicilia,  rogatu  loannis  de  Vega 
proregis  et  civitatis  ipsius,  collegium  condere  statuisset,  decem  socios  diversarum 
nationum  co  proficisci  iussit ;  inter  quos  erant  Hieronymus  Natalis,  Andreas  Frusius, 
Benedictus  Palmius,  Petrus  Canisius.  Atque  hos  omnes  Ignatius,  antequam  Roma 
discederent,  die  17.  Martii  ad  Paulum  III.  deducendos  curavit:  apud  quem  Ganisius 
omnium  nomine  „piam  admodum  orationem"  latine  habuit  {Polancus,  Chronioon 
I,  269).  Respondit  pontifex,  magnam  erga  socios  significans  indulgentiam  patcrnam 
et  acriter  eos  exhortans  ad  ecclesiam  adiuvandam.  Summain  liuius  orationis  pro- 
ponit  Xic.  Orlandinus,  Hist.  S.  J.  I,  1.  8,  n.  12. 

2  Haec  eo  anno  erat  dies  29.  Martii. 

^  Plura  de  hac  profectione  Canisius  narrat  in  epistula  Messana  23.  Aprilis  1548 
ad  socios  lovanienses  data. 


Quid  Confessionum  et  Testamenti  supersit  non  integrum  (1.  2.).  53 

appulimus ,  ad  duas  nimirum  Calabriae  civitates.  In  priorem  ^  vi 
tempestatis  acti  sumus,  tuae  tum  voluntatis  ignari,  qui  non  modo 
afflictam  quorundam  valetudinem,  quiete  data,  refocillasti ,  verum 
etiam  sanctum  Pascha  celebrandum  illis  commode  disposuisti.  Nam 
cum  navigandi  facultas  omnis  abesset,  nemo  fuit  fere  ex  con- 
na^^gantibus ,  qui  non,  sacramento  Poenitentiae  suscepto,  commune 
gaudium  adauxerit,  sumpto  de  mensa  tua  et  manibus  nostris  agno 
Paschali. 

Historicus  in-ovinciae  neapolitanae  Societatis  lesu  his  de  rebus,  ubi  provinciae 
initia  enarrat  -,  niliil  refert. 

II. 

Ex  exemplo,  quod  Riess  liausit  ex  apographo  saeculo  XVII.  vel  XVIII.  facto, 
quod  est  in  cod.  monac.  „Lat.  1606'' ;  librarius  antiquus  praefatur:  „Iii  Diario  propria 
nianu  scripto  sequentia  refert."  ^ 

Haec  pars  ex  eodem  codice  germanice  versa  ponitur  a  Riess  p.  78. 

Se  Romae,  antequam  in  Germaniam  rediret,  insigne  animi  solacium  a  Deo 
cccepisse ,  ac  sanctos  apostolos  se  Germaniae  apostolum  constituentes  et  maxima  sibi 
■promittentes  sensisse. 

Eodem  anno  (1549")  Romae  accidit  in  castello  S.  Angeli  2  Septemb. 
ut  ego  cum  socio  itineris  f uturo  in  Germaniam  Baptista  Turen  *  atque 
cum  alijs  decem  fratribus  Panormum  mittendis  primus  Pontificem  ° 
alloquerer,  et  nomine  duorum  absentium  Patrum  qui  Grermaniam 
I^etituri  erant  ^  communem  acciperem  benedictionem  ad  osculandos 
tum  pedes  Beatissimi  provolutus.  Interea  vero  dum  ad  salutandos 
Cardinales  abirent  fratres,  placuit  immensae  bonitati  tuae  Sancte 
Pater  et  aeterne  Pontifex,  ut  illius  Apostolicae  benedictionis  effectum 
atque  confirmationem  sollicite  commendarem  Apostolis  tuis  qui  in 
Vaticano  visuntur  et  mirabilia  te  duce  operantur,  ubi  magnam  sensi 
consolationem  praesentemque  gratiam  tuam  quae  per  tales  interces- 
sores  mihi  dulciter  offerebatur.  Benedicebant  enim  et  illi,  missionem 
in  Germaniam  confirmabant,  suam  mihi  velut  Apostolo  Grermaniae  con- 


1649  exempl}im  nostrum. 


*  Haec  erat  Scalea,  altera  Paola.  Vide,  quae  epistulae  modo  memoratae  ad- 
notabuntur. 

2  Istoria  della  Compagnia  di  Giesu,  appartenente  al  Regno  di  Napoli,  descritta 
da  Francesco  Schinosi  S.  J.  Parte  1  (Napoli  1706)  p.  1—20. 

^  Scribendum  fortasse  erat:   ^propria  manu  correcto"  ;  cf.  supra  p.  31.  32. 

*  Ingolstadium  cum  Canisio  venit  „Iohannes  Baptista  Brancaccius,  Neapoli- 
tanus",  Societatis  ^coadiutor  temporalis"  sive  frater  laicus;  vide  infra,  epistulam 
Canisii,  24.  Martii  1550  ad  Polancum  datam.  Fortasse  Brancaccius  ex  oppido  Turi 
(Turres,  Turum),  prope  Barium  in  antiquo  regno  neapolitano  sito,  ortus  erat  ideoque 
Turenus  dicebatur.  ^  Paulum  III. 

^  PP.  Claudium  laium  et  Alphonsum  Salmeronem  dicit;  qui  aliquot  hebdo- 
raadibus  post  Bononiae  Canisio  iuncti  sunt,  ut  cum  eo  in  universitate  ingolstadiensi 
theologiam  traderent.     De  qua  re  cf.  supra  p.  48. 


54  AIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testaraentum. 

cedendani  benevolentiam  promittere  uidebantur.  Nosti  Domine  quanto- 
pere  et  quoties  illo  ipso  die  mihi  Germaniam  commisisti,  pro  qua  dein 
sollicitus  esse  pergerem,  pro  qua  sicut  Pater  ille  Faber  me  totum 
exhiberem,  pro  qua  vivere  morique  cuperem.  Atque  sic  Angelo  Ger- 
maniae  cooperarer  ^.  Abscondisti  parumper  indignitatis  meae  cumukmi 
immensum,  quando  in  te  et  per  te  fieri  omnia  commonstrabas ,  quae 
ne  dici  quidem  vulgo  solent  citra  arrogantiae  cujusdam  suspicionem, 
ut  si  quis  forte  audeat,  quod  sentit  humiliter,  pronuntiare  verecunde, 
86  vas  electionis  a  Deo  assumi,  ut  portet  nomen  Christi 
tui  coram  regibus  et  gentibus  et  populis^,  Ego  Pater 
summe  sokisque  laudabiHs  totus,  quanquam  gloriosa  quaedam  a  te 
mihi  promissa  et  oblata  saepe  fuerint,  non  ignoro  tamen  varios  esse 
sensus  taHum ,  neque  in  ilHs  unquam  conquiescendum.  Et  fragiHtas 
mea  requirit  forte  lac  parvulorum,  quia  s o  1  i d u m  p e r f e c t o r u m- 
que"  cibum^  sumere  ac  decoquere  necdum  scio. 

III. 

Particula  prima,  quae  terminatur  verbis  ^me  velles  instrui  et  adjuvari'',  et 
ea,  quae  sic  incipit:  ^Benedicebat  gloriosa  quoque  Mater  tua"  et  terminatur:  ^Pro- 
vinciam  conficerem  in  nomine  tuo  susceptam",  proponitur  ex  exemplo,  quod  Eiess 
hausit  ex  apographo  saeculo  XVII.  vel  XVIII.  scripto,  quod  est  in  cod.  monac- 
^Lat.  1606".  Antiquus  librarius  verbis,  quae  utrique  particulae  praemittit,  signiiicat 
Canisium  haec  referre  „in  Diario  propria  manu  scripto''  ;  cf.  supra  p.  53.  Keliqua, 
quoniam  in  codice  monacensi  desunt,  descripta  sunt  ex  Pi/fhonc  p.  56—60;  qui  sic 
praefatur:  [Canisius]  ,.haec  habet  in  suis  cum  Deo  colloquiis".  Ex  ^confessionibus" 
desumpta  esse  ipse  sermo  sive  scribendi  ratio  suadet.  Python  etiam  eorum,  quae 
cx  codice  monacensi  proponimus,  maiorem  partem  descripsit. 

Maiores  minoresve  huius  fragmenti  partes  ex  Pythone  desumptas  posuerunt 
Georgius  Schlosser  S.  J.,  Beati  Petri  Canisii  S.  J.  exhortationes  domesticae  (Rurae- 
mundae  1876)  p.  456—457 ;  Boero,  Can.  p.  60—62  (italice) ;  Seguin  1.  c.  p.  58—60  et 
Alcf  1.  c.  p.  72—75  (gallice) ;  Ramon  Garcia  S.  J.,  Vida  del  Beato  Pedro  Canisio  (Madrid 
1865)  p.  119—123  (hispanice) ;  Riessl.  c.  p.  79—80  et  Janssen  1.  c.  IV,  392  (germanice). 

Refert  Canisius  1.  ea  quae  sibi  ante  sollemnem  professionem  religiosain  visenti 
basilicam  vaticanam  contigerint :  benedictionem  ab  apostolis  datam  ;  angelum  adiunctum  ; 
ptropriam  indignitatem  viUtatemque  ostensam;  cor  lesu  miro  modo  apertum ;  2.  quae 
in  ipsa  professione :  favorem  Beafae  Mariae  Virginis;  lumen  mentis  animique  robur 
a  Deo  dafa. 

4'°  Septembris  quando  festum  Moyse  Prophetae,  et  octava  D.  Au- 
gustini  Episcopi  colitur,  quia  professurus  eram,  dedisti"  gratiam  Domine 


*  Potius  videtur  legendam  perfectorum. 

*"  Verha,  quae  hoc  vocabulum  praeccdnnt,  a  Pgthone  omiftuntur. 


'  „Romanum  imperium  germanicae  nationis"  sanctum  Michaelem  archangelum 
ut  singularom  suum  colebat  patronum.  Canisius  die  8.  Maii,  quae  .apparitioni" 
S.  Michaelis  sacra  est,  natus  a.  1521  erat  et  a.  1543  Societati  lesu  se  iunxcrat. 

-  De  Paulo  apostolo  haec  pronuntiavit  Christus  dominus.    Act.  9,  15. 

3  Hebr.  5,  12.  14. 


Quid  Confessionum  et  Testamenti  supersit  non  integrum  (2.  3.).  55 

ut  me  tamque  solennem  actmn  sanctissimis  Apostolis  in  Vaticano 
supplex  commendarem  ^,  et  illi  tunc  supplicationi  meae  annuere  visi 
sunt,  atque  Pontificia  auctoritate  comprobare  vota  mea,  quae  illis 
ordine  primum  offerebam.  Ago  certe  gratias  ut  debeo*  pro  bene- 
dictione  ab  illis  accepta ,  consolatus  utcumque  abij ,  quod  illis  faven- 
tibus  ad  functionem  Apostolicam  perventurus  eram,  Sed  ante  altare 
eorundem  Petri  et  Pauli  apostolorum  ^"  genua  flectenti,  etiam  hoc  novi 
muneris  elargitus  es,  ut  recens"  Angelum  jamjam  professuro  mihi 
deputares,  eoque  et  duce  et  custode  in  sublimioris  vitae  statu,  qui 
Professorum  est,  me  velles  instrui  et  adjuvari,  Quare,  eo  accepto 
jam  velut  socio,  ad  Sanctissimi  Corporis  tui  Sacramentum  pergebam^, 
et  in  eadem  illic  basilica,  novi  Angeli  officium  intelligebam.  Jacebat 
humi  anima  mea  deformis,  immunda,  pigra,  multisque  vitijs  et  pas- 
sionibus  infecta.  Tum  sanctus  Angelus  ad  Thronum  Majestatis  tuae 
conversus .  ostendebat  et  numerabat  indignitatis  et  vilitatis  meae 
magnitudinem  et  multitudinem ,  ut,  quam  indigne  ad  professionem 
accederem,  clare  viderem,  suamque  ille  quasi  difficultatem  in  me 
gubernando,  ducendoque  via  tam  ardua  et  perfecta  allegabat.  Unde'' 
Tu  tandem,  velut  aperto  mihi  corde  sanctissimi  Corporis  tui,  quod 
inspicere  coram  videbar,  ex  fonte  illo  ut  biberem  jussisti,  invitans, 
sciKcet  ad  hauriendas  aquas  salutis  meae  de  fontibus 
tuis,  Salvator  meus^.  Ego  vero  maxime  cupiebam,  ut  fluenta 
fidei,  spei,  caritatis  in  me  inde  derivarentur.  Sitiebam  paupertatem, 
castitatem,  obedientiam ;  lavari  a  Te  totus,  et  vestiri,  ornarique  postu- 

*  Pyth.  om.  ut  debeo. 

^'  eorundem  Apostolorimi  Petri  et  Pauli  Pyfh. 
"=  Pyfh.  om. 

^  Qiiae   sequnntiir,    usque    ad    tuam    successura    Incl.,    edidit   etiam   Schlosser 
l.  c.  p.  456 — 457. 


^  Aliunde  certo  constat  Canisium  lioc  ipso  die,  4.  Septembris  1549,  Romae  in 
ecclesia  Beatae  Mariae  Virginis  ,de  Strata"  dicta  coram  S.  Ignatio  quattuor  sollemnia 
Societatis  vota  fecisse  (vide  infra,  monum.  3).  Eodem  igitur  die  ante  lianc  soUemnem 
^professionem"   in  basilicam  vaticanam  ad  sepulcrum  apostolicum  accessit. 

-  Cum  igitur  Canisius  coram  altari  principali,  quod  super  crypta  apostolica 
erectum  est,  aliquamdiu  orasset,  ab  eodem  processit  ad  adorandum  corpus  Christi 
eucharisticum ;  hoc  enim  —  quod  etiam  nunc  in  ecclesiis  cathedralibus  fieri  debet  — 
non  in  altari  illo  principali  asservaliatur ,  sed  in  sacello  aliquo  vel  altari  a  hxtcre 
vel  a  tergo  eius  exstructo.  Riess  haud  male  vertit:  „Daher  schritt  ich  .  .  .  zum 
hl.  Sacramente  Deines  Frohnleichnams  vor."  Boero  autem :  „Mi  accostai  a  ricevere 
il  sacramento  del  vostro  santissimo  Corpo"  ;  et  Garcia:  „Me  acerque  li  recibir  vuestro 
sacratisimo  cuerpo."  Sed  serrao  hitinus  hanc  versionem  nequaquam  postulat;  ac 
Canisio  hoc  die  in  professione  ipsa  Christi  corpus  e  manu  S.  Ignatii  accipienduni 
erat;  id  enim  professionis  ritus  habebat.     Cf.  infra,  monum.  3. 

'  Is.  12,  3:  ^Haurietis  aquas  in  gaudio  de  fontibus  salvatoris."  Quae  verba 
ipsa  etiam  ecclesia  inseruit  missae  sanctissimi  cordis  lesu  (missa  „Miserebitur",  in 
epistula)  et  eiusdem  officio  canonico  (in  lectione  prima  nocturni  primi,  capitulo 
laudum,  versiculo  et  responsorio  vesperarum  secundarum). 


56  Xlll.    Canisii  autobiograpbia  sive  Confessiones  et  Testamentuni. 

labam.  Unde,  postquam  Cor  tuum  clulcissimum  attingere,  et  meam 
in  eo  sitim  recondere*  ausus  fueram,  vestem  mihi  contextam  tribus 
e  partibus  promittebas,  quae  nudam  protegere  animam  possent,  et 
ad  professionem  hanc  maxime  pertinerent,  erant  autem  pax,  amor,  et 
perseverantia,  Quo  salutari  indumento  munitus  confidebam,  nihil  mihi 
defuturum,  sed  omnia  in  gloriam  tuam  successura.  Initio  Missae^ 
quam,  in  praesentia  fratrum,  dicebat  primus  et  Reverendus  ille  nostrae 
Societatis  Pracpositus,  filiusque  tuus  Ignatius,  denudabas  rursum  mise- 
rabilem  turpitudinem  meam,  ex  cuius  conspectu  horrorem  et  despera- 
tionem  concipere  poteram.  Sed ,  circa  elevationem ,  consolatus  es 
miserum  Pater  misericordiarum^;  erexisti  spem;  dedisti  ani- 
mum;  promisisti  summa,  peccata  omnia  mihi  dimisisti,  atque,  ut  de- 
inceps  nova  creatura^  essem,  et  meam  conversionem *  ex  eo  tem- 
pore  auspicarer,  dulciter  invitasti.  Benedicebat  gioriosa  quoque"  Mater 
tua  his'  auspicijs  scilicet  per  Angelum  iUum  qui  ex  altari  DD,'^ 
Petri  et  Pauli  mihi  primum  additus  videbatur.  Is  monebat  ut  a 
dextris  locum  sibi''  concedere  assuescerem,  et  nihilo  minorem  sui 
quam  personae  honoratissimae  rationem  ubivis'  haberem.  Nimirum 
ad  firmandam  sic  memoriam  Angelicae  praesentiae,  cujus  contemplatio 
mirificG  conferf.  Redierunt  tunc  quoque  in  memoriam  quae  loca  vel 
ad  plangenda  peccata  vel  ad  singularem  animi  mei  contritionem  et 
devotionem  olim  profuerant.  In  ipsa  vero ''  Professione  fidem '  et  con- 
fidentiam  auxisti,  ne  dubitarem  quidquam'',  quin  per  te  Provinciam 
conficerem  in  nomine  tuo  susceptam.  Reputabam,  esse  Spiritum  pecu- 
liarem  Professis  reservatum,  ut  Apostolis  in  Pentecoste  contigit,  Ac 
proinde  dictum  ad  me   non  semel   existimo:   ecce   ego   mitto   vos 


*  Sic;  sed  pnto  Schlosser  recfe  correxlsse  restinguere.  Poterat  etiam  scribi 
reprimere. 

■^  quoque  gloriosissima  Pi/th. 

'^  AHspicia  seu  initiitm  „conversionis'^  snae  dicit.  Pi/fJion  in  lihro  ipso:  sui,  inter 
„corriyenda'^  autem:  suis;  cod.  mon.:  his. 

■*  SS.  Pijth.  «  ipsi  locum  Puth.  f  Pijth.  om. 

^  Sententia  seqiicns  (iisqiie  ad  profueraut  incl.)  a  Pijtlione  omiftifiir. 

'■  Pi/th.  om.  '  fidem,  domine  Pi/tii.  ^  ne  quicquam  ambigerem  Pi/th. 


'  Quae  sequuntur,  non  in  basilica  vaticana  facta  sunt,  sed  —  Canisius  ipse 
id  dicit  —  in  ,prima  nostrorum  domo"  sive  in  ecclesia,  quae  prope  domum  pro- 
fessorum  Societatis  erat,  „sanctae  Mariae  de  Strata^  sive  „sanctae  Mariae  de  Astallis" ; 
celebris  in  ea  erat  pictura  vel  iniago  „S.  Mariae  de  Strata"  ;  quae  nunc  quoque  in 
templo  sanctissimi  nominis  lesu,  prioris  illius  ecclesiae  loco  aedificata,  religiosissime 
colitur.  Exstat  adhuc  scriptum  Canisii ,  in  quo  affirmat  se  professiouem  fecisse 
Romae  ,in  templo  Societatis  apud  S.  Mariam  de  Strada".  Plura  infra ,  monum.  3. 
Imagincm  S.  Mariae  de  Strata  vide  in  „La  vie  de  Saint  Ignace  de  Loyohi  d'apres 
Pierre  Ribadeneira,  par  le  P.  Charles  Clair  S.  J."   (Paris  1891)  p.  331. 

2  2  Cor.  1,  3.  3  2  Cor.  5,  17.    Gal.  6,  15. 

■*  Verbum  .conversio"  iam  a  S.  Gregorio  Maguo  ad  professionem  vitae  reli- 
giosae  significandam  usurpabatur. 


Quid  Confessioiium  et  Testamenti  supersit  non  integrum  (3.)-  57 

in  medio  luporiimi:  ite,  praedicate  Evangelium  omni 
ereaturae^.  Paucis  haec  obtigit  gratia,  ut  vivo  Patre  Ignatio,  in 
Romana  urbe,  primaque  nostrorum  Domo,  et  sancta  congregatione 
profiteri  possent  hanc  vere  Apostolicam  tuam,  Domine  JESU  Socie- 
tatem.  Nec  fuit  exiguum,  quod  sensi,  robur  post  Professionem.  Spes 
firmior,  pax  integrior,  circumspectio  maior,  et  in  admonendo  liberior 
quaedam  facultas  et  gratia.  Tuum  est  hoc,  Doniine,  quicquid  est 
beneficii.  Confirma,  quod  operatus  es^;  innova  Spiritum 
rectum;  concede  principalem*.  Mors  pro  te  suscepta,  vita  con- 
tempta  recreent. 

Haec  Confessionum  pars  notatu  dignissima  est  propter  ea,  quae  Canisius  in  ea 
de  sanctissimo  corde  lesu  refert.  Specialis  quidem  ille  cultus,  qui  nunc  per  totam 
ecclesiam  catholicam  cordi  lesu,  symbolo,  throno,  organo  immensae  caritatis  Christi, 
tribuitur,  proxime  ex  revelationibus  ortus  est,  quae  multum  post  Canisii  mortem 
Beatae  Margaritae  Mariae  Alacoque,  moniali  ordinis  Yisitationis  Beatae  Mariae 
Virginis  (1647 — 1690),  Parodii  (Paraj-le-Monial)  in  Gallia  factae  sunt,  potissimum 
16.  lunii  1675,  cum  Margarita  corpus  Christi  in  altaris  sacramento  reconditum 
adoraret.  Sed  ipsam  Salvatoris  personam  qui  maiore  pietate  colunt,  facile  et  quasi 
sponte  ad  cor  eius  quacumque  demum  ratione  coleudum  perveniunt.  Praeterea  Deus, 
qui  ,disponit  omnia  suaviter"  (Sap.  8,  1),  priusquam  per  Beatam  Margaritam 
christianos  omnes  ad  cor  Christi  peculiariter  colendum  invitaret,  electis  quibusdam 
suis  amicis  eiusdem  cordis  divitias  copiosius  aperire  eosque  cultus  illius  universalis 
^praecursores"  quosdam  coustituere  voluit.  Inter  quos  Sancta  Gertrudis,  monialis  bene- 
dictina  conventus  helpediani,  excellit  ^.  Revelationes  eius  edidit  divulgavitque  prae- 
clarus  ille  loannes  lustus  Landspergius ,  carthusianus  coloniensis,  cuius  „pio  con- 
tubernio"  Canisius  adulescens  —  ipsius  verba  sunt  —  ^suaviter  in  Domiuo  fruebatur"  ®. 
Ac  Landspergius  et  ipse  cor  lesu  vehementer  amabat  et  inter  alia  haec  monebat: 
„Ad  venerationem  cordis  pijssimi  lesu,  amore  ac  misericordia  exuberantissimi,  studeas 
te  ipsum  excitare,  ac  sedula  deuotione  ipsum  frequentare,  illud  osculando,  et  mente 
introeundo  .  .  .  Itaque  figuram  aliquam  dominici  cordis,  aut  quinque  vulnerum,  aut 
cruentati  lesu,  vulneribus  ac  liuore  saucij,  ponas  in  loco  aliquo,  quem  saepius  transire 
habeas,  qua  saepius  exercitij  tui,  et  amoris  excitandi  in  Deum  admonearis.  Hanc 
intuens  memor  sis  exilij  miseraeque  captiuitatis  in  peccatis."  '  His  igitur  ducibus 
Canisius  iuvenis  propius  ad  cor  lesu  accessisse  videtur;  fortasse  laudibus  etiam 
movebatur,  quibus  cor  lesu  illustrabatur  in  piissimis  illis  ^exercitiis",  quae  sub 
nomine  loannis  Tauleri  circumferebantur  et  anno  1548  a  Laurentio  Surio,  Canisii 
amico ,  ex  germanico  sermone  in  latinum  conversa  sunt  ^.  Nec  mirum  esse  potest 
Salvatorem  Canisio  tandem  ipsi  cor  suuni  divinum  singulari  ratione  aperuisse ; 
hic  enim  inter  eius  ordinis  religiosi  primos  erat  socios ,  cui  postea  Dominus  noster 
—  id  quod  Beata  Margarita  iterum  atque  iterum  testata  est  —  „singulari  modo" 
mandare  voluit,   ,.ut  ceteris  pretium  et  utilitatem  liuius  ditissinii  thesauri  aperiret"  ^. 


1  Matth.  10,  16.  2  Marc.  16,  15.  ^  Ps.  67,  29.  "  Ps.  50,  12.  14. 

'"  Cf.  .S'.   Gerirtidis  Insinuationes  divinae  pietatis  1.  2,  c.  21  et  23  (in  editione 
a  Tilmanno  Bredenbach  [Coloniae  1588]  facta  p.  155.  167). 

*  Cf.  supra  p.  37. 

■^  Divini  anioris  pharetra.    Exercitium  ad  cor  lesu  (Coloniae  1590)  p.  68 — 70. 

*  De  vita  et  passione  salvatoris  nosti-i  lesu  Christi  piissima  exercitia  (Coloniae 
1548)  c.  53,  p.  287.     Nuuc  negant  hoc  opus  Tauleri  esse. 

^  Yie    et    a?uvres   de  la    Bienheureuse   Marguerife-Mctrie   Alacoque   II    (^d.  2, 
Paray-le-Monial  et  Paris  1876),  247.  261—262.  334;  cf.  etiam  Herm.  los.  Nix  S.  J., 


58  \ill.   Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

Hoc  «luoque  memorabile ,  cor  lesu  Canisio  tunc  singulariter  patefactum  esse ,  cum 
liic  sollemnia  Societatis  lesu  vota  coram  eiusdem  conditore  facturus  iisque  factis 
ilico  in  Germaniam  profecturus  esset  ad  catholicam  tidem  docendam  et  propugnandam. 
Canisius  per  totam  vitam  cordi  lesu  summopere  deditus  fuit.  Socios  monuit,  ut 
,suam  voluntatem  cum  cordc  lesu  unirent"  ';  in  septem  illis  meditationibus ,  quas 
,.de  virtutibus  Christi"  pro  singulis  hebdomadae  diebus  composuit,  quaeque  ex  anno 
1564  „catechismo  parvo"  additae  et  cum  eodem  saepissime  editae  sunt,  summam 
caritatem  cordis  lesu  demonstravit  ^  ac  suasit :  ,,Fugias  qualibet  tentatione  ingruente 
in  amabile  cor  Christi  eiusque  aperta  vulnera."  *  Apud  Societatem  nostram  codex 
exstat  manu  scriptus  *,  in  quo  Canisius  varias  easque  piissimas  preces  in  proprium 
usum  coUegit,  quemque  moribundus  in  manibus  tenuisse  fertur  ^ ;  pretiosus  hic  liber 
has  etiam  preces  continet  ®  manu  ipsius  Canisii  scriptas : 

Oratlo  inatutlna  ad  cor  Christi  salntandum.  Laudu,  benedico,  glorifico  et 
saluto  dulcissimum  et  benignissimum  Cor  Jesu  Christi  fidehssimi  amatoris  mei,  gratias 
agens  pro  fideli  custodia  qua  me  hac  nocte  protoxisti ,  et  pro  me  laudes  et  gra- 
tiarum  actiones  et  omnia  quae  ego  debebam  Deo  Patri  incessanter  persoluisti.  Et 
nunc  o  unice  aniator  meus  ofi^ero  tibi  cor  meum  velut  rosam  uernantissimam,  cuius 
amoenitas  tota  die  oculos  tuos  alliciat :  et  eius  fragrantia  diuinum  cor  tuum  delectet. 

Offero  etiam  tibi  cor  meum,  ut  eo  pro  scypho  utaris,  unde  tui  ipsius  dulce- 
dinem  bibas  cum  omni,  quam"  hac  die  in  me  dignaris  operari. 

Insuper  oftero  tibi  cor  meum ,  ut  optimi  saporis  malogranatum  in  tuo  regio 
condecens  conuiuio,  quod  comedendo  sic  traijcias  in  te,  ut  de  caetero  se  feliciter 
sentiat  intra  te,  orans  etiam,  ut  omnis  cogitatio,  loquutio,  operatio  et  voluntas  mea 
secundum  beneplacitum  tuae  benignissimae  uoluntatis  hodie  dirigatur." 

Ad  singula  opera,  quae  incipiuntur,  imprime  tibi  signum  crucis,  ita  dicens, 
In  nomine  Patris  et  Filij  et  Spiritus  sancti  Amen.  Pater  sancte  in  unione  amoris 
amantiss.  filij  tui  commendo  spiritum  meum. 

Dorniiturus  in  lecto  dicat, 

Oculi  somnum  capiant,  cor  ad  te  semper  uigilet:  dextera  tua  px'otegat  famulos  qui 
te  diligunt. 

Trabat  deinde  suspirium  quasi  ex  diuino  amore'\  dicens,  Jn  unione  laudis, 
quae  profluit  ex  te  Domine  Jesu  in  omnes  Sanctos ,  suscipe  hoc  suspirium  in  sup- 
pletionem  laudis,  qua  te  laudare  tenetur  omnis  creatura. 

Trahat  secundum  suspirium  dicens,  Jn  unione  illius  gratitudinis ,  quam  sancti 
a  corde  tuo  Jesu  bone  trahentes  gratias  tibi  agunt  pro  impensis  sibi  donis. 

Ad  tertium  suspirium  dicat :  Jn  unione  passionis  illius,  qua  tu  Jesu  bone  omnium 
delicta  tulisti,  pro  peccatis  meis  suspiro. 


quod  autogy. ;  omnibus,  quae  ScJilosser. 
Scquitnr  meo,  qnod  Canisius  ipse  postea  (Jelecit. 


SS.  Cordi  lesu  cur  sint  addicti  et  consecrati  Societatis  lesu  filii  (ed.  2,  Augustae 
Vindelicorum  1886)  p.  2—26. 

'  Schlosser  1.  c.  p.  181. 

^  V.  g.  Institutiones  christianae  pietatis,  seu  parvus  catcchismus  catholicorum 
(Dilingae  1572)  f.  62". 

*  Phira  de  hac  re  proponit  Scltlosser  1.  c.  p.  435 — 457. 

*  Est  in  12°,  quod  vocant,  et  signatus  „Scripta  B.  P.  Canisii  X.  K." 

*  *  Pag.  164  est  ^moriturae  Gertrudis  precatio  uel  oblatio",  Canisii  manu 
descrjpta. 

®  P.  134—135.  Typis  exscriptae  sunt  in  processu  beatificationis  Canisii,  ,,Positio 
supcr  rirtutibus"  (Romae  1833)  Summ.  p.  156.  Etiam  a  Schlosser  (1.  c.  p.  452—455) 
ponuntur,  sed  cum  verbis  autographi  paululum  discrepantes. 


Quid  Confessionum  et  Testamenti  supersit  non  integrum  (3.).  59 

Ad  quartum  ita:  Suspiro  in  affectu  et  desiderio  omnis  boni,  quo  indigent  ho- 
mines  ad  laudem  Dei  et  utilitatem  sui,  suspiro  etiam  in  unione  desiderij  tui  diuini, 
quod  bone  JESV  in  terris  pro  humana  sahite  habuisti. 

Ad  quintum,  Suspiro  in  unione  omnis  orationis,  quae  bone  JESV  ex  diuino 
corde  tuo  in  Sanctos  omnes  profluxit ,  et  pro  salute  omnium  tam  uiuorum  quam 
mortuorum;  desydero  etiam,  ut  omnem  mei  hac  nocte  dormientis  flatum,  tali  in- 
tentione  tractum ",  et  ad  te  factum  suscipias.  His  quinque  suspirijs  munitus,  feliciter 
obdormies,  et  qui  uotis  amantis  animae  nihil  negare  potest,  in  sua  diuina  uirtute 
complebit  illa  desideria." 

Subiungit  Canisius  hanc  considerationem  ' :  ,,Quid  minus  facere  homo  potest, 
quam  gemere  uel  suspirare '?  et  tamen  ubicunque  fuerit,  suis  suspirijs,  si  uelit  Deum 
sibi  quodammodo  intrahit.  Omnibus  rebus  communiorem  se  fecit  Deus.  Quid  minus 
aut  uilius  filo  uel  festuca?  quae  uohmtate  tamen  hominis  acquiri  non  potest.  At 
Deum  ipsum  homo  sola  uokmtate ,  ac  uno  gemitu  habere ,  et  ingemiscendo  sibi  in- 
trahere  potest.  Vnde  Psal.  11.  Propter  miseriam  inopum  et  gemitum 
p  a  u  p  e  r  u  m  n  u  n  c  e  x  u  r  g  a  m  ^.  Surgente  autem  Christo  annon  sancti  omnes  pariter 
surgimt,  offerentes  in  consolationem  gementis  animae  omne  seruitium,  quod  in  terris 
agendo  uel  patiendo  exhibuerunt '',  in  hiudem  aeternam  Deo,  ac  gratiam  illi  impetrantes, 
qui  in  paupertate  spiritus  ^  ad  Deum  ingemiscit.  Quod  si  gemitus  unus  tam  excellenter 
a  Deo  acceptatur,  ut  Christus  etiam  ipse  pro  anima  illa  Patri  laudes,  uel  quicquid 
desiderat,  offerat,   ac  pro  ea  suppleat,    quomodo  tristitia  pauperi'' ulla  remanebit?" 

Alibi  Canisius  haec  manu  sua  adnotavit'*:  _Cor  Jesu  tanto  erga  nos  flagrat 
amore,  ut  paratus  sit  ille  Dei  et  uirginis  filius,  immo  desideret  pro  te  solo  sustinere 
intus  et  foris  amara  omnia ,  quae  pro  toto  mundo  sustinuit ,  priusquam  tua  salus 
irapediretur,  uel  una  periret  aniraa,  et  a  Deo  perpetuo  separaretur." 

Inter  varias  tandem  preces,  quae  „ad  pulsum  horae,  uel  ad  initium  operis" 
recitari  possent,  Canisius  etiam  hanc  propria  manu  atque  in  proprium  usum  litteris 
mandavit '" : 

,,Laudo  et  glorifico  te  dulcissime  et  benignissime  Jesu  in"^  omnibus  et  pro 
omnibus  bonis,  quae  tua  gloriosissima  diuinitas,  et  beatissima  humanitas  operata  est  in 
nobis  per  nobilissimum  instrumentum  cordis  tui,  et  operabitur  in  secula  seculorura." 

Christus  Canisio  in  terris  quoque  speciale  aliquod  amoris  huius  praemium 
tribuisse  videtur.  Nam  cum  Friburgi  Helvetiorum  in  templo  S.  Michaelis,  in  cuius 
presbyterio  corpus  Canisii  anno  1625  sepultum  est,  cordi  lesu  peculiare  sacellum 
numquam  dicatum  esset ,  annis  tandem  1833  et  1834  (quo  tempore  ad  processum 
beatificationis  Canisii ,  diu  interruptum ,  reditum  est)  in  honorem  eiusdem  cordis  ex 
lapidibus  quadratis  exstructum  est  sacellum  sat  grande,  iuxta  ecclesiam  situm  cum 
eaque  coniunctum  atque  hemisphaerio  tectum  ®.  Anno  autem  1864,  cum  ob  instantem 
Canisii  beatificationem  corpus  eius  e  crypta  chori  extrahendum  et  sollemniore  loco 
collocandum  esset,  in  ipso  altari  cordis  lesu  reconditum  est,  atque  ita  sacellum  cordis 
lesu  factum  est  sacellura  canisianum. 


*  Sequitur  suscipias,  a  Caniaio  ij^so  pontea  deletuni. 
^  Canisius  correxit  exhibentes  ex  exhibuentes. 
'  A  Canisio  correctuni  ex  pauperis. 
^  A  Canisio  ipso  correctum  ex  Deus  pro. 


1  Cod.  „Scripta  B.  P.  Canisii  X.  K."  p.  135 ;  etiam  apud  Schlosser  p.  454—455, 
sed  nonnihil  immutata.    Pars  est  etiam  in  „Positione  super  viiiutibus"  1.  c. 

-  Ps.  11,  6.  ^  „Beati  pauperes  spiritu"  etc,  (Matth,  5,  3). 

*  *  Cod,   „Scripta  P,  Canisii  X,  I."  f.  73^.     ScMosser  haec  non  posuit. 

^  Cod.   ^Scripta  B.  P.  Canisii  X.  K."     Etiam  apiid  Schlosser. 

"  Dictionnaire  g^ographique ,  historique  et  coinmercial  du  Canfon  de  Fribounj 
(Fribourg  1886)  p.  183.  184. 


60  VIII.    Canisii  autobiographia  sive  Confessioues  et  Testamentura. 

IV. 

Ex  Pythone  (p.  63 — 66),  qui  praefatur :   ^De  hoc  Doctoratu  agens  cum  Deo  Ca- 
nisius  ita  loquitur,"    Scribendi  ratio  in  hac  parte  eadem  est  atque  in  Confessionibus. 
Maxima  pars  germanice  versa  est  a  Riess  p.  85 — 86. 

Canisiits  cum  sociis  Bononiae  ad  gradum  doctoris  theologiae  promotus ;  quaJes 
in  eo  tunc  fuerint  affectus  timoris  et  demissi  animi ,  ohoedientiae  et  confidentiae ; 
qiianti  momenti  meritiquc  id  docendi  munus  sit ;  Sancti  Petronius,  Dominicus,  Fran- 
ciscus ;  Cardinalis  de  Monte. 

Dum  ante  Doctoratum  ^  de  respondendo  solicitus  essem,  mihique 
timerem  ob  severitatem  futuri  examinis,  ostendisti,  Domine,  tenebras, 
quibus  cor  meum  tunc  offuscabatur,  et  lucem  serenitatemque  turbato 
animo  reddere  dignatus  es,  Nam  et  desiderium  adjecisti,  ut  igno- 
rantia  mea,  quam  detegi  nolebam  superbus,  in  eo  examine  cogno- 
sceretur,  neque  falsum  de  me  sentirent  homines,  sed  id  ipsum,  quod 
in  me  erat  clare  conspicerent :  atque  ita  ex  propalata  vihtate,  igno- 
rantia,  et  indignitate  mea  proficere  me  posse  et  debere  sentiebam,  id 
quod  tum  ad  humilitatis  conservationem,  tum  ad  veritatis  zelum  mihi 
conducere  videbatur.  Quare  magna  confidentia  me  tunc  examinandum 
praebui,  tuoque  Spiritu  consolatus  de  successu  ipso,  qui  post  non 
defuit,  dubitationem  et  solicitudinem  omnem  abieci^.  Deinde^  Festo 
S.  Francisci  Seraphici^,  ac  S.  Petronij  Bononiensis  Episcopi^  gratia 
tua,  Domine,  excitabat  me  et  praeparabat  ad  promotionem  Doctoratus, 


*  Patribus  Alphonso  Salmeroni ,  Petro  Canisio ,  Claudio  laio ,  quos  Ignatius  in 
academiam  ingolstadiensem  ad  theologiam  tradendam  mittebat,  necessarium  ad  id 
munus  erat ,  ut  doctores  theologiae  essent ,  ideoque  Ignatius  iis  raandavit ,  ut  eam 
dignitatem  sibi  compararent  Bononiae,  quae  universitas  per  totam  tunc  Europam 
laudibus  celebrabatur :  in  ea  etiam  sodalitas  „nationis  germanicae"  erat,  cui  annis 
1289 — 1562  4500  fere  legum  studiosi  ascripti  sunt  (Acta  nationis  Germanicae  uni- 
versitatis  Bononiensis  edd.  Ern.  Friedlaender  et  Car.  Malagola  [Berolini  1887J 
p.  XIV.  xxiii).  Acta  collegii  theologici  bononiensis,  quae  nunc  in  archivo  archi- 
episcopali  eius  urbis  asservantur,  ab  auno  demum  1600  incipiunt,  neque  ctiam  iu 
regio  archivo  bonouiensi  quicquara  hanc  Canisii  promotionem  spectans  inventum  est ; 
quod  Bononia  30.  lunii  1891  editori  scripsit  Carolus  Malagola  eiusdem  archivi  praeses, 
Quae  autem  alibi  reperta  sunt,  commodius  infra  ponentur;  vide  monum.  30. 

2  Canisius  eiusque  socii  die  2.  Octobris  examen  subierunt ;  vide  infra  1.  c. 

'  In  universitatibus  italicis  (bononiensi,  patavina,  perusina)  ante  proraotiones 
acaderaicas  (licentiam ,  doctoratum)  non  duo  examina  fiebant ,  sicut  in  Germania, 
sed  unum ,  idque  privatum  quidem .  sed  cancellarii  iussu ;  sequebatur  sollemnitas 
proraotionis,  in  qua  verum  examen  ulterius  non  habebatur  [G.  Kaufmann,  Die  Ge- 
schiclite  der  deutschen  Universitaten  I  [Stuttgart  1888],  363 — 364.  Leges  uni- 
versitatis  patavinae  anno  1331  factae,  ed.  Henr.  Denifle  0.  Pr.  in  ^Archiv  fiir 
Literatur-  und  Kirchengeschichte  des  Mittelalters",  herausgegeben  von  P.  H.  De- 
nifle  0.  Pr.  und  Fr.  Ehrle  S.  J.  Yl  [Freiburg  i.  Br.  1892],  431—440). 

*  Hoc  festura  die  4.  Octobris  agitur. 

*  S.  Petronius,  episcopus  bononiensis,  inter  patronos  principales  eius  civitatis 
colitur,  eiusque  festum  Bononiae  die  4.  Octobris  agitur,  maxime  in  magnifico  teraplo 
eidera  dedicato  (San  Petronio).  Sacra  igitur  hac  die  ipsa  soUeraiiis  promotio  cele- 
l)rata  est. 


Quid  Confessionum  et  Testamenti  supersit  non  integrum  (4.).  51 

quae,  licet  sola  praestandae  obedientiae  ratione,  mihi  proposita  esset, 
cum  alioquin  ab  ea  non  parum  ipse  abhorrerem ,  tamen ,  quod  ad 
promotionem  huiusmodi  spectat ,  intelligebam ,  sibi  quam  optime  con- 
sulturum,  Tibique  summopere  placiturum,  qui  gratiam  apud  Te  quae- 
reret  ad  bene  inchoandum,  ad  frugifere  administrandum,  et  perficien- 
dum  hoc  munus,  quod  in  Ecclesia  singularis  est  praemij  ac  meriti, 
cum  rite  peragitur.  Unde  sanctos  tuos  omnes  rogabam,  suo  ut  favore 
ac  praesidio  in  hac  mihi  promotione  succurrerent,  primum  quidem,  ne 
quicquam  ex  parte  indignae  ac  miserae  animae  meae  obsisteret,  quo 
minus  ad  statum  Doctorum  assumerer.  Deinde  ut  in  eo  felix  esset 
mihi  et  aliis  profectus,  illam  dispositionis  et  praeparationis  in  me 
gratiam  per  eosdem  sanctos,  et  merita  Christi  tui  desiderabam,  ut  in 
sanctis  olim  Doctoribus  fuisse  non  est  dubium.  Qua  in  re  consola- 
tionem  indignissimo  exhibuisti  praesertim  in  Ecclesia  S.  Petronij,  cujus 
tum  Festum  erat  illic  maximum,  et  coram  sacris  Reliquiis  S.  Domi- 
nici,  in  templo  Praedicatorum  ^ ,  ubi  praesens  etiam  mihi  visus  est 
tuus  et  vere  gloriosus  Franciscus  (nam  et  illius  Festum  colebatur) 
atque  ita  cum  a  singulis  benedictionem  expeterem,  ad  Doctoris  pro- 
fessionem  debite  suscipiendam ,  nescio  quid  fidei  et  spei  conceperim, 
veluti  pollicentibus  ilhs  fide  iussoribus,  et  quoad  meritum,  et  quoad 
successum  et  praemium  status  Doctoralis  spectaret.  Sicut  enim  ex 
ore  infantium  et  lactentium  divina  virtus  tua  laudem  sibi 
perficit^;  sic  ex  eorum  opera,  studijs,  et  desiderijs,  qui  ad  pro- 
fessionem  tam  necessariam  rite  promoventur,  ac  etiam  inviti  assu- 
muntur,  potest  sane  ac  vult  Bonitas  tua  glorificari,  et  ad  multorum 
salutem  in  Ecclesia  operari.  Tu  das  os  et  sapientiam^  irrefraga- 
bilem;  monstras  et  inspiras  viam  veritatis*,  cum  opus  est  Nomen 
sanctum  tuum  clarificare^,  Ecclesiam  defendere,  scripturas  ex- 
phcare.  Tibi  Pater  scientiarum*^  laus  aeterna,  quod  servulum 
tuum  ad  Doctoratum  evexeris  per  ipsum  Legatum  Concilij  Cardinalem 
de  Monte'^,  meque  Fratribus  M.  Claudio  et  M.  Salmeroni  parem,  in 
hac  conditione ,  feceris ,  nimirum  supra  omne  meritum  meum ,  et 
praeter  voluntatem  meam,  quam  Praeposito  tamen  subijcere  volui,  ut 
non  tam  honorem  hunc  susciperem,  quam,  per  honorem,  onus  ipsum 
adirem,  ut,  quae  nostri  essent  Instituti,  dignius  et  rectius,  per  hoc 
additamentum,  perficerem,  uti  per  Patrem  Ignatium  mihi  praecepisti. 
Quicquid  autem  ex  ea  promotione  commodi  sentiet  quisquam,  id  Tibi, 
bonorum  omnium  auctori,   tribuatur,   ac   gloriae   tuae  et  plurimorum 


^  S.  Dominicus  Bononiae  mortuus  et  in  templo  conventus  S.  Nicolai  sepultus 
est.     Eius  splendidum  mausoleum  etiam  nunc  ibidem  cernitur. 

2  Ps.  8,  3.  »  Luc.  21,  15.  ••  Ps.  118,  30.   Eccli.  84,  22. 

5  lo.  12,  28.   2  Thess.  1,  12.  «  1  Reg.  2,  3. 

■^  loannes  Maria  de  Monte  (postea  lulius  III.  papa)  tunc  legationem  bono- 
niensem,  quae  provincia  erat  status  ecclesiastici ,  administrabat  {Ciaconius-Ohloinus 
1.  c.  III,  600.  799). 


(52  VIII.    Canisii  autobiographia  sivc  Confessiones  et  Testamentum. 

vsaluti  serviat,  quos  indignissimus  ego  Doctor  instituam,  et  exercere, 
doccrequc  pergam.  Non  imprimatur  mihi  character  superbiae,  sed 
crescat  in  me  gravis  humilitas,  et  humilis  sinceritas,  et  accepti  talenti 
prudens  et  laboriosus  sim  erogator,  non  otiosus  consumptor,  aut  stultus 
profusor^  Semper  Angehis  tuus  hoc  instillet  auribus  meis:  Qui  non 
fecerit,  et  docuerit,  minimus  vocabitur  in  regno  coelorum'-, 
et,   cui  multum   datum   est  multum  repetetur  ab   eo^. 


Ex  Rietss  p.  90  ^  scribente  se  ex  Confessionibus  Canisii  bausisse;  cf.  supra  p.  5. 
De  aermonibus  sacris,  quos  Canisiiis  Ingolstadii  liahtdf. 

Postquam  ad  concionandi  munus  accessi,  ut  Germanice  loqui*  et 
loquendo  fructificare  discerem  in  vinea  Ingolstadiensi  ^ ,  visum  est 
immensae  gratiae  tuae,  ut  conatus  ille  communi  favore  et  laude  ho- 
minum  exciperetur.  Xam  quod  unus  et  alter  visus  est  obstrepere, 
mehorem  postea  et  commendatiorem  successum  attuHt,  ut  etiamsi 
voluissem  ab  hoc  concionandi  opere  non  facile  potuerim  supersedere  ^. 
Ita  confirmabar  magis  unius  contradictione ,  quae  hos  etiam  fructus 
retuHt,  ut  senatum  Acaderaicum  excitarit  mihique  faventem  maxime 
reddiderit,  orantibus  deinde  plurimis,  ne  ab  hoc  instituto  desisterem, 
et  licet  concionandi  mutarem  locum,  non  tamen  imminuebam  audi- 
torium,  quod  etiam  saeviente  bruma  frequens  adesse  voluit  et  hora 
quidem  incommoda.  Utinam  vero  sicuti  me  tua  juvit  in  Evangeli- 
zando  gratia,  sic  etiam  aliis  fructus  permaneat. 

VI. 

Ex  vita  Canisii ,  a  P.  lacoho  KeUer  S.  J.  scripta ,  quae  est  in  cod.  monac. 
^Keller,  Can.  1",  f.  15'' — 16''.  Ac  Kellcr  quidem  sic  proloquitur:  ^Audiamus  ipsum 
Canisiuni  e  confessionis  suae  tabulis"  ;  sed  si  quis  scribendi  genus  consideraverit,  potius 
dicet  particulam  hanc  ad  Tostamentum  pertinere ;  in  cuius  etiam  capite  quinto  (supra 
p.  4? — 49)  Canisius  promisit  se  de  Catechismo  suo  plura  postea  dicturum. 

Alterum  apographum  est  in  cod.  monac.  „Keller,  Can.  2"',  f.  15^ — 16",  tertium 
in  cod.  raonac.   „KelIer,  Can.  3",  f.  II'' — 12". 

Particulas  rdifor  typis  exscripsit  in  „Zeitschrift  fiir  katholische  Theologie" 
(14.  Jahrg.,  Innsbruck  1890)  p.  730  et  in  ^Katechismcn  des  scl.  P.  Canisius"  p.  15 
ad  16.  42—43.  100. 

„Suinma  doctrinae  christianae"  aucfore  Ferdinando ,  rege  piissimo,  a  Canisio 
fonscripta,  catholicis  pergrafa,  a  profesfantibus  impugnata ,  a  Tiletano  et  Busaeo 
propugnata;  Catechismus  minor  cf  minimus. 


•  Cf.  Matth.  25,  14-30.  "  Matth.  5,  19.  »  Luc.  12,  48. 

^  Dialectum  Germaniae  supcrioris  significat ;  ipse  e  Germania  inferiore  ortus  erat. 

*  Infra  ostendctur  Canisium  Ingolstadii  16.  Martii  1550    in  parochiali  quadam 
ecclesia  gcrmauice  concionari  coopisse. 

"  Ilacc  et  quae  sequuntur,  a  Canisio  in  cpistula,  ([uam  Ingolstadio  31.  Augusti 
1551  ad  S.  Ignatium  dedit,  magis  explicantur. 


Quid  Confessionum  et  Testamenti  supersit  non  integrum  (4.  5.  6.).  63 

Cum  apud  Caesarem  Ferdinandum  Viennae  agerem,  et  partim  in 
schola,  partim  in  templo  sacra  profiterer^,  uoluit  ille  me  non  solum 
uiua  uoce,  sed  etiam  arrepto  calamo  laborare,  ac  suis  austriacis  in 
Fide  corruptis  talem  conscribere  catecMsmum,  qui  leniter  lapsos  eri- 
gere,  ac  deuios  in  uiam  reuocare  per  DEI  gratiam  posset.  Parui 
tanto  principi  atque  patrono,  qui  nihil  habebat  antiquius,  quam  ut 
orthodoxam  fidem,  si  posset,  in  suis  ditionibus  integram  incorruptam- 
que  redderet,  aut  certe  uitiatam  et  afflictam  restitueret  ^.  Prodijt 
ergo  liber,  licet  sine  Auctoris  nomine,  et  huius  tantum  Principis 
au^ctoritate  commendatus  sub  hoc  titulo  SVMMA  DOCTEINAE  CHRI- 
STIANAE^,  nec  solum  in  Germanicam,  sed  aharum  etiam  nationum 
linguas  transfusus  circumferri,  et  Cathohcis  passim  usui  esse  coepit, 
doctis  uiris  ita  probatus,  ut  in  scholis  quoque  passim  praelectus  fuerit, 
quemadmodum  Parisijs,  Coloniae,  Louanij.  Idem  opus  Poloniam,  Hi- 
spanias,  Italiam  Siciliamque  peruasit;  displicuit  duntaxat  Protestan- 
tibus,  ex  quorum  numero  Melanchton ",  Vvigandus,  et  Illyricus  more 
suo,  id  est  in  odium  et  contemptum  Ecclesiae,  huic  Catechesi  Au- 
striacae  palam  oblatrarunt  *.    Etenim  noctuis  tenebras  amantibus  non 


Melanthon  Kcll.  Can.  2. 


1  Cf.  supra  p.  48-49. 

2  Canisius  „Summae  doctrinae  christianae"  componendae  et  typis  exscribendae 
operam  navaljat  fere  a  mense  Martio  anni  1552  usque  ad  Martium  anni  1555.  Vide 
editoris  ^Katechismen"  etc.  p.  14 — 27. 

'  Accuratius  tum  totus  titulus  huius  catechismi  tum  ea,  quae  ad  eius  composi- 
tionem  indolemque  spectant,  ex  epistulis  Canisii  earumque  adnotationibus  cogno- 
scentur.     De  titulo  cf.  .Katechismen"   etc.  p.  23.  28—33.  80 — 82. 

*  De  loanne  Wigand  et  Flacio  Illyrico  vide  ^Katechismen"  p.  56 — 59.  64—69. 
91 — 93,  et  phira  infra  in  epistulis  Canisii.  Philippus  Melanchthon  in  epistuhi,  qua  anno 
]  556  vohimen  octavum  operum  germanicorum  Lutheri  loanni  marchioni  brandenburgensi 
dedicavit,  ^Cynicum  Canisium"  iis  adnumeravit,  qui  contra  propriam  conscientiam 
veritatem  a  se  cognitam  fallacibus  ac  malitiosis  dicendi  artibus  persequerentur  (Der 
Achte  Teil  der  Biicher  des  Ehrnwirdigen  Herrn  D.  Martini  Liitheri  [Wittemberg 
1556]  f,  -j- iiij'').  In  academia  vitembergensi  circa  idem  tempus  (anno  1555,  ut 
videtur)  de  evangelico  illo  ^fermento  mixto  tribus  farinae  satis"  habita  est  oratio 
(a  Valentino  quidem  Trutigero  recitata,  sed  fortasse  a  Melanchthone  ipso  composita), 
in  qua  de  Summa  Canisii  haec  dicuntur :  ^Nuper  edita  est  Austriaca  Catechesis,  in 
qua  cum  alii  multi  errores  stabiliuntur,  tum  vero  renovatur  etiam  deliramentum  de 
Monachorum  votis.  Nominant  ibi  perfectionem  Evangelicam  simulationem  pauper- 
tatis  et  alios  quosdam  exteruos  gestus.  Impudentia  scriptoris  odio  digna  est,  qui 
scit  Evangelicam  perfectionem  esse  agnitionem  nostrae  infirmitatis  et  fiduciam  me- 
diatoris  et  praesentiam  Dei  in  cordibus  nostris  transformantis'  nos,  ut  fiamus  similes 
imaginis  Dei,  quae  ///^'og  aeterni  patris.  Haec  ne  illi  quidem  scriptori  ignotu  sunt. 
Sed  ut  sui  theatri  plausus  mereatur,  repetit  cantilenam  Monachorum,  seu  Cynicorum 
potius.  Nominat  perfectionem  illud  Diogenis  dolium,  et  mendicitatem  pugnantem 
cum  civilis  vitae  nervis  et  pulcherrimo  ordine  legis  divinae,  quae  distinctionem 
dominiorum  sapientissime  sanxit.  Scilicet  huic  praestigiatori  non  sunt  perfecti 
Abraham,  Joseph,  David ,  Josaphat ,  Ezechias,  qui  divitias  et  imperia  cum  tenerent, 
recte  invocaverant  Deum ,    et    custodes   doctrinae   fuerunt ,    et  invocationem  in  quo- 


f34  VUl.    Canisii  autobiographia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

potest  lux  iion  esse  odiosa,  ac  proprium  est  Sectariorum,  quacunque 
ratione  possunt  nobis  de  manibus  arma  eripere,  quibus  Veritatis  Ca- 
tholicae  praesidia  et  castra  propugnantur.  Sed  hostilem  ct  petulantem 
istorum  impetum  uiri  docti  retuderunt  maxime  Doctor  Tiletanus 
Louaniji,  multoque  magis  Coloniae  Petrus  Busaeus,  propositis  nimi- 
rum  in  medium  grauissimis  patribus,  quorum  testimonijs  grandi  uolu- 
mine  comprehensis ',  partes  eiusdem  libri  solide  stabiliuntur,  et  prae- 
clare  defenduntur  2.  Coactus  et  ego  sum  idem  opus  recognoscere, 
meumque  nomen  publice  profiteri,  ne  quis  amplius  de  auctore  dubi- 
taret.  Potest  hic  liber  maior  Catechismus  appellari,  ut  rectius  dis- 
cernatur  a  Minore,  imo  et  minimo^,  quos  ambos  libellos  in  gratiam 
rudiorum  postea  euulgaui*.  Vterque  tam''  gratus  Catholicis  contigit, 
ut  omnium  fere  Catechistarum  manibus  tereretur,  et  pro  lacte  pue- 
rorum  in  scholis  haberetur,  ac  simul  in  templis  doceretur,  ut  Catho- 
licae  pietatis  elementa  commodius  inde  perciperentur. 

^  comprensis  Kell.  Can.  2.  ''  iam  Kell.   Can.  2. 


tidianis  vitae  periculis  exercuerunt.  Interea  perfectum  nominat  Cynicum  illum, 
scilicet  qui  inter  caeteros  Philosophos  a  Demetrio  Phalerensi  ad  convivium  vocatus, 
cum  ei  lagena  plena  generosissimi  vini  proposita  esset ,  arreptam  higenam  impegit 
capiti  Demetrii,  inquiens :  Non  congruere  Cynico  delicias.  Talis  est  istius  Cynici 
perfectio.  Nam  et  scriptor  ille  nomen  a  Cane  habet."  Declamationum  D.  Philippi 
Melanthonis,  quae  ab  ipso  et  aliis  in  Academia  Yuitebergensi  recitatae  ac  editae 
sunt,  nunc  primum  in  gratiam  et  communem  studiosorum  utih'tatem,  ....  distinctae 
opera  et  studio  M.  Joannis  Richardii  J.  C.  et  Mathematici  Argentoratensis, 
Tom.  III.  Theologicus  (Argentorati,  excudebat  Theodosius  Rihelius,  sine  anno  [1570?]), 
210 — 211.  Oratio  haec  etiam  edita  est  Argentorati  anno  1559  {lo.  Christoph. 
Koccher,  Catechetische  Geschichte  der  Paebstischen  Kirche  [Jena  1753]  p.  67),  et 
rursus  in  ,Corpore  Reformatorum",  ed.  C.  G.  Bretschneider,  vol.  XII  (Halis  Sa- 
xonum  1844),  107—112. 

'  In  opere:  .CATHOLICAE  |  CONFVTATIONIS  |  PROPHANAE  ILLIVS  |  ET 
PESTILENTIS  CONFESSIONIS ,  i  (quam  Antuerpiensem  Coufessionem  appellant  | 
Pseudoministri  quidam)  contra  vanas  et  |  inanes  cauillationes  Mat.  Flacci  II-  |  lyrici, 
Apologia  seu  |  defensio.  |  Authore  IVDOCO  RAVESTEYN  Tile-  |  tano,  Doctore  Theo- 
logo  in  Acadeniia  |  LOVANIENSI.  |  LOVANII,  |  Apiid  Petrmn  Zangrinm  Tiletanum.  \ 
1568.  I  Cum  Gratia  et  Priuilegio  Reg.  Maiest.  |  Subsig.  Van  der  Aa."  (16°,  ff.  438 
et  in  fine  1  non  signat.)  f.  225''— 234*. 

-  P.  Petrus  Busaeus  (Buj-s)  S.  J.,  novioraagensis,  eos  scripturae,  patrum,  con- 
ciliorum  locos,  quos  Canisius  brevissime  tantum  (per  nomina  numerosque  librorum 
et  capitum)  in  margine  Catechismi  sui  indicaverat,  totos  protulit  et  e  fontibus  de- 
promptos  explicatosque  verbis  ^Summae"  adiecit.  Quod  opus  primo  cum  titulo 
,.Authoritatum  sacrae  scripturae  et  sanctorum  patrum"  etc.  (Coloniae  1569.  1570, 
4  voll.  in  4«;  Venetiis  1571,  3  voll.  in  4")  editum  est,  ac  postmodum  in  ununi 
grande  volumen  (in  2")  redactum.  quod  ,,Opus  catechisticum"  inscribitur  et  primum 
Coloniae  anno  1577  ac  deincops  ibidom,  Parisiis  etc.  saepius  in  lucem  emissum  est. 
Vide  Somnicrvof/cl ,  Bililiotheque  II,  col.  439—442,  et  cditoris  „Katechismen"  etc. 
p.  136—148. 

^  De  his  vidc  prooemium  generale  et  ediforis  ,Katechismen"  etc.   p.  98—135. 

•*  Canisium  alii  2  catechismos  conscripsisse  asserunt,  alii  3,  alii  4 ;  ox  lioc  loco 
ea  di.ssensio  componi  posse  videtur. 


Quid  Confessionum  et  Testanienti  supersit  non  integrum  (7.  8.)-  65 

VII. 

Ex  Riess,  p.  96,  significante  se  ex  Confessionibus  Canisii  hausisse ;  cf.  supra  p.  6. 

Canisius  de  mnneir  procanceUarii  acade»iici  InyoUtadii  a  se  administrato  quae- 
dam  refert  et  criicis  amorem  declarat. 

Denm  laudat ,  qicod  Ingolstadu  sibi  non  solum  finnam  valetudinem,  sed 
etiam  singularem  grafiam  dederit ,  qua  factum  sit,  ut  adversis  tempestatihus 
numquam  prosterneretur ,  immo  ne  in  tentationem  quide?n  adduceretur  '.  Deinde 
scrihit,  Deum  alloquens: 

Laudavi  multos  cum  crearem  licentiatos  Procancellarius  ^ ,  sed 
utinam  omnes  laude  dignos  et  virtute  conspicuos  laudassem  teque  magis 
quam  meipsum  et  alios  commendare  voluissem,  quia  summa  laudum  et 
virtutum  a  te,  et  ad  te  solum,  nobis  autem  confusio  faciei''^. 

Laudatus^  tunc  frequenter  et  ego,  ut  multi  norunt,  dum  susceptae 
conor  provinciae  respondere,  sed  videant  illi  quam  debite  laudibus 
effecerint  vere  contemtibilem '. 

Utinam  mihi  sapiat  crux  tua,  Rex  aeternae  gloriae,  utinam  de- 
sipiat  mundus  cum  suis  illecebris  et  fucis,  contra  quos  armari  debebam 
paupertate  sancta,  et  exemplo  martyrum  Patrumque  in  liac  Societate 
omnium,  qui  contemptu  gaudent,  et  omni  laborum  ac  tribulationum 
genere  exercitati,  non  nisi  submisse  de  se  sentiunt  et  loquuntur. 

VIII. 
Ex  Eiess,  p.  97—98,  scribente  haec  a  Canisio  ipso  in  ^Confessionibus"  narrari. 
Deus  Canisio  magnam  progeniem  spiritualem  promittit. 

Nach  Strafsburg  berufen*,  sollte  ich  mit  Nachstem,  so  schien  es, 
dahin  abgehen,  unter  der  Fiihrung  Deiner  Vorsehung,  o  Gott,  in 
dessen  Handen  alle  meine  Wege  sind,  der  Du  mein  Erbtheil^  und 
der  Anker  meiner  Hoffnung  bist;  aber  als  ich  mit  etwas  zu  angst- 
licher  Spannung  der  brieflichen  Weisung  zur  Abreise  entgegensah, 
hast   Du    die  Augen    meiner    Seele    geoffnet,    Du    wahres   Licht    der 


*  Ex  Riess  cognosci  non  potest,  num  in  Confessionihus  liuic  seiitentiae  et  ei, 
quae  hic  ei  suhiungitur,  aliae  sententiae  interpositae  sint. 

^  Supplendum  esse  videtur  sum. 

"  Foiiasse  huic  quoquc  sententiae  et  ei,  quae  subiungitur,  in  Confessionihus  ali- 
quid  interposituni  eraf. 


^  „Gott  verlieh  ihm  auch ,  wie  er  in  seinen  Bekenntnissen  anerkennt,  neben 
einer  anhaltenden  Gesundheit  die  besondere  Gnade,  dass  er  ,durch  keinen  widrigen 
Sturm  zu  Falle  oder  auch  nur  in  Versuchung  gebracht  worden  ■ware'"   {Riess  l.  c). 

2  Dignitatem  quidem  ac  sahu-ium  procancellarii  ingolstadiensis  Canisius  con- 
stanter  recusavit;  eius  autem  muneris  partes  ab  autumno  anni  1.551  usque  ad  pro- 
ximum  mensem  Februarium  supplevit.  Phira  de  hac  re  vide  infra  in  epistulis,  et 
in  monumentis  67 — 74.  *  Dan.  9,  7. 

*  Capituhun  ecclesiae  cathedralis  argentinensis  mense  Septembri  anni  1551 
Canisium  per  litteras  rogarat,  ut  apud  se  concionaretur.     Dc  qua  ro  phira  infra. 

^  Ps.  15,  5. 
Braunsberger,  Canisii  Epistulae  et  Acta.   I.  5 


66  VIII.   Canisii  autobiogritpliia  sive  Confessiones  et  Testamentum. 

Geister,  die  in  ihr  verborgenen  Finsternisse  enthiillt  und  die  Helle 
Deiner  Gnade  und  Deines  Friedens  in  ihr  angeziindet,  damit  ich  alle 
Sorge  abwiirfe  und  mit  starkmiithigem  Herzen  Dir  Alles  iibergabe 
und  anheimstellte  und  in  liuhe  und  Sicherheit  der  Abhangigkeit  von 
Dir  lebte.  Welche  Fiille  der  Barmlierzigkeit  sodann  Du  am  Tage, 
da  die  Kirche  Petri  Stuhlfeier  begeht^  mir  Deinem  Knechte  unmittel- 
bar  vor  der  Communion  gewahrt  hast,  ist  Dir  bekannt,  indem  Du 
mir  von  Dir  aus  unverhofft,  unter  Lossprechung  von  meinen  Siinden 
vollkommonen  Ablafs,  fiir  die  Heilung  meiner  Seelenwunden  wirksamste 
Arznci ,  beziiglich  der  Gaben  des  hl.  Geistes  die  reiclilichste  Ver- 
heifsung,  zur  Befestigung  und  Vollendung  in  meinen  Geliibden,  Wiin- 
schen  und  Vorsatzen  vollkommen  ausreichende  Gnade,  wie  mir  vor- 
kam,  anbotest.  0  wie  siifs  und  stark  war  Deine  Trostung,  die  kurz 
zuvor  empfangene  Hoffnung  vermehrtest  Du,  dafs  Du  mir  namlich, 
wie  dem  zuvor  kinderlosen  Abraham,  eine  uniibersehbare  Nachkom- 
menschaft  geben  wiirdest^,  die  in  Deinem  Hause  aufwiichse  und  be- 
harrte  bis  zum  Ende^  und  allezeit  durch  mich  Dich,  den  wahren 
lebendigen  Gott,  lobte  und  Deine  Herrlichkeit  verbreitete,  wie  das 
lil.  Geschlecht  Abrahams.  Es  war  eine  gute  Fiigung,  o  weisester 
Fiirsorger  und  Hiiter  meiner  Seele,  dafs  ich  wider  alles  Erwarten,  da 
ich  nach  Strafsburg  abgehen  zu  sollen  wahnte,  plotzhch  Befehl  nach 
Wien  erhielt*  und  jenem  neuen  Colleg  meiner  Briider,  das  der  romische 
Konig  errichtet,  zuriickgestellt  wurde^,  nachdem  ich  zu  lange  die 
Freiheit  zu  Ingolstadt  gekostet  hatte  und  wohl  nur  unter  Gefahren 
und  Schwierigkeiten  den  Hoffnungen  und  Erwartungen  derer  zu  Strafs- 
burg  entsprochen  hatte. 

IX. 

Ex  Riess,  p.  115,  scribente  se  ex  Canisii  Confessionibus  hausisse;  cf.  etiam 
supra  p.  5. 

CanfsiHS  ostendit,  quani  coinmode  sihi  acciderif,  nt  Viennam  wifterefiir. 

Viennam  mittor  et  novo  illic  fratrum  Collegio,  quod  Rex  Ro- 
manorum  erigit,  restituor,  qui  nimis  diu  libertate  usus  Ingolstadii 
manseram''*^  .  .  . 


indicare   videtnr   Iniic   sentenfiae   ef  sequenti  aliqiiid  inferpositinn  esse ; 
ceterum  cf.  hanc  sententiam  ciim  exfrema  parte  nr.  VIII. 


^  Riess:  ^also  am  18.  Januar".  Sed  co  tempore  festa  ^cathedrae  Petri  an- 
tiochenae"  et  ^cathedrae  Petri  romanae"  simul  fiobant  22.  Februarii.  Paulus  IV. 
anno  1558  cathedram  romanam  in  d.  18.  lanuarii  transtulit,  antiochenam  suo  loco 
reliquit  {A.  I.  Weidenbach,  Calendarium  historico-christianum  [Regcnsb.  1855]  p.  121). 

2  Cf.  Gen.  18,  18;  22,  17.  »  Matth.  24,  13. 

*  Ignatius  28.  lanuarii  1552  sociis  ingolstadiensibus  mandavit,  ut  intra  decem 
dies  post  acceptas  litteras  suas  Viennam  abirent.  Qui  ineunte  Martio  abierunt. 
Vide  infra.  **  Cf.  supra  p.  48. 

*  Ingolstadionse  collegium  tunc  nondum  exstabat. 


Quid  Confessiouum  et  Testamenti  supersit  non  integrum  (9.  10.  appendix).     67 

Viennae  autem  multiplex  mihi  causa  fuit  et  neeessaria  satis,  ut 
scliola  obedientiae  exercitaret  corpus  et  animam  meam,  ut  praesentia 
patrum  et  fratrum  admoneret  me  de  reformandis  omnibus,  quae  tum 
in  studiis,  tum  in  moribus  et  tentationibus  meis  oj^us  habebant  ali  [?]  '^ 
subsidio  et  patrocinio. 

X. 

Ex  apographo  saeculo  XYII.  vel  XVIII.  scripto,  quod  est  in  cod.  monac.  ,Lat. 
1606"  f.  204 "^.   Librarius  adnotat  Canisium  haec  in  ^diario"  „propria  manu"  scripsisse. 

Di'i(s  Infhcirniis  iratiis. 

Memini  Domine  cum  in  templo  Augustae  Cathedralj  oraremi, 
quam  iratus,  et  uere  terribilis^  appareres,  extensa  quodammodo 
dextera  iustitiae  tuae,  paratasque  sagittas  proferens,  quas  in  Luthe- 
ranos  conijcere  ^  velles  ^.  Nam  occurrebant  graues  in  illos  querelae 
tuae,  Accusabas  synagogam  Sathanae*,  quod  tuam  Ecclesiam 
hostiliter  persequeretur ,  quia  honorem  tuum,  cultum  tuum,  sacra- 
menta  tua  uiolarent,  ac  secum  in  eandem  perditionem  innumeros  in 
dies  pertraherent. 

Appendix  Confessionnin. 

a)  Ex  apographo,  sub  initium  saeculi  XVII.  Friburgi  Helvetiorum  (a  P.  Mar- 
tino  Licio,  collegii  rectore?)  scripto ,  quod  est  in  cod.  ^Scripta  de  vita  et  laudibus 
B.  Petri  Canisii"  X.  L''  (C.  47).  Librarius  praefatur:  „Ex  scheda  propria  manu 
[P.  Petri  Canisii]  scripta  nuper  inuenta.'' 

Puero  mihi  Coloniae,  ut  in  timore  DEj  fortior  essem,  hi  versiculi 
famihares  fuerunt,  quibus  meipsum  ad  pietatem  excitabam. 

Intus  uiue  DEO,  kimen'  venerare  propinquum, 
Totus  uiue  DEO,  totus  tibi  despice  mundum: 
Sit  labor  et  studium,  scopus  ac  intentio  sola 
Velle  placere  DEO,  uilem  contemnere  mundum. 

b)  Canisius  adulescens,  antequam  Societatem  lesu  ingrederetur,  hoc  sibi  verbum 
delegise  videtur,  quod  tamquam  signum  sequeretur: 

PERSEVERA. 
Num  hoc  verbum  eius   manu   maiusculis   litteris    depictum    cernitur   in   fronte 
codicis,  quo  Coloniae  anno  1538  primum  uti  coepit  ^,  et  P.  lacobus  Kritzradt  ^  de  eo 


Ita  Riess;  secl  legendnm  esse  omnino  videtitr  tali. 
lere  apogr.  "  Sic.   Legendunine  numen.^ 


1  Canisius  primum  mense  lunio  anno  1555  Augustam  Vindelicorum  (Augsburg) 
ad  breve  tempus  venit;  nisi  forte  iam  initio  anni  1547  ibidem  paulisper  moratus  est. 
Annis  1559 — 1566  ibidem  in  ecclesia  cathedrali  contionatoris  munus  administravit. 
Postea  quoque  saepe  Augustae  fuit,  ac  fortasse  etiani,  idque  postremum,  anno  1584. 

2  Ex.  15,  11.   2  Esd.  1,  5.   Ps.  46,  3  etc.  ^  Cf.  Ps.  7,  13-14. 

*  Apoc.  2,  9;  3,  9. 

*  Cod.  ^Scripta  Can.  X.  A."  folio  tertio,  quod  olim  erat  primum. 
^  De  eo  vide  supra,  in  descriptione  codicum. 


QQ  IX.   Epistulae  a  Canisio  et  ad  Canisium  datae  1541 — 1556. 

testatur:  ,in  Dionysio  Carthus.  Coloniae  apud  Quentel  1537  impresso  Collegio  in- 
scripto  fol.  *  scripsit  ante  et  retro  aliqua  sua  manu  1540  cum  lemmate  infra  scripto 
PERSEVERA."  ^ 


IX. 

EPISTULAE  A  CANISIO  ET  AD  CANISIUM  DATAE 
1541-1556. 

1. 

CANISIUS 
WEXDEIilXAE  CAXIS, 

sorori  ^. 
Colonia  iiieniite  ant  exeuiite  aiiiio  1541. 

Ex  opere:  „Men</cJi»ffcn  voor  Roomsch-Catltolijl-en'' ,  Tweede  Deel  (Te  Amster- 
dam  1808)  p.  131  —  133.  Editores  usi  sunt  exemplo  sibi  misso  ex  oppido  Rees,  ad 
provinciam  rhenanam  regni  borussici  nunc  pertinenti,  ab  Henrico  Gualterio  Eskes, 
ecclesiae  collegialis  illius  oppidi  canonico ;  qui  et  ibidem  15.  Februarii  1808  testatus 
est  exemplum  illud  omnino  congruere  cum  archetypo,  in  4",  quod  vocant,  scripto. 
Hoc  igitur  anno  1808  in  eo  oppido  exstitisse  videtur;  annis  1884  et  1885  frustra 
quaesitum  est  tum  ibidem  in  archivis  parochiali  et  oppidano ,  tum  Dusseldorpii  in 
archivo  regio,  in  quod  sublati  illius  capituli  reesensis  tabulae  translatae  sunt. 

Sororcm  rcprehendit,  qitod  in  Dci  servitio  neglcgcns  sit,  ac  monet,  iit  onines  rcs 
creatas  spernat  et  in  Deo  solo  delectetur. 

In  ^  allen  vue  leden  sije  een  vareclitige  stervende  leuen  to 
alle  tijden. 

Ghi  scriuet  lieue  Suijster,  men  sold  woor  v  bidden,  dat  ghi  des 
werlts  strijke  kust  ontgaen.  Nu  weetet,  dat  geen  Gebeden  woel  beete- 
rungh  aen  u  doin  konne,  vant  ghi  niet  bereijt  v  trachhaffte  [?] "  hart  ^ 

In  *  omnibus  membris  tuis  semper  sit  vita  vere  moriens. 

In  litteris  tuis ,  cara  soror ,  potis ,  ut  precationes  pro  te  fiant ,  quo  laqueos 
mundi  efiugere  possis.  Porro  scito  nullas  preces  plenam  in  te  emendationem 
efficere  posse ,  nisi  pigrum  cor  tuum  ^  ad  ea  comparaveris ,  quae  a  Deo  expetis ;    si 

*  trach  saffte  Mcng. 


'  Kritzradt  significare  vult  opus  illud  ,in  folio"  editum  ct  iam  bibliothecae 
collegii  coloniensis  attributum  esse. 

-  Cod.  „Hist.  coll.  Col."  in  anno  1542.    Kritzradt  haec  verl)a  margini  ascripsit. 

*  Wendelina  Godefrido  van  Triest  nupsit;  qui  consul  neomagensis  factus  est. 
Bongaerls  1.  c.  p.  4.  Van  den  Bergh  I.  c.  p.  10.  Complures  supersunt  epistulae, 
quas  Canisius  ad  piam  hanc  feminam  dedit. 

*  Prima  haec  Canisii  epistula  theologiam  illam  mysticam  sapit,  quam  Car- 
thusiani  colonienses  et  Nicolaus  Eschius  Canisii  praeceptor  diligenter  colebant. 

'  Editores  neerlandici  sic  vertunt:  „uw  traag  en  weeldrig  hart." 


1.    Canisius  "Wendelinae  Canis.     Ineunte  aut  exeunte  a.  1541.  (39 

daer  toe,  dat  gi  gern  hed  van  God.  Vant  ghi  soe  koeldelijch  on 
slappelijch  v  haldet  in  God  toe  dienen  —  on  deggelijks  aen  tast 
on  handeldt  versumehjch  dat  perk ,  dat  woort  -  aen  meer  en  meer 
aen  u  becleeue  werd,  ond  weijtlijch  u  periculoser  on  soergehjcher 
dagelijcks  werdet  beflekken,  on  onreijnichen.  En  om  deese  versume- 
lijche  trachheit  in  Goddes  oijffeninche ,  soe  en  smact  v  werstumde 
Harts  niet  woe  suijte  on  lijffehjche  God  sije\  en  woe  genuijchelijke 
doch  weere  die  eijncke  straten^,  die  ind  begind  bepaet  en  bespreijt 
sijn  mijt  neetelen,  mit  doornen,  on  mijt  distelen,  dae  doer  die  leutere 
Bruijt  gaen  moijt  mijt  bloete  woete,  en  mijt  nachte  wleijsch,  sal  sij 
anders  omhalsen  oeren  oijtverkoren  broideg-om  [?] " ,  weijlliche  sije 
moitet  werlaten  all  wat  God  niet  is,  om  [?]  ^  aen  irsten  all  Hoeverdije, 
all  Kostelheit,  Sijraet,  Pomperij,  Geneuijcht  on  Trost  in  eeniche  crea- 
tuijrliken  dijnclien.  Mer  wuer  moijt  sijch  God  werbermen,  die  Ghi 
suijcht  in  genuijchte  den  Geest,  onde  wuen  God  onder  waluijst  on 
sijnlijchheit.  Soe  bid  ich  dem  Heijlige  Geest  woor  v,  dat  hij  wer- 
lijchtet  vue  duijternifs  ^ ,  dae  Ghi  onweetelijch  en  versuijmelijch  sufs 
in  leeft,  En  ick  nemet  in  Danck  wue  rijdez,  Ende  bid  v  wijllt  deesen 
brieff  halde  ind  heijmelijch,  on  leert  v  sterven  in  allen  onvolkommen 
begherte  on  gedachnen. 

Gescreeven  woor  een  seelige  nijen  iaer  an  XLI  van  v  broider 
PETR  KANIJS. 

Aen  mijn  lieve  Suijster  WENDELL  KANIJS,  tzo  Nijmmegen. 

tam  frigide  et  neglegenter  in  Dei  servitio  te  geras  —  et  similiter,  quae  officii  tui 
sunt,  tanta  cum  neglegentia  aggrediaris  et  praestes;  —  quae  magis  magisque  tibi 
inhaerebit,  atque  in  dies  periculosius  et  gravius  te  raaculabis  ac  contaminabis.  Et 
quia  tam  neglegens  et  pigra  es  in  exercitiis  sacris,  sensu  carens  cor  tuum  non  gustat, 
quam  dulcis  et  amabilis  sit  Deus  \  et  quam  iucunda  foret  arta  illa  via  ^,  quae  initio 
urticis,  spinis,  carduis  consita  et  circumfusa  est ;  per  quos  sponsae  castae  cruentatis 
pedibus  et  nuda  carne  transeundum  est,  ut  electum  sponsum  suum  amplecti  queat; 
propter  quem  omnia  derelinquere  debet,  quae  non  sunt  Deus,  atque  imprimis  omnem 
superbiam,  omnes  apparatus  magnificos,  ornamenta,  pompas,  delectationes  et  solacia, 
quae  capiantur  ex  rebus  quibuslibet  creatis.  Sed  tui  misereatur  Deus  ,  quae  in  de- 
liciis  corporis  quaeris  spiritum,  et  Deum  tuum  inter  libidines  et  voluptates !  Itaque 
Spiritui  Sancto  pro  te  supplico,  ut  tenebras  tuas  illuminet ',  in  quibus  imprudenter  et 
neglegenter  tibi  indulges ;  et  gratias  ago  tibi  pro  iis,  quae  mihi  dixisti ,  et  rogo  te, 
ut  has  litteras  tibi  soli  niissas  putes ;  et  disce  tibi  ipsa  mori  in  omnibus  desideriis 
et  cogitationibus  vitiosis.  Haec  scripsi  in  proximum  annum  laeta  tibi  optans  omi- 
nansque,  anno  XLI.  Frater  tuus  Petrus  Kanijs. 

Carae  sorori  meae  Wendelinae  Kanijs,  Neomagi. 


*  Sic.  Videtur  e.^^sc  legendiim  broidegom,  om. 

^  Forfasse  libi^arins  vel  tijiioyrapJuis  rocabulum  „0^",  quod  in  autographo  ante 
^weijiliche"  scriptnm  erat,  iierperaiii  Iinr  transtitlit ;  nisi  ■weijUiche  sit  =  wijl  (omdat) 
et  om  aen  mntandiim  sif  in  on  aen  rel  on  aem. 


'  Cf.  Ps.  33,  9.    1  Petr.  2,  3.  ■  Cf.  Matth.  7,  14. 

3  Ps.  17,  29. 


70  1-    Canisius  Wendelinae  Canis. 

Ex  Canisii  verbis  haud  clare  intellegitur,  utruni  ante  an  post  initiuni  novi  anni, 
exeunte  an  incepto  tantum  anno  1541  scripserit;  sed  probabilius  est  exeunte  anno 
1541  eum  scripsisse.  Ecclesia  coloniensis  anno  1310  lege  synodali  constituerat  annum 
in  posterum  festo  nativitatis  domini  (25.  Decembris)  incipiendum  esse  ^. 

Epistiila  haec  memoratu  digna  est  etiam  propter  rationem,  qua  Canisius  nomen 
.snum  subscripsit.  Ad  quae  notare  iuvat  Canisiorum  noviomagensium  nomen  tunc 
variis  modis  scriptum  esse:  Kanys,  Kanisius,  Canis  etc.  Ita  v.  g.  liber  scabinorum 
neomagensium  (Schepenboek  van  Nijmegen)  de  patre  Petri  nostri  Canisii  ad  annum 
1519:  ^lacobus  Kanis  dedit  Egidie  uxori  suae"  etc. ;  ad  proxime  secutum  autem 
annum:  ,Mgr.  lacobus  Canis  [profitetur]  se  debere  lacobo  de  Rijs-vvick"  etc. ;  ad 
annum  1560:  „Theodericus  Canisius  et  Wendelina  uxor  ejus"  ;  ad  annum  1568:  „Otto 
Canis  senator  Arnhemensis  potentiavit  Gisbertmn  Kanis  ejus  fratrem."  Idem  ex 
aliis  quoque  scriptis  illius  temporis  intellegitur;  v.  g.  in  dipiomate  quodam, 
27.  lulii  1524  confecto,  ,.Iacob  Kanys"  nominatur;  in  alio,  16.  Maii  1576,  „6erardus 
Canisius" ;  in  alio,  20.  Aprilis  1586,  „Gerit  Kaniss".  „Gisbert  Kanijs"  anno  1574 
inter  magistros  (,meisteren")  confraternitatis  cuiusdam  comparet  (,Ellendige  Bruder- 
schap") ;  anno  1596  ,Michiel  Kanis"  uxori  suae  1000  florenos  dat^.  Apud  Societatem 
nostram  codex  exstat,  in  quo  Canisius  noster  ipse  scripsit:  ^Petrus  Kannees  Nouio- 
magus.  Anno  1538.  m.  Sept."  '  P.  loannes  Polancus,  Societatis  lesu  secretarius, 
aliquando  scripsit:  ^Petrus  chanisius."  * 

Quaeri  etiam  potest,  num  (quod  complures  dicunt)  verum  ac  proprium  Canisii 
nomen  fuerit  „De  Hondt"  sive  „De  Hond"  ^.  Asserunt  familiam  Canis  neomagensem 
ortam  esse  ex  „Doornik"  et  nomen  sibi  imposuisse  ex  vicino  quodam  praedio  suo, 
quod  „op  den  Hond"  vocabatur ;  asserunt,  inquam,  haec;  sed  non  probant  ^  Equidem 
in  monumentis  archetypis  saeculorum  XV.  et  XVI. ,  quae  ad  hanc  familiam  certo 
spectant,  nomen  „Hondt"  non  repperi,  neque  repertum  est  in  iisdem  a  Ludovico 
Philippo  van  den  Bergh,  tabularionmi  neerlandicorum  summo  olim  praefecto  ".  Anno 
quidem  1392  in  tabulis  capituli,  quod  tunc  Cliviae  exstabat,  ,Peter  Canis  dictus  de 
Hondt"    comparet  *,    et    ex   alio   quodam  monumento  antiquo  intellegitur  „Henricum 


*  los.  Hartzheim  S.  J.,  Concilia  Germaniae  IV  (Coloniae  1761),  125. 

-  L.  Ph.  van  den  Bergh ,  Het  Geslacht  Kanis  p.  9.  10.  I.  G.  Ch.  Joostiuc/, 
Inventaris  van  het  Oud-Archief  der  Nijmeegsche  Broederschappen  (Nijmegen  1891) 
p.  235.  308.  315.  496.  B.  F.  W.  von  BrHcken-Fock,  Het  Geslacht  Roukens,  Bijvoeg- 
selen  (Oisterwijk  1893)  p.  3. 

^  *  Cod.  „Scripta  B.  P.  Canisii  X.  a."  p.  4. 

*  Ita  Polancus  Canisii  nostri  nomen  conformavit  in  littei-is,  quas  iussu  S.  Ignatii 
Roma  7.  Februarii  1548  Coloniam  ad  Adrianum  Adriani  et  Leonardum  Kessel  misit; 
*  autographum  est  in  cod.  colon.   „Epistt.  ad  Kessel.  I."  f.  36. 

*  Ita  V.  g. :  „Petrus  Canisius,  der  urspriinglich  de  Hondt  hiess"  etc.  {los.  Ritter 
von  Aschbach,  Geschichte  der  Wiener  Universitat  III  [Wien  1888],  145).  ^Petrus 
Canisius,  uit  het  geslacht  Canis,  de  Hondt"  etc.  (/.  W.  Staats  Evers ,  Nijmegen 
[Arnhem  1891]  p.  101). 

*  Ita  lac.  Kol- ,  Vaderlandsch  Woordenboek.  Negende  Deel.  Tweede  Druck 
(Te  Amsterdam  1788)  p.  50.  Kok  de  Canisio  nostro  comphira  falso  affirmat:  obiisse 
Romae  27.  Decembris  1596  (obiit  Friburgi  Helvetiorum  21.  Decembris  1597),  prae- 
positum  generalem  Societatis  lesu  factum  esse  etc.  Kocium  in  noniine  Canisii  ex- 
plicando  secutus  esse  videtur  N.  C.  Kist  in  ^Nederlandsch  Archief  voor  kerkelijke 
Geschiedenis.   Door  N.  C.  Kist  en  H.  J.  Royaards"  IV  (Leiden  1844),  362. 

^  ^Nooit  toch  is  mij  zelfs  in  Nederduitsche  stukken  van  dien  tijd  de  naam  de 
Hondt  anders  dan  als  vertaling  voorgekomen ;  de  familie  noemt  zich  somtijds  Canis, 
maar  de  gewone  door  haar  gevolgde  schrijfwijs  is  Kanis  en  de  geleerden  onder  hen 
voegden  er  een  ius  achter  en  schreven  Canisius"   (1.  c.  p.  2). 

*  Van  den  Bergh  1.  c.  p.  3. 


Ineunte  aut  exeunte  a.  1541.  71 

Hont  de  Arnhem"  initio  saeculi  XV.  (1409—1416)  decanum  capituli  S.  Plechelmi  in 
Oldenzaal  fuisse^;  atque  loanni  „de  Hondt"  sive  ^Canio",  canonico  curtracensi, 
Erasmus  Roterodamus  annis  1524—1527  aliquot  epistulas  misit  ^.  Sed  hos  Hondios 
ad  familiam  ^Canis"  neomagensem  pertinuisse  certo  non  constat.  Multae  enim  olim 
in  Germania  exstabant  familiae,  quibus  nomen  „Hundt"  vel  simile  erat :  in  Tiroli, 
Carniola,  Franconia,  Saxonia,  Hassia,  Borussia  orientali  etc.  *  Wiguleus  Hundt,  ducis 
Bavariae  consiliarius,  Canisio  aequalis  et  amicus  erat.  Etiam  nunc  in  Bavaria  comites 
,Hundt  von  Lauterbach",  in  Borussia  liberi  barones  ,von  Hundt  und  Alten-Grottkau" 
et  domini  ^Hundt  von  HafTten"  exsistunt  *.  Nec  tamen  hos  cum  Canisiis  neomagen- 
sibus  cognatos  esse  compertum  est.  Attamen  hos  quoque  olim  nomen  ^Hundt"  vel 
potius  „Hondt"  habuisse  utcumque  verisimile  dicendum  est,  praesertim  cum  eorum 
insigne  praeter  alia  etiam  imaginem  canis  contineat  atque  idem  vel  fere  idem  sit 
atque  insigne  famihae  ,Hundt  von  Hafften"  ^  Saeculis  XVI.  et  XVII.  atque  ineunte 
XVIII.  praedium  „Neerhoven"  sive  „Nierven"  prope  vicum  Nuth  (nunc  provinciae 
limburgensis  regni  neerlandici)  situm  familiae  „Canisius"  erat,  quae  etiam  „Hundjens" 
vocabatur*'.  Exeunte  saeculo  XV.  etiam  in  Italia  familia  quaedam  ^Canis"  vel  ,de 
Canibus"  (Cani,  dei  Cani?)  exstabat.  Nam  loannes  lacobus  „Canis"  vel  „de  Canibus" 
eo  tempore  in  academia  patavina  ius  professus  est  et  annis  1476 ,  1479 ,  1488  etc. 
Patavii,  Venetiis,  Bononiae  opus  „De  modo  studendi  in  jure"  aliosque  libros  de  iure, 
carmina  etc.  in  lucem  emisit.  Ac  complures  Iiunc  ipsum  Petri  nostri  Canisii  patrem 
fuisse  asseruerunt '.  At  falso  id  quidem ;  nam  Petri  Canisii  patrem  in  Italia  pro- 
fessorem  fuisse  numquam  compertum  est ;  ac  patavinus  ille  iam  anno  1468  opusculuni 
conscripsit,  cui  titulus  :  „De  Inivriis  Et  Damno  Dato  Rvbrica"  ^;  sin  autem  libri  huius 
auctor  Petri  Canisii  pater  fuisset,  dicendum  esset  hunc  plus  quam  90  aetatis  annos 
attigisse ;  quos  si  attigisset,  id  certe  a  Petri  Canisii  biographis  atque  immo  a  Petro 
ipso  memoriae  traditum  esset. 


^  Archief  voor  de  Geschiedenis  mn  het  Aatishisdom  UfrecJit  III  (Utrecht  1876), 
288—290. 

2  Des.  Eras.  Boterod.  Epistolarum  opus  (Basileae  1558)  p.  635 — 636.  Magni 
Des.  Erasmi  vita;  acced.  epistolae  illustres  (Lugduni  Batavorum  1615)  p.  136 — 143. 

^  Manfr.  Mai/er,  Leben ,  kleinere  Werke  und  Briefwechsel  des  Dr.  Wiguleus 
Hundt  (Innsbruck  1892)  p.  9  ^. 

*  Medio  saeculo  XVIII.  Hagae  Comitis  ('s  Gravenhage)  bibliopola  degebat, 
cui  nomen  erat  ,P.  De  Hondt".  Cuius  complures  *  epistulae  autographae  ad  car- 
dinalem  Passionei  anno  1752  datae  nunc  in  bibliotheca  vaticana  exstant,  cod.  vat. 
lat.  9812  f.  337—859.  Anno  1878  Stutgardiae  editum  est  opusculum  „Abraham 
Lincoln.     Von  Dr.  Theodor  Canisius". 

'"  Similia  insignia,  in  quibus  tamen  canis  non  cernitur,  habent  familiae  Cha- 
tillon,  van  Haeften. 

*  los.  Habefs,  Beschrijving  der  voormalige  Heerlijkheid  Nuth  (Roermond  1880) 
p.  17-18. 

■^  Bongaerts  p.  4.  CoIIection  de  Precis  historiques  XXV  (Bruxelles  1876) ,  23. 
L.  H.  Chr.  Schutjes,  Geschiedenis  van  het  Bisdom  's  Hertogenbosch.  Vijfde  deel 
(St.  Michiels-Gestel  1876)  p.  267-.  Atque  hunc  editor  ipse  secutus  est  in  ,Zeit- 
schrift  fiir  katholische  Theologie",  14.  Jahrg.  (Innsbruck  1890),  p.  721. 

8  Lud.  Hain,  Repertorium  bibliographicum.  Vol.  1 ,  P.  2  (Stuttgartiae  et  Lu- 
tetiae  Parisiorum  1827),  n.  4321—4333.  /.  G.  Th.  Graesse,  Tresor  de  livres  rares 
et  precieux  II  (Dresde  1861),  35.  Bibliotheca  instituta  et  collecta  primum  a  Con- 
rado  Gesnero,  amplificata  per  lohannem  lacobum  Frisium  (Tiguri  1583)  p.  371.  459. 


72  2.    Canisius  Wendeliuae  van  Triest. 

2. 

CANISIUS 

WENDEIillS  AE  VAX  TRIEST, 

sorori. 
Coloiiiji  23.  Martii  1548. 

Ex  libello  periodico  ,Collection  de  Precis  liistoriques  .  .  .  sous  la  directiou  de 
losepJi  Broeckaert"  S.  J.  XXV  (Bruxelles  1876),  26 — 27.  Una  cum  bac  epistula  iu 
eodem  libello  primum  editae  sunt  litterae,  quas  Canisius  ad  cognatos  dedit  1544  [*?1 
Dec.  27.,  1546  Oct.  30.,  1553  Aug.  20.,  1574  Oct.  12.,  1579  Dec.  20.,  1585  lun.  16. 
(ibid.  p.  25 — 29.  77 — 84).  At  editor  anonymus  (aute  complures  annos  mortuus) 
solum  versiones  gallicas  barum  epistularum  proponit  a  se  confectas ;  Canisium  auteni 
ipsum  primas  quattuor  epistulas  lingua  vlamica  scripsisse  affirmat  cum  aliquot 
germanismis  mixta,  ceteras  germanica.  Arcbetypa  interpres  ipse  habuit;  sed  unde 
acceperit  vel  quo  miserit,  non  liquet.  Ego  annis  1892  et  1893  in  Belgio  et  Hollandia 
frustra  quaesivi;  in  domo  aliqua  privata  ea  latere  suspicor. 

Poterat  quidem  sola  versio  latina,  ex  gallica  deducta  poni,  omissa  ipsa  gallica ; 
sed  melius  visum  est  banc  quoque  lectoribus  ofterre,  quia  versionibus  quantumlibet 
accuratis  sententia  auctoris  aliquantulum  mutari  scriptique  color  quasi  diminui  solet. 

Epistula  usus  est  los.  Hansen,  Die  erste  Niederlassung  der  Jesuiten  in  Koln 
1542 — 1547,  in  „Beitrage  zur  Gescbicbte  vornebmlich  Kolns  und  der  Rheinlande" 
(Koln  1895)  p.  1741. 

Sorori  timorem  Dei  et  paenitentiam  commendat,  exemplo  honi  latronis  ijroposito. 
Superbia  mundi  fugienda,  maxime  in  vestibus  et  ornamentis.  Liberi  diligenter  custo- 
diendi.     De  baccis  iuniperi  emendoque  vino  quaedam  addit. 

Conformement  a  la  resurrection  du  Christ,  vivons  dans  la  nouveaute 
de  notre  vie,  de  sorte  que  nos  anciens  defauts  demeurent  morts  et 
ensevelis  avec  la  mort  et  Fensevelissement  de  Notre-Seigneur  i. 

Chere  soeur,  conservez-vous  forte  dans  la  foi  chretienne ,  et 
apprenez  ainsi  a  mepriser  la  vanite  du  monde  et  la  concupiscence 
de  la  chair.  Vous  n'arriverez  jamais  a  cela,  a  moins  que  vous  ne 
restiez  ferme  dans  la  crainte  de  Dieu  qui  est  le  commence- 
ment  de  la  sagesse^.  Cest  pourquoi  soyez  toujours  soigneuse 
sous  les  yeux  de  votre  Seigneur  et  juge  severe.  Les  jugements  de 
Dieu  sont  profonds  et  terribles  ^.  Par  sa  misericorde  nous  ferons  tou- 
jours  en  sorte  que  nous  nous  conformions  a  sa  justice.    Les  hommes 

Sicut  Christus  resurrexit,  ita  et  nos  in  novitate  vitae  nostrae  vivamus,  ut  vetera 
peccata  nostra  commortua  et  consepulta  maneant  morti  et  sepulturae  domini  nostri  '. 

Cara  soror,  serva  te  fortem  in  fide  cbristiana,  sicque  disce  vanitatem  nmndi 
et  concupiscentiam  carnis  spernere.  Ad  boc  autem  numquam  pervenies,  nisi  firmiter 
perstabis  in  t  i  m  o  r  e  D  e  i ,  qui  e  s  t  i  n  i  t  i  u  m  s  a  p  i  e  n  t  i  a  e  ^.  Propterea  semper 
sollicita  esto  in  conspectu  domini  tui  iudicisque  severi.  ludicia  domini  profunda 
sunt  et  terribilia  ^  Per  cuius  misericordiam  semper  ita  agemus ,  ut  ad  iustitiam 
eius   conformemur.     Ac   caeci    quidem   bomines    vana   seducuntur   fiducia ,    (luam  iu 


Cf.  Rom.  6,  4—6.     Canisius  secundo  ante  pascha  die  haec  scribebat. 
Ps.  110.  10.  =»  Cf.  Ps.  35,  7;  65,  3. 


23.   Martii  1543.  73 

aveugles  se  laissent  seduire  par  une  vaine  confiance  en  la  misericorde 
de  Notre-Seigneur ;  nous,  nous  considererons  le  profond  repentir  du 
bon  larroni  et  penserons  quelle  prudence  il  y  a  eu  en  lui.  Cest 
ainsi  qu'il  a  dit  avec  un  plein  abandon:  „Seigneur,  souvenez- 
vous  de  moi  dans  votre  royaume."^  Un  si  profond  repentir 
ne  nous  sera  pas  accorde,  si  nous  ne  nous  appliquons  pas  a  ecouter 
et  a  suivre  la  voix  de  Dieu  qui  nous  dicte  dans  notre  conscience  de 
faire  ou  de  laisser  ceci  ou  cela  par  amour  pour  lui.  Nous  faisons 
donc  bien  d'observer  si  nous  employons  notre  temps  pieusement  et 
utilement  et  de  nous  preserver  soigneusement  d'occasions  mauvaises 
et  de  soucis  inutiles.  Gardez-vous  surtout  de  rorgueil  du  monde, 
qui  maintenant  consiste  surtout  dans  les  ornements  usuels,  les  bijoux 
et  Telegance  [reprochable  dans  les  habits]\  Communement  les  gens 
sont  si  aveugles  et  si  enveloppes  par  cet  orgueil  qu'ils  n'y  voient 
pas  de  peche ;  mais,  a  la  fin  de  leur  vie,  ils  seront  autrement  eclaires 
et  alors  il  n'y  aura  plus  de  temps  pour  faire  penitence. 

Vous  parlez  comme  d'un  nouveau  fruit  (enfant^).  Vous  voulez 
conserver  cela  avec  vous  (garder  la-dessus  le  secret).  Les  meres 
ont  la  coutume  d'etre  tres-folles  de  leurs  premiers  enfants.  Tachez 
d'eviter  cela,  et  sachez  que  vous  devez  garder  soigneusement  vos 
enfants,  pour  qu'ils  puissent  conserver  leur  innocence  et  qu'ils  gran- 
dissent  dans  la  crainte  et  le  service  de  Dieu.  Aujourd'hui  on  ne 
fait   pas   attention   a   cela.     .Je   vous   remercie   du   genievre*   qui  me 

misericordia  domini  nostri  collocant;  nos  vero  paenitentiam  magnam  boni  latronis 
considerabimus  ^  ac  perpendemus,  quanta  in  eo  fuerit  prudentia.  Itaque  ille  animo 
plene  resignato:  ^Domine,"  inquit,  „memento  mei  iu  regno  tuo."  -  Tanta 
paenitentia  nobis  non  concedetur,  nisi  diligenter  audiemus  et  sequemur  vocem  Dei 
in  conscientia  nostra  nobis  dictantis,  ut  boc  illudve  pro  eius  amore  faciamus  vel 
omittamus.  Conveuit  igitur  attendere ,  num  pie  et  utiliter  tempus  nostrum  expen- 
damus,  et  occasiones  pravas  curasque  inutiles  diligenter  evitare.  Cave  tibi  imprimis 
a  superbia  mundi,  quae  nunc  potissimum  in  oruamentis  est  usitatis,  in  gemmis,  in 
cultu  [vestium  inepto].  Hac  superbia  homines  communiter  ita  occaecati  et  perturbati 
sunt,  ut  peccatum  in  ea  non  cernant ;  sed  in  fine  vitae  alia  edocebuntur,  et  tunc 
tempus  paenitentiae  agendae  iam  non  erit. 

Loqueris  quasi  progeniem  exspectans  ^.  Quam  rem  tacitam  tenere  vis.  Matres 
primarum  stirpium  suarum  insano  solent  amore  incendi.  Stude  ut  id  vites,  et  scito  liberos 
studiose  tibi  esse  custodiendos,  ut  innocentiam  conservare  queant  atque  in  Dei  timore  et 
servitio  succrescant.  Hoc  tempore  id  non  curatur.  Gratias  tibi  ago  pro  baccis  iuniperi  *, 

"  [irreprochable  dans  les  habitsj  cditor  hehja ;  sed  tofi(s  t<enno  confrariiim  2)osfiiIat. 


1  Edifor  helga:  ,Les  reflexions  que  le  bienheureux  fait  ici  sur  le  repentir 
sincere  du  bon  harron  sont  (5videmment  le  fruit  de  la  m^ditation  qu'il  avait  faite  le 
matin  meme  du  vendredi-saint.  ^  Luc.  23,  39 — 42. 

2  Inter  filios  Wendelinae  van  Triest  nominantur:  lacobus,  Everardus,  Gode- 
fridus  {Boiujaerfs  p.  4). 

^  Edifor  helrja  asserit  Canisium  scripsisse  ^.geinwerais".  Canisius  vinum  ex 
baccis  iuniperi  factum  (Genever,  Gin,  Wachholderbranntwein)  significare  vidotur;  quo 
homines  pro  medicina  tunc  utebantur. 


y^  3.   Yota  Deo  facta  a  Canisio. 

convient  bien  et  qui,  je  Tespere,    me   fortifiera.     Soyez  tous  recom- 
mandes  a  Dieu! 

Cologne,  Tannee  1543,  le  vendredi-saint 

Pierre  Kanijs,  votre  frere. 

Dites  a  votre  mari  que,  s'il  vient  ici,  il  trouvera  chez  le  beau- 
frere  de  M.  Everarts  ou  ailleurs  ici  en  ville  autant  de  bon  vin  a 
acheter  qu'il  en  a  besoin.  Ce  vin  est  meilleur  que  celui  que  nous 
avons  bu  chez  lui  et  qui  ne  sera  probablement  plus  a  trouver.  Mais 
cet  achat  ne  peut  pas  etre  en  dessous  de  quarante  iochbd  (?)V  Re- 
merciez  Immel^  de  ma  part.  II  n'etait  pas  necessaire  de  m'expedier 
ce  qu'elle  m'a  envoye,  et  il  n'y  a  rien  de  necessaire  ou  de  particulier 
que  j'aie  a  lui  ecrire. 

quae  bene  mihi  conveniunt  quibusque  valetudinem  meam  firmatum  iri  spero.    Omnes 
vos  Deo  commendo. 

Coloniae,  anno  1543,  die  per  Cbristi  moi'tem  sacrata. 

Petrus  Kanijs,  frater  tuus. 

Dic  marito  tuo,  eum,  cum  huc  venerit,  apud  affinem  [fratrem  uxoris  vel  ma- 
ritum  sororis]  Domini  Everarts  vel  alibi  in  hac  urbe  tantum  boni  vini  venale  inven- 
turum,  quantum  ei  necessarium  erit.  Vinum  illud  melius  est  eo,  quod  apud  eum  bibimus, 
quodque  putarim  iam  reperiri  non  posse.  Neque  tamen  baec  emptio  inferior  esse 
potest  ((uadraginta  .  .  .  [?]  ^  Immelae  [?]  -  meo  nomine  gratias  age.  Opus  non  erat 
ad  me  perferenda  curare ,  quae  ipsa  mibi  misit ,  neque  necessarium  quicquam  vel 
peculiare  habeo,  quod  ei  scribam. 

Nota :  Editor  belga  censet  Canisium  bic  eam  temporum  rationem  secutum  esse, 
qua  anni  festo  pascbali  incipiuntur,  ideoque  bas  litteras  11.  Aprilis  1544  datas  esse. 
Sed  si  Canisius  novum  anuum  tunc  censuisset  instare,  certe  eius  aliquam  mentionem 
fecisset,  laeta  optans  etc.  Medio  quidem  aevo  colonienses  annum  saepe  incipiebant 
sabbato  sancto  sive  vigilia  paschatis ;  sed  id  iam  saeculo  XIV.  ineunte  abolitum  est  ^. 
Anno  1543  ,,parasceve  domini"   23.  Martii  fiebat. 

Haec  epistula  et  praecedens  solae  supersunt  ex  iis,  quas  Canisius  misit,  ante- 
quam  Societatem  lesu  ingrederetur. 

:i. 

VOTA  DEO  FACTA 

A  CANISIO. 

Moffnntiae  8  Maii  1543. 

Ex  autographo  (4^  1  pag.),  quod  est  in  codice,  qui  inscribitur  „Vota  Simplicia" 
et  incipit  ^Omnipotente  et  sempiterno  Iddio,  lo  Joan  bolognes",  f.  353. 

'  Forte  ^ochshoofd",  nOxhoofd",  quae  mensura  erat  vinorum  et  liquoruiu 
acriorum  et  in  (lermania  3  amphoras  (Eimer)  vel  6  ^Anker"  aequabat.  An  ^iuchart" 
=  Jauchert  =  iugerum  (mensura  vinearum)?? 

-  Im,  Immetje  Batavis  erat  =  Emerentiana.  Magis  autem  mibi  probatur 
^lmmel"  esse  =  Himelina ;  sanctus  enim  Himelinus  (10.  Martii)  in  Brabantia  mor- 
tuus  est,  et  in  antiquiore  quodam  libro  liturgico  Neerlandiae  inter  „nomina  vernacula 
Frisiorum"  invenis.se  me  memini :  Ime  =  Himelinus. 

3  Annalen  des  historischen  Vereins  fiir  den  Niederrhein ,  21.  und  22.  Heft 
(Koln  1870),  p.  272—280. 


8.  Maii  1543.  75 

Sunt  etiam  in  vita  a  P.  lacobo  Keller  S.  J.  scripta;  qui  asserit  se  ea  ex 
Canisii  ^ipsius  tabulis  ab  obitu  relictis"  accurate  exscripsisse ;  v.  g.  cod.  monac. 
,Keller,  Can.  3"  f.  2. 

Edd.  Raderus,  Can.  p.  18—19.  Reiffenberff  1.  c.  p.  8—9.  Boero  1.  c.  p.  26—27 
(italice).   Riess  1.  c.  p.  33—34  (germanice).    S('(juin  1.  c.  p.  31  (gallice). 

Vovet  se  Societati  lesu  oboedientiam  praestiturum  et,  quantum  eiusdem  prae- 
sides  sfatuerint,  paupertatem  servaturum  ac  Romam  peregrinaturum  et ,  si  in  Socic- 
tatem  iion  recipiatur,  in  aliam  religionem  ingrcssurum. 

Ihesus 

In  nomine  domini  amen.  Anno  1543  die  apparitionis  S,  Micha- 
elis  aut  in  octaua  Maij,  quae  dies  mihi  natalis  est,  tribuens  initium 
anni  23  aetatis  meae ,  post  maturam  deliberationem  ^  ego  Petrus 
Kanisius,  Nouiomagensis  voueo  simpliciter^  DEO  omnipotenti,  B. 
virgini  Mariae  .S.  Michaeli  archangelo  et  omnibus  sanctis,  ex  nunc  me 
transiturum  ad  obedientiam  societatis  quae  dicitur  lESV  CHRISTI. 

Simihter  domino  DEO  et  sanctis  eis  [?] "  promitto  firmiter  et  voueo, 
quod  per  diuinam  gratiam  velim  etiam  exnunc  actualem  assumere 
paupertatem,  nisi  quatenus  et  quamdiu  Praepositus  dictae  societatis, 
aut  eius  loco  M.  Petrus  Faber  impedierit:  qui  nunc  dignatus  est  me 
in  probationem^  suae  societatis  recipere. 

Voueo  praeterea  peregrinationem  instituere  ad  limina  S.  Aposto- 
lorum  Petri  et  Pauli  Romae,  et  hoc  quamprimum,  si  non  aliter  de- 
terminauerit  idem  M.  Petrus.  Quod  si  in  ordinem  societatis  huius 
me  non  acceptari  contingat,  volo  me  tunc  statim  obligatum  esse  se- 
cundum  consilium  ipsorum  professorum  in  eadem  societate,  ad  accep- 
tandum  protinus  ordinem  alium  approbatum  in  vita  communi  et  ap- 
probatae  obedientiae. 

Atque  haec  omnia  dumtaxat  propter  honorem  et  amorem  lESV 
CHRISTI  domini  nostri ,  deinde  simul  ad  honorem  et  seruitium  Glo- 
riosae  Virginis  Mariae,  Sancti  quoque  Michaelis  acomnium  sanctorum: 
in  salutem  animae  meae.     amen. 

Sic  praesenti  manus  meae  subscriptione  sic  et  sumptione  sanctissimi 
corporis  Christi  perpetuo  contestatum  manere  volo. 


*  Sic ;   sed   valde  probabile   est    Canisium   scribere  voluisse:   eius.     Hoc   etiam 
Raderus  et  Reiffenberg  posuerunt. 


*  Vide  supra  p.  9.  43—44.  Canisius  B.  Petro  Fabro  12.  Aprilis  1543  ad  priorem 
Carthusiae  coloniensis  scribenti  iam  erat  perspectus  et  exeunte  Aprili  exercitia  spiri- 
tualia  nondum  absolverat  (vide  infra,  monuni.  1);  ex  qua  re  concludendum  est  eum 
exercitia  fecisse  integra;  quae  quattuor  hebdomadas  vel  „plus  minusve  triginta  dies" 
complectuntur  (Liber  exercitiorum,  adnotatio  4)  ct  ^electionem"  muneris  seu  ,status 
vitae"  capcssendi  (si  quis  eam  facere  velit)  hebdomada  secunda  incipi  iubent. 

-  Ita,  ut  haec  vota  non  sint  soUemnia  secundum  ius  canonicum.  Vide  infra, 
monum.  3.  ^  In  tirociniura  sive  noviciatum. 


76  4.    Canisius  amico  cuidam. 

Modis  omnibus  oro  simul  et  requiro,  vt  superiores  mei  me  com- 
moneant,  corripiant,  et  ad  haec  obseruanda  rigide  compellant,  si 
forte  (quod  absit)  contingat  me  conuerti  retro  et  meditari  suffugium 
et  excusationem  al)  omnium  horum  impletione^ 


CANISIUS 
AMICO  CUIDAM. 

Mo£:antia  mense  Maio  (die  8.  vel  paulo  post)  1543. 

Ex  apographo  P.  lacohi  Bidcnnann  S.  J.,  quod  est  iu  cod.  monac.  ,Keller, 
Can.  1"  f.  A^—b^ 

Alterum  apograplium  est  in  codice:  „Scripta  B.  P.  Canisii,  X.  V.  a.  11"  (p.  4), 
qui  biographiam  Canisii  a  P.  lacoho  Keller  compositam  et  a  P.  Ludovico  Arano  S.  J. 
(t  1652)  descriptam  continet;  tertium,  quartum  (saec.  XVII.),  quintum  (saec.  XVII. 
vel  XVIII.)  sunt  in  codd.  monac.  ^Keller,  Can.  3"  f.  2^—3^  et  ,Lat.  1606" 
ff.  70*  et  127^ 

Edd.  Raderus  1.  c.  p.  20 — 2L  Nic,  Orlandinns  S.  J. ,  Forma  sacerdotis  apo- 
stolici  expressa  in  exemplo  Petri  Fabri  (ed.  2,  Dilingae  1647)  p.  48 — 49.  Pi/thon 
1.  c.  p.  25—26.  Reiffenberg  1.  c.  p.  9.  Seguin  1.  c.  p.  31  (gallice).  Partem  epistulae 
proponit  Janssen  1.  c.  IV,  383. 

Petri  Fahri  doctrina  et  virtm.  Ab  eo  midti ,  inter  qiios  Cochlaeus,  instituti^ 
vudti  e  clero  reformati.  Canisins  ipse  exercitiis  spiritualibns  in  noviim  quasi  homineni 
transformatnK. 

Secundis  uentis  Moguntiam  ueni  '\  uirum  quem  quaesiui  -,  si  tamen 
uir  est,  et  non  potius  Angelus  Domini^  meo  magno  bono  reperi;  quo 
nec  uidi  nec  audiui  doctiorem  profundioremque  Theologum",  aut  tam 
illustris  eximiaeque  uirtutis  hominem.  Illi  nil  aeque  in  uotis  est,  ac 
Christo  cooperari  in  salute*^  animarum;  nullum  ex  illius  ore  uerbum 
siue  in  usu,  familiarique  congressione%  siue  dum  mensae  accumbit 
prodire  audio^,  nisi  quod  DEI  honorem  ac^  pietatem  sonet,  neque 
tamen  ob  facundiam''  audientibus  grauis  aut  molestus  est.  Auctori- 
tatem  tantam  habet',  ut  ei  se  spiritualiter  informandos  multi  religiosi, 


attigi  Pgth.  '"  Dei  Eeiffenher;;. 

doctiorem  profundiorem  Theologum  Aranus.  '^  salutem  Pgth.  Eeiff. 

sive  in  familiari  .  .  .  congressione  Reiff.  ^  prodit  Pgtii. 

et  ,Lat.  1606"  f.  70''  Orl,  Reiff.  ^  Pgth.  om.  ob  facundiam. 

habuit  utrumque  apogr.  in   ^Lat.  1606",  et  Rad. 


*  Sacchinus:  „Forte  quis  admiretur,  quod  nulla  in  his  votis  mentio  fiat  casti- 
tatis.  Causam  putarim ,  ([uod  virginitatem  iam  dudum  singulari  proprioque  voto 
dedicarat*  (De  vita  Canisii  p.  25—26;  cf.  supra  p.  39).  P.  loannes  de  Polanco: 
„lnter  caetera,  quae  .  .  .  sunt  a  Fabro  acta  ad  Dei  gloriam  et  Germaniae  utilitatem, 
id  fuit,  quod  Petrum  Canisinm,  jam  tunc  zelum  catholicae  religionis  contra  sectarios 
defendendae  et  propagandae,  cum  eruditione,  eloquentia  et  pietate  insigni,  conjunctum 
prae  se  ferentera,  per  spiritualia  Exercitia  Societati  genuit"  (Chronicon  Societ.  lesu 
I,  115).  2  Cf.  supra  p.  42-43. 


Mense  Maio  (die  8.  vel  paulo  post)  1543.  77 

miilti  Episcopi,  multi  Doctores  tradiderint  ^,  inter  quos  est' Cochlaeus 
ipse,  qui  pro  ipsius  instructione  gratias  se  reddere  pares  unquam  posse 
negat*'^.  multi  Sacerdotes  et  cuiusuis  ordinis  Ecclesiastici  uel  concu- 
binas  abiecerunt,  uel  saeculum  reiecerunt",  aut  a  grauioribus '  flagitijs 
ad  frugem  meliorem  eo  adnitente  adlaboranteque  se  se  receperunt  *  ^. 
Quod  ad  me  attinet,  dici  uix  potest^,  quemadmodum  exercitationibus 
illis  spiritualibus'  animum  meum  ac  sensus  immutari,  mentem  nouis 
coelestis  gratiae  radijs''  collustrari,  et  nouo  quodam  me'  uigore  affici 
senserim,  sic  ut''  et  in  corpus  redundante  diuinae  beneficentiae  copia 
totus  corroborari,  atque  in  alium  prorsus  hominem  transformari  uiderer'. 


*  et  Orl.  Reiff.  ^  nunquam  posse  affinnat  Pijth. 

"  reliquerunt  ^Laf.  1606"  f.  127" ;  vel  concubinas,  vel  saeculura  rejecerunt  Pi/th. 

■^  grauibus  iifntinque  a/wgr.  in  „Laf.  1606",   Orl.  Pijfh. ;  e  gravibus  Reiff. 

^  ad  frugera  meliorem  se  receperunt  Pijfh. 

^  non  possum  verbis  consequi  Pijth. 

-  quantum  illis  exercitationibus  Pijfh.  "^  fulgoribus  Pjfh. 

'  oiii.  Pjfh.  ^  sicut  Bidermanii. 

'  senserim,  ut  in  alium  prorsus  horainem  transformari  viderer  Pijth. ;  cefera  omiffif. 


'  Inter  hos  erant  Philippus  de  Flersheim,  episcopus  spirensis;  Georgius  Muss- 
bach,  eiusdem  vicarius  generalis;  loannes  Morone,  episcopus  mutinensis  et  nuntius 
apostolicus,  atque  etiam  abbas  imperialis  monasterii  campodunensis  (Kempten),  or- 
dinis  benedictini.  Exercitiis  spiritualibus  S.  Ignatii  Faber  anno  1542  Ottonem  Truch- 
sessium  de  Waldburg  Spirae  et  Michaelem  Helding,  auxiliarem  episcopum  mogun- 
tinum,  ac  lulium  Pflug,  electum  episcopum  naumburgensem,  Moguntiae  excoluerat. 
Anno  autem  1541  Ratisbonae  inter  comitia  imperii  compluribus  principibus  se  con- 
fessarium  praestitit.  „In  quibus  confessionibus,"  inquit  ipse  in  ^Memoriali"  suo, 
,factus  est  multus  fructus,  et  iactum  est  semen  in  alia  maiora,  quae  inde  sunt  orta ; 
in  Exercitiis  etiam  Magnatum  Hispanorum,  Italorum  et  Germanorum".  Cf.  Memoriale 
Beafi  Pefri  Fahri ,  ed.  P.  Marcellus  Bouix  S.  J.  (Lutetiae  Parisioi-um  1873)  p.  20 
(in  editione  maiore  p.  19).  Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro  I,  29.  45.  49.  91.  95.  139. 
143.  164.  166.  Polancm  I.  c.  I,  114—115.  Riess  1.  c.  p.  23—28.  Cornelijl.  c.^.lQ 
ad  87;  (Jius.  Boero  S.  J.,  Vita  del  Beato  Pietro  Fabro  (Roma  1873)  p.  74—79. 
112—116. 

-  De  loanne  Dobeneck,  vulgo  Cochlaeo  (1479—1552),  qui  rector  scholae  latinae 
norimbergensis,  dein  decanus  ecclesiae  Beatae  Mariae  Virginis  Francofurti  ad  Moenum, 
tandem  canonicus  eystettensis  et  vratislaviensis  fuit  ac  190  fere  scripta  ad  fidem 
catholicam  illustrandam  et  defendendam  edidit ,  Faber  Spira  23.  lanuarii  1541 
Romam  ad  S.  Ignatium  et  P.  Petrum  Codacium  scripsit:  ,Deo  profecto  laudes  tri- 
buendae,  de  extrema  qua  [Vormatiae]  Exercitia  aggrediebatur  voluptate.  Cum  ipsi 
de  discriraine  serraonem  habuissem  inter  scientiam  et  sensuni  spiritualem,  coelesti 
subridens  laetitia :  Gaudeo,  inquit,  quod  tandem  magistri  circa  affectus  inveniantur." 
Memoriale  p.  878  (ed.  mai.  p.  367—368).  Cochlaeus  postea  ,alios  atque  alios 
Germanos  vel  ad  Fabrum  exercendos  adducebat,  vel  ipsemet  exercebat"  {Polancus 
1.  c.  I,  93). 

*  Ita  V.  g.  Faber  Moguntia  22.  Decembris  1542  S.  Ignatio  scripsit  loanneni 
Aragonium  discipulum  suum  parocho  cuidam  moguntino  exercitia  tradere  coepisse, 
huncque  concubinam  iam  dimisisse ;  is  Conradus ,  parochus  ad  S.  Christophorum, 
fuisse  videtur,  cuius  hospitio  Faber  et  Canisius  utebantur.  Narrant  eum  carthu- 
sianum  ordinem  ingressura  esse  et  reliquura  vitae  religiosissime  exegisse  (Cartas 
del  B.  P.  Pedro  Fahro  I,  164.  166;  Reiffenhery  1.  c.  p.  6). 


78  5.   Canisius  Franc.  Stradae.    Mense  Maio  [?]  1543. 

Canisium  has  litteras  ad  aniicum  sive  familiarem  dedisse  Keller  et  Rader 
testantur.  Qui  Coloniae  degisse  videtur  et  fortasse  fuit  Laurentius  Surius  vel  Ge- 
rardus  Kalckbrenner,  prior  Carthusiae ;  hic  certe  Canisii  sive  litteris  sive  sermonibus 
edoctus  31.  Maii  1543  Colonia  ad  priorem  Carthusiae  treverensis  inter  alia  haec  de 
Fabro  scripsit:  ^Spero  quod  Dominus  dabit  mihi  videre  hominem  Dei,  singularem 
amicum  suum,  antequam  moriar,  ut  ab  eo  dirigar  ad  interiorem  hominis  reforma- 
tionem,  et  unionem  cum  Deo."  ' 

In  apographis  huius  epistulae  tempus,  quo  data  sit,  adnotatum  non  est.  Vidimus 
autem  Canisium  8.  Maii  1543  Moguntiae  Deo  votis  se  obstrinxisse.  Certum  etiam 
est  vota  illa  ex  exercitiis  spiritualibus  quasi  nata  esse ,  quibus  Canisius  Moguntiae 
operam  dedit,  ideoque  aut  inter  ipsa  exercitia  aut  in  eorum  fine  facta  esse.  Cum 
autem  S.  Ignatius  in  Libello  exercitiorum  (adnot.  20)  magnopere  suadeat,  ut  eo  tem- 
pore  a  suis  quisque  amicis  notisque  quam  maxime  se  segreget,  vix  credi  potest 
Canisium  hanc  epistulam  ante  8.  Maii  1543  scripsisse. 

Pulchra  certe  haec  epistula  est,  sive  res  spectantur  sive  verba;  quae  tamen 
verba  aliquid  ornamenti  fortasse  a  Kellero  acceperunt. 

In  memoriam  Petri  Fabri  et  Petri  Canisii,  qui  Societati  lesu  portas  Moguntiae 
quasi  aperuerant,  postea  ibidem  in  vestibulo  interiore  domus  probationis  S.  J.  saxeae 
eorum  statuae  positae  sunt,  ^quasi",  inquit  moguntinus  quidam  scriptor,  „e  lapide 
exprimant  illud  Isai.  6.    Attendite  ad  Petram,  unde  excisi  estis"  ^. 

5. 

CANISIUS 
FR.  FRAXCISCO  STRADAE  S.  J.  s 

Coloiiia  mense  Maio  [?]  1543. 

Ex  Sacchino,  De  vita  Canisii  p.  26—27. 

Idem  paulo  brevius  exponit  Orlandinus ,  Historiae  Societatis  lesu  prima  pars 
I.  4,  n.  34. 

Sacchinus:  „Communicmut  et  siium  gaudium  de  inita  Societate  Canisius 
cum  sociis ,  qui  Lovanij  versahantur ,  ac  nominatim  cum  Francisco  Strada. 
.  .  .  Qui  acceptam  a  Petro  epistolant  ad  Romanos  Socios  mittendam  censuit,  cum 
hoc  non  elogio  magis,  quam  oraculo.     ,Canisius',   inquit,    ,henedicfissima^  illa. 


'  eruditissima  Orl. 

1  Egregia   haec   cpistula   est  in  Actis  Sancfontm  lulii  VII  (Parisiis  et  Romae 
,   493   et    (cum   lectionibus    aliquot   variantibus)    in    „Cartas    del  B.  P.  Pedro 

Fabro"  I,  421—422. 

2  Vide  lo.  Seb.  Sevenon,  Moguntia  Ecclesiastica  hodierna  (Werthemii  1763)  p.  78. 
^  Franciscus  Strada  (d'Estrada)  hispanus  a  S.  Ignatio  in  Italia  Societati  additus 

et  ab  eodem  anno  1554  provinciae  S.  J.  aragonicae  praefectus  est ;  anno  1543  Lovanii 
studiorum  causa  morabatur;  obiit  Tolcti  anno  1584.  Quem  Sacchinits  „inter  prima 
Societatis  Columina  merito  numerandum"  dicit  additque:  '  „ExcelIuit  in  eo  donum 
Sacrae  praedicationis.  Adolescens  per  Italiam ,  iuuenis  in  Belgio ,  dein  per  omnem 
Hispaniam  matura  aetate,  et  facultate,  cum  singulari  grauitate,  vi  motuque  con- 
cionis  vbique  frequentissimae  auditus  est"  (Historiae  Societatis  lesu  pars  quinta  I 
[Komae  1661],  1.  4,  n.  124,  p.  197).  Cf.  etiam  Polanci  Chronicon  I,  192—197.  257. 
303 — 304  etc.  Stradae  vitam  copiosius  enarravit  Mathias  Tanner  S.  J.,  Societas 
Jesu  Apostolorum  imitatrix  (Pragae  1694)  p.  184 — 189. 


6.    Canisius  Georgio  cle  Skodborg.    3.  lunii  1543.  79 

ac  jnirissima  anima  literas  dedit^  ad  me,  qiias  mitto  in  l^bem,  rt  agatis  gratias 
Deo  tam  de  sincero  spiritu,  tamque  electo^ ,  et  eximio  Dei  famido,  quem  seruabat 
sibi  CJiristus  dbsconditum  tanquam  triticum  electum  in  magna  copia  jxdearum 
ad  magnam  laudeni ,  et  gloriam  tremendae  2Iaiestatis  suae ,  et  amabilis  bo- 
nitatis.' " " 

Canisium  ex  urbe  coloniensi  scripsisse  ex  toto  Sacchini  sermone  intellegitur. 
Orlandinus  affirmat  eum  Ignatio  scripsisse,  non  Stradae.  Fortasse  haec  epistula  et 
ea,  quae  proxime  praecessit,  una  eademque  est. 

6. 

CANISIUS 

GEOROIO  DE  NKODBORG, 

archiepiscopo  lundensi  et  primati  Daniae  et  Sueciae  ^ 
Colonia  3.  luiiii  1543. 

Ex  editione  germanica  operum  loannis  Tauleri  0.  Pr.,  facta  Coloniae  anno  1543 
(f.  2tii* — 3t  in'') ;  quae  inscribitur:  „S)e^  erleu(f)ten  ®.  ^ofifln  '  ni^  Sauleri ,  bon  et)m 
inaren  ®uangelij=  I  d^en  leben,  ©ijtlic^e  |  ^rebig,  j  Seteu,  i  (Spiftolen,  ©antilenen, 
5)3ropI)etten,  ;  2IIIe^  et^n  foftpar  (Seelenfcfia^,  in  olten  gef(f)rt)ben  Sii(f)ern  fiinben,  mb  nii 
erftmal^  in§  Iie(f)t  fommen.  Slud)  fel)nb  !^ier  be\)  bie  Dorgebrucfte  ^rebigen  3:f)auleri, 
tuolc^e  in  Dori  gen  ©jemplaren  bor^f)  al  tinb  jufa^ung,  gefur^t,  gelegt  t)nb  cer  bundelt 
maren,  auB  ben  felben  gefd^riben  ejemplaren  treiimli(f)  gefceffert.  2Bet)tern  inlialt  bife 
biKi^Q  ft)nbeftu  gur  anbern  fet)b  bifeS  SBIat^  angejei^iit.  ;  ©ebriicft  311  gotlen  im  jar 
aSnferg  §erren,  ;  M.  D.  xliij.  ben  tierten  tag  ^unij."  In  fine  libri  legitur:  „©ebru(it 
htt)  Safpar  »on  ©ennep"  (2°  fi".  CCCXLI)  ^. 


"  misit  Epistolam  Or?.    Ptito,  mutationern  factam  esse  a  Sacchino,  ne  bis  legeretitr 
vocabulum  ..mitfere".  ^  lecto  Orl.  '^  nltima  tria  verha  om.  OrJ. 


^  Lund  (Lunda  Gothorum,  Londinum  Scandinorum  sive  Danorum)  urbs  est  anti- 
quissima,  in  provincia  ^Schonen"  sita,  quae  olim  modo  Danis,  modo  Suecis  suberat, 
nunc  suecica  est.  Lundensem  episcopum  Hadrianus  IV.  metropolitam  Daniae  agnovit 
et  primatem  Daniae  et  Sueciae  appellari  vohiit.  Georgius  Skodborg  (Schotborch) 
secretarius  erat  Christiani  II.,  Daniae  regis.  Qui  anno  1620  capitulo  lundensi  auctor 
fuit,  ut  Georgium  archiepiscopum  eligeret.  At  cum  regi  bona  quaedam  ecclesiastica 
occupare  volenti  obsisteret,  is  eum  loco  movit.  Verum  Georgius  aliquot  annis  post 
in  dignitate  archiepiscopali  lundensi,  quam  etiam  tres  alii  sibi  vindicabant,  a  Cle- 
mente  VII.  confirmatus  est ,  consecrationem  episcopalem  accepit ,  exeunte  Mai"tio 
anno  1524  Roma  in  patriam  profectus  est.  Nec  tamen  umquam  archidioecesim  suam 
administrare  ei  contigit.  Coloniam  igitur  se  recepit  ibique  decanatum  ecclesiae 
collegialis  sanctorum  Apostolorum  et  canonicatum  aliquem  ecclesiae  S.  Gereonis 
assecutus  est.  Vivere  desiit  Coloniae  anno  1551.  Georgius  de  Skodborg  bene  distin- 
guendus  est  a  loanne  de  Weeze  (a  Vesa ,  Vesalio) ,  qui  anno  1522  pro  sede  hin- 
densi  ^po.stulatus"  est  et  saepe  „archiepiscopus  electus  lundensis"  dicitur.  Is  epis- 
copus  constantiensis  postea  factus  est  et  in  Germania  principum  legationes  et  similia 
officia  corapluries  administravit  {Neher,  ^Lund"  in  ^Kirchenlexikon"  VIII,  295—300. 
Annalen  des  historischen  Vereins  filr  den  Niederrhein  45.  Heft  [Kolu  1886],  p.  43. 
Lud.  Schmitt  S.  J. ,  Der  Karmeliter  Paulus  HeHa  [Freiburg  i.  Br.  1893]  p.  67—69. 
Hansen  1.  c.  p.  190—192). 

^  Index  libri  est  in  pagina  altera  folii  titularis,  epistula  nostra  in  duobus  foliis, 
quae   titulum   sequuntur.     Bibliographiae  S.  J.    a   PP.  De  Backer   et    Sommervogel 


30  6.    Canisius  Georgio  de  Skodborg. 

Dcdicat  ci  editioncm  opcrum  loannis  Taulcri.  Priores  editiones  calde  mendosae. 
Quomodo  hanc  cmendaverit ,  auxerit ,  disposuerit.  Tauleri  virtus;  summa  divinae, 
quam  docetj  sapientiac;  cur  Taulerus  interdum  ohscurus  sit ;  a  quibiis  soiis  intellegi 
possit ;  eum  )iequaquam  improhare  hona  opera,  recitationem  precum,  cultum  sanctorum. 
Dc  aliis  hominibus  sjiiritualibus ,  qui  Tauleri  aetate  floruerint.  Quac  Christinae 
Ehnerae  de  Taulero  et  Susone  revelata  sint.  Schothorchinm  Canisius  laudat.  Taulcri 
lersionem,  latinam  desiderat. 

Dem  hochwerdigen  in  Got  vatter  vnd  heren  heren  Georgio  von 
Schotborch,  Ertzbuschoff  zii  Londen,  Primat  von  Sweden,  Gebornen 
legat  etc.  wnnsch  ich  Petrus  Nouiomagus  ^,  Gnad  von  got,  mit  erbie- 
tung  meins  wiHigen  gehorsamen  diensts. 

Hochwirdigcr  here,  vnter  ander  gfiten  biichern,  die  vns  das  wort 
gots,  vmb  vnse  sele  inn  disem  jamerthall  zu  speisen,  reichhg  mit 
theylen,  haben  mir  allezeitt  fiirderlich  wol  angestanden,  die  Sermones 
oder  predig  des  erleuchten  D.  Johan.  Tauleri^,  als  eyn  kostpar  biich, 
das  vns  den  rechsten  kurtzsten  weg,  zii  vnsen  vrsprung,  das  Got  ist, 
mitt  klaren  worten  treiiwelig  entdeckt  vnd  weyset.  Aber  so  ich  mich 
in  den  selben,  an  etligen  orten,  da  der  sinne  scheinet  verdunckelt, 
verderbt,  oder  vngewarsam  aufsgetruckt,  in  den  vorgetruckten  exem- 
plaren   gestoffen^,    darumb   hab   ich   mit   fleifs   nach   den  waren   ge- 


Reverendo  in  Deo  patri  ac  doniino  doniino  Georgio  de  Schotborch,  archiepiscopo 
hmdensi,  primati  Sueciae,  legato  nato  etc.  ego  Petrus  Noviomagus  S  gratiam  precor 
a  Deo  promptumque  offero  obsequium. 

Reverende  domine,  inter  alios  bonos  libros,  qui  verbum  Dei  ad  animas  in  hac 
lacrimarum  valle  alendas  nobiscum  large  communicant,  semper  imprimis  mihi  con- 
venerunt  sennones  sive  contiones  illuminati  D.  loannis  Tauleri  ^ ;  hic  enim  pretiosus 
est  liber,  rectissimam  et  brevissimam  viam  ad  auctorem  nostrum  Deum  claris 
verbis  et  fideliter  nobis  patefaciens  et  commonstrans.  Sed  cuni  in  serraonibus  illis 
legendis  locos  nonnullos,  in  quibus  sententia  scriptoris  obscurata  vel  corrupta  vel 
minus  clare  enuntiata  esse  videretur,  in  exemplis  antehac  editis  oflfenderim  ^,  gerniana 


editae  titulum  huius  operis  non  habent.  Epistula  ipsa  ex  exemplo  descripta  est, 
quod  bibliotheca  urbana  coloniensis  possidet;  quod  cum  folio  tituLnri  spoliatum  sit, 
tituhis  Friburgi  Brisgoviae  suppletus  est  ex  exemplo ,  quod  in  bibliotheca  univer- 
sitatis  est.  Tertium  exemphim  rari  huius  operis  Monachii  (ni  fallor)  in  bibhotheca 
regia  est.  ^  Vide  adnotationem  post  hanc  epistulam  positam. 

2  loannem  Tauler  (f  1361),  ordinis  Praedicatorum ,  ^doctorem  illuminatura", 
a  Luthero  laudatum,  loannes  Eckius  acriter  reprehendit;  at  Lxdovicus  Blosiiis  0.  S.  B., 
abbas  laetiensis,  vir  piissimus  et  doctissiraus,  strenue  defendit,  inter  alia  scribens: 
,Taulerus  catholicae  fidei  cultor  integerrimus  est.  Ea  quae  scripsit,  sana  et  plane 
divina  sunt  ...  Ex  unius  Tauleri  scriptis  haereses,  quae  hisce  temporibus  enierse- 
runt ,  plenissime  confutari  possunt  .  .  .  Utinam  Taulerus  ubique  gentium  cognitus 
esset  atque  a  quampluribus  diligentissime  legeretur"  (Venerabilis  Patris  D.  Lndoviri 
Blosii  opera  [Antverpiae  1632]  p.  343—352.  De  Tauh>ri  doctrina  cf.  Hcinr.  Suso 
Denific  0.  Pr.,  Der  Gottesfreund  im  Oberlande  und  Nicolaus  von  Basel  [Miinchen 
187">J  p.  56—68.  Das  Buch  von  geistlicher  Arinuth,  herausgegeben  von  //.  .s'.  Dcnifle 
0.  Pr.  [Miinchen  1877]  p.  ix  -l).  Videnda  etiam  sunt,  quae  infra  post  epistulara 
ipsam  ponentur. 

'  Tauleri  sermones  editi  sunt  Lipsiae  anno  1498  dialecto  saxonica .  Augustae 
Vindelicorum  anno  1508  dialecto    augustana,    Basileae  annis  1521    et  1522    dialecto 


3.  lunii  1543.  81 

schreyben  exemplaren  zu  iiberkomen ,  vmbgefragt ,  vnd  zuleft  anno 
M .  D .  XLIJ  zu  S.  Gertruden  inn  Collen  i  (da  der  gedachte  doctor  zu 
wonen  vnd  das  wort  gots  zu  predigen  plach)  vnd  auch  an  anderen 
orten,  geschreiben  biicher  (so  alt  das  die  schrift  an  etlichen  orten  gar 
nach  verschliffenn  was)  gefunden,  Jn  welchen  vil  gute,  ja  die  beste 
Taulerus  predige,  lerunge,  epistolen,  vnd  cantilenen,  alles  von  eynem 
volkomen  christlichen  leben ,  wie  wir  vns  mit  got  vereynigen,  vnd 
eynn  geyst  mit  jm  werden  sollen,  gar  klarlich  geschreyben  steen,  die 
bifs  her  nye  getruckt  noch  offenbar  gewesen.  Aufs  welchen  alten 
biichern  befindet  sich  auch,  das  die  vorgetruckte  predige  Tauleri, 
durch  vnd  durch  (mit  ab  vnd  zusatzung  viler  worten,  auch  grosser 
stucken)  jemerlich  verkurtzet,  verlengert,  vnd  an  den  sinnen  ver- 
andert  vnnd  verdunckelt  waren,  mee  dan  ich  von  keynem  buch  ye 
gesehen  oder  gehort  hab\ 

Demnach  so  mir  vnbillich  gedochtt,  das  soliche  selenschatz  langer 

exempla  manu  scripta  diligenter  requisivi,  ac  demum  anno  1542  Coloniae  in  monasterio 
S.  Gertrudis  '  (in  quo  doctor  ille  habitare  et  verbum  dei  explicare  solebat)  et  aliis  etiam 
locis  libros  manu  scriptos  (qui  tam  vetusti  sunt,  ut  litterae  nonnullis  locis  paene 
evanuerint)  repperi,  in  quibus  multae  ac  bonae,  immo  et  optimae  Tauleri  orationes 
sacrae ,  institutiones ,  epistulae ,  cantilenae  (quae  omnia  de  perfecta  vita  christiana 
scripta  sunt,  quomodo  nimirum  Deo  nos  coniungere  et  unus  cum  eo  spiritus  fieri 
debeamus)  clarissime  scriptae  sunt,  quae  numquam  adhuc  typis  exscriptae  neque 
cognitae  sunt.  Ex  libris  illis  veteribus  hoc  quoque  intellegitur ,  Tauleri  orationes 
ante  editas  penitus  (praecisis  aut  adiectis  vocabulis  multis,  atque  etiam  magnis 
partibus)  ac  misere  decurtatas  productasque  esse ,  et  earum  sententias  mutatas  et 
obscuratas ,  idque  magis  quam  de  ullo  alio  h'bro  factum  esse  umquam  viderim  vel 
audiverim  ". 

Cum  igitur  parum   aequum   mihi   videretur,    huiusmodi    animarum   thesaurum 


*  Aliam  nunc  incipiendam  esse  huiiis  cpistnlae  jyartem  in  lihro  ipso  significatur 
signo  quodam  apposito;  Jiic  j^lacuit,  signo  illo  omisso,  novuni  versum  incipere.  Quod 
et  in  reliquis  epistulae  capitibus  fiet. 


Rheni  superioris,  Halberstadii  anno  1523  dialecto  Saxoniae  inferioris ;  84  ilHs  sermo- 
nibus  Tauleri,  quae  in  cditione  lipsiensi  exstant,  editor  basileensis  42  alios  sermones 
taulerianos  et  61  sermones  etc.  ab  aliis  magistris  scriptos  adiunxit.  Petrus  Novio- 
magus  praeter  126  illos  taulerianos  sermones  alios  25  posuit,  qui  antea  editi  non 
erant;  attamen  complures  eorum  Tauleri  esse  non  videntur;  insuper  editione  hac 
coloniensi  haec  opera  tauleriana  primum  in  lucem  emissa  sunt:  1)  Vaticinia,  2)  Epi- 
stulae  piae  fere  27,  quarum  maior  pars  ad  virgines  sacx'as  data  est,  3)  6  Poemata 
mystica,  4)  Tractatus  de  novem  statibus  vitae  christianae,  5)  ^Divinae  institutiones" 
sive  „Medu]la  animae".  Attamen  complura  ex  his  opusculis  vel  excerpta  tantum 
esse  videntur  ex  Tauleri  sermonibus  vel  ab  aliis  composita,  v.  g.  a  Rulmano  Mers- 
vino,  Susone,  Ruisbrochio,  Eccardis  {Carl  Schtnidt,  Johannes  Tauler  [Hamburg  1841) 
p.  68—78.  TT".  Preger,  Geschichte  der  deutschen  Mystik  im  Mittelalter,  3.  Thl. 
[Leipzig  1893]  p.  58—89). 

*  Templum  hoc  et  monasterium  erat  virginum  dominicanarum ,  in  foro  novo 
(Neumarkt).  Ineunte  fere  saeculo  XIX.  suppressum  et  destructum  est  {Geleniiisl.  c. 
p.  556—559.  F.  E.  Frcih.  von  Mering  und  L.  Reischert ,  Die  Bischofe  und  Erz- 
bischofe  von  Jioln  II  [Koln  1844],  57). 

Braunsberger,  Canisii  Ei)istulae  et  Acta.  I.  g 


82  6.    Canisius  Georgio  de  Skodborg. 

verborgen  bleiben  vnd  vergeen  solte,  hab  ich  die  vorgetruckte  pre- 
dige,  wa  der  sinne  geschedicht  was,  nach  den  alten  exemplaren 
treuwelich  helffen  befferen,  Vnd  alle  ander  noch  nye  getruckte  pre- 
dige  vnd  leren  obgemelt,  auch  da  bey  gefiigt^.  Es  sein  auch  hie 
niit  alle  sontag  durchs  jar,  vnd  etliche  festen  die  vor  ledig  stunden, 
mit  schonen  predigen  verziert,  vnnd  etliche  predig  die  vff  wercktage 
stunden  furderlich  in  der  fasten ,  den  sontagen  zii  verordnet  ^,  Vnd 
daffelb  haben  wir  darumb  fiir  gut  angesehen,  Wann  D.  Taulerus  in 
seynen  predigen,  den  text  des  hilgen  euangelij  oder  der  epistel  nit 
vil  aufslacht.  Aber  offtmal  alleinn  vfif  einem  thema,  oder  wort  eyn 
gantze  predig  gestift  hat,  welche  man  leichtlig  vil  sontagen  oder 
festen  des  jars  ziifiigen  kan.  Auch  darumb ,  wan  in  dem  elstenn 
exemplar,  das  in  D.  Tauleri  zeyten  geschreiben,  sein  deffelben  D. 
Thauleri  predige  keynem  tag  oder  fest  iiberal  ziigeschrieben  ^.  Wan 
sie  haben  gemeinlig  alles  eynen  titel  alfus  lautende  (Disen  sermon 
sprach  B.  Johan  thauler  zii  sant  Gertrut)  Auch  steen  alle  Thaulers 
predig  vnd  leren  in  rechter  Colnischer  sprachen  geschreiben,  vnd 
seint  nachmals  vffs  hoich  theutz  getzogen. 

Differ  doctor   ist  gewesen   ein    iibertreflig   hochgelerter   man   in 
der  heilger  schrifft,  vnd  in  menschlichen  kunsten,  auch  eyns  heilgen 


diutius  latere  et  perire,  ad  sermones  sacros  antea  editos  iis  locis,  in  quibus  a  mente 
auctoris  discessum  erat,  exemplis  vetustis  fideliter  emendandos  operam  contuli 
reliquasque  omnes  orationes  et  institutiones  addidi,  quas  supra  dixi  adhuc  numquam 
in  lucem  emissas '.  Sic  etiam  omnes ,  quotquot  per  annura  sunt ,  dominici  dies, 
atque  aliquot  festi,  qui  adhuc  sermonibus  carebant,  orationibus  pulchris  ornati  sunt, 
et  sermones  aliquot,  qui  in  ferialibus  diebus,  maioris  potissimum  ieiunii,  positi  erant, 
dominicis  destinati  sunt  -.  Quod  idcirco  ex  usu  esse  iudicavimus,  quod  D.  Taulerus 
in  sermonibus  suis  verba  sancti  evangelii  vel  epistulae  haud  multum  interpretans, 
saepe  in  una  propositione  unove  verbo  integrum  sermonem  constituit,  qui  facile 
in  multos  per  annum  dominicos  vel  festos  dies  accommodari  possit;  accedit  alia 
ratio :  in  vetustissimo  exemplo ,  quod  Tauleri  ipsius  aetate  scriptum  est ,  eiusdem 
sermones  certo  diei  certacve  sollomnitati  non  fere  destinati  sunt  ^.  Omnes  enim 
eundem  tituUim  habere  solent;  qui  est:  „Hunc  sermonem  B.  loannes  Taulerus  ad 
sanctae  Gertrudis  habuit."  Atque  Tauleri  orationes  institutionesque  cunctae  sincera 
lingua  coloniensi  conscriptae  reperiuntur,  et  postmodum  in  sermonem  Germaniae 
superioris  conversae  sunt. 

Hic  doctor  vir  erat   eximius   et   doctissimus   tum    iu    scriptura   sacra   tum    in 
artibus  humanis,  ac  sanctae  etiam  vitae.    Idem  a  Spiritu  sancto  tam  copiose  ilkimi- 


'  Canisius  editionem  basileensem  sequi  solet;  quam  tamen  alio  ex  fonte  non- 
numquam  supplet  vel  corrigit;  eum  bene  corrigere  etiam  Pregcr  affirmat  (1.  c. 
Ill,  64-67). 

2  Pro  compluribus  diebus  sacris  bini  vel  plures  sermones  ab  editore  positi  sunt. 

^  „Es  ist  moglich ,  dass  ,jenes  iilteste  Exemplar  das  in  D.  Tauleri  zeyten  ge- 
schreiben'  die  Sammlung  der  Taulerprcdigten  in  ihrer  ersten  Gestalt  repriisentierte. 
Dass  die  Sammlung  zu  Koln  entstanden  ist,  geht  daraus  hervor,  dass  sich  fiir  die 
meisten  Predigten  derselben  ....  die  Zeit  des  Jahres  1357  als  das  Jahr,  und  Koln 
als  der  Ort,  da  sie  gehalten  worden  sind,  ermitteln  lassen"  {Pregcr  1.  c.  III,  68 — 69). 


3.  lunii  1543.  83 

lebens.  Da  by  ist  er  von  dem  heilgen  geyst  so  reichlig  erleuchtet 
vnd  iiberformet  inn  gott,  das  er  durch  den  geyst  der  prophetien,  die 
groffe  plagen  vnd  irrung  im  heilgen  glauben  (die  nu  iiber  vns,  got 
erbarms  gefallen)  furgesehen,  vnd  mit  klaren  worten  beschreiben  hat. 
Die  meynung  seiner  leren  geet  furderlig  dar  vff,  das  wir  durch 
die  gnad  gots  vns  grunts  inwendig  sollen  warnemen,  alle  siind  vnd 
gebrechen  absterben,  allen  lust  vnd  liebe  zii  zeitlichen  creaturen  in 
vns  todten,  vnsen  eygen  wil  in  gots  liebsten  wil  aufsgeen,  verlaffen, 
vnd  verleugnen,  Christum  durch  alle  tugenten  nachfolgen,  vnd  vnse 
sele  mit  allen  krefften,  in  recliter  liebe,  mit  got  vereinigen,  vnd  eyn 
geyst  mit  got  werdeni.  Das  ist  das  wir  got  vfs  gantzem  hertzen, 
aufs  gantzer  selen,  aufs  gantzem  gemlit  vnd  allen  kreff- 
ten  liebhaben,  vnd  vnsen  nechsten  wie  vns  selbst^.  Her 
zii  seint  alle  christen  menschen  geladen  vnd  verplicht,  Wiewol  jrer 
vil  difs  grofs  ewige  giit  (das  sie  nu  lichtlig  iiberkommen  kunten)  mitt 
den  snoden  zergencklichen  dingen,  vnd  eigen  lieb  vnd  lust,  jemerHg 
versaumen,  Welch  sie  in  der  ewigkeyt  beschreien^  werden,  Dife 
gotliche  weyfsheit  trucket  D.  Taulerus  mit  klaren  worten  vnnd  gleich- 
niffen  so  offentlich  aufs,  das  sie  auch  slechte  giite  menschen  etliger 
maffen  begreiffen  mogen.  Wie  S.  Dionys^  Ariopagita,  vnd  etlige 
ander,    die  selbe  mit  dunckelen  worten  vormals  beschreiben  hatten*. 

«atus  et  in  Deura  transformatus  est,  ut  per  spiritum  prophetiae  magnam  vexationem 
sanctaeque  fidei  dissensionem  (quae  nunc,  proli  dolor,  in  nos  irruerunt)  praeviderit 
clarisque  verbis  descripserit. 

Praeceptorum  eius  summa  haec  est :  nos  debere  per  gratiam  Dei  nosmet  ipsos 
penitus  cognoscere,  peccatis  et  vitiis  omnibus  mori,  omnem  rerum  creatarum  ex- 
ternarumque  cupiditatem  et  amorem  in  nobis  exstinguere,  voluntatem  nostram  tradere 
suavissimae  Dei  voluntati,  relinquere,  abnegare,  Christum  sequi  omnium  virtutum 
exercitio,  et  animos  nostros  viresque  omnes  caritate  vera  Deo  coniungere  unumque 
cum  Deo  spiritum  fieri  ^  Quod  idem  est  acDeum  diligere  ex  toto  corde  et 
extotaanimaetextotamenteetomnibus  viribus,  ac  proximum 
nostrum  sicut  nos  ipsos^.  Ad  hoc  christiani  omnes  vocantur  et  obligantur, 
quamquam  multi  ex  iis  magnum  illud  aeternumque  bonum  (quod  nunc  facile  consequi 
possunt)  vanarum  fluxarumque  rerum  gratia  et  sui  ipsorum  nimio  amore  ac  studio  misere 
amittunt ;  quod  quidem  in  altera  vita  lugebunt  ^.  Divinam  hanc  sapientiam  D.  Taulerus 
claris  verbis  et  similitudinibus  tam  aperte  exprimit,  ut  eam  probi  homines,  etiamsi 
rudiores  sint,  aliquo  niodo  capere  possint.  Quam  sapientiam  S.  Dionysius  Areo- 
pagita*  et  alii  nonnulli  obscuris  verbis  olim  descripserant.    Verum  homines  delicati 


Diony  editio  coloniensis 


1  Inter  ^epistulas"  huius  libri  una  est:  ,wie  man  die  gotlige  Lieb  anzund," 
altera:  „vom  Entsinken  in  den  Wundeu  Jcsu,"  tertia:  „wie  man  das  Kind  Jesus 
umbfange,"  quarta:  ,wie  man  ein  Himraels,  Engels-  und  gijttlicher  Mensch  worde." 

2  Matth.  22,  37—39.     Deut.  6,  5. 

^  Beschrien  =  beklagen,  beweinen  {Ant.  Birlinger,  Glossar,  in  „Die  Chroniken 
der  niederrheinischen  Stadte.  Coln"   III  [Leipzig  1877],  973). 

*  Canisius  praecipue  librum  „r/s/^«  Tfjq  /jjj(TTr/.rjg  '9soXo)'iag''''  significat,  qui  cen- 


84  6.    Canisius  Georgio  de  Skoclborg. 

Aber  vppigen  sinlichen  menschen  (die  nichtsmeckendasdem  geist 
gots  zugehortt^  wie  Pauhis  sagt)  bleibt  dise  gothche  Theologie  ver- 
borgen,  \Tid  sie  achtens  fiir  ein  irrung  oder  tliorheyt,  wie  hohe  sie 
sunst  geleret  seyn,  Darumb  sollen  sie  dyfs  biich  nit  geschwind  ver- 
achten,  wan  die  kostpar  perle  darumb  nit  geringer  seyn  das  sie  von 
den  schweynen  vertreden  werden. 

Das  aber  diser  heilge  doctor  an  etligen  orten  dunckel  vnd  zweyfel- 
liafftig  lautet  ist  da  von  herkomen,  das  seyner  predigen  vil,  nitt  durch 
jn  selbs,  sonder  durch  ander  leiite  aufs  seynem  mundt,  vff  der  cantzel 
(wie  wir  gnugsam  berichtet)  geschreiben  sein,  Jn  welchem  schrieben, 
kan  man  der  eyle  halben,  alle  wort  nit  so  volkomlich  antzeigen, 
noch  in  rechter  ordnung  aufstrucken,  wie  man  das  mit  reiffer  tich- 
tung  vnd  schreibung  selbs  bas  thun  kan.  Deshalben  hat  man  auch 
byweylen  mit  etligen  worten  den  sinne  miiffen  verfullen,  das  er  klar 
vnd  giit  sey.  Aber  was  er  etwan  dunckel  spricht,  das  trucket  er 
an  ein  ander  ort  klerhg  gnug  aufs.  Darumb  kan  niemant  D.  Tau- 
lerum  recht  versteen  er  hab  jn  den  vorhin  offtmal  gantz  durchlesen, 
vnd  das  ein  ort  mit  dem  anderen  vergleichet.  Er  miifs  auch  von 
sUntlichen  gebrechen  abgekert,  vnd  mit  demiitiger  gelaffenheyt  vnd 
anderen  tugenten  in  eyn  gut  innig^  leben  getreden  \Tid  geiibt  seyn, 
das  er  gesmeckt  habe  wie  siifs  der  here  ist^,  so  wirt  er  hie 
eynen  schatz  finden,  den  got  den  kleynen  offenbart,  vnd  den 

corporisque  voluptatibus  dediti  (qui  non  percipiunt  ea  quae  sunt  Spiritus 
D  e  i ',  ut  Paulus  dicit)  divinam  hanc  theologiam  non  cognoscunt  eamque  pro  errore 
vel  stultitia  habent,  quantumvis  ceteroqui  docti  sint.  Ne  igitur  facile  hunc  librum 
despiciant ;  pretiosae  enim  margaritae  non  sunt  viliores  eo,  quod  a  subus  conculcantur. 
Quod  autem  sancti  huius  doctoris  sermo  nonnullis  locis  obscurus  et  incertus  est. 
id  factum  est  ex  eo,  quod  multae  orationes  eius  non  per  ipsum,  sed  per  alios,  ipso 
e  suggestu  sacro  dicente  litteris  mandatae  sunt  (quod  sat  certo  rescivimus) ;  in  qua 
scriptione  propter  festinationem  non  potest  totus  sermo  tam  integre  reddi  neque 
tam  recto  ordine  servato  exprimi,  quam  si  orator  ipse  dih'genter  componat  scribatque 
sermonem.  Ideo  etiam  auctoris  sermonem  aliquando  vocabulis  aliquot  complere 
oportuit,  ut  eius  sententia  clara  bonaque  esset.  Sed  sicubi  ille  obscure  quid  dixit, 
eandem  rem  aho  loco  satis  clare  exprimit.  Propterea  nemo  D.  Taulerum  recte  in- 
tellegere  potest,  nisi  antea  saepe  integrum  perlegit  in  eoque  legendo  locos  cum 
locis  contulit.  Quem  etiam  oportet  animo  esse  a  vitiis  averso,  demisso,  a  per- 
turbationibus  libero  aliisque  virtutibus  ornato,  ac  vitam  inisse  bonam  et  spiri- 
tualem  -  in  eaque  se  exercuisse,  sicque  gustasse,  quam  suavis  sitdominus^ 
Ita  in  hoc  libro  thesaurum  inveniet,    quem  Deus  parvulis  revelat,  a  sapien- 


sebatur  esse  illius  S.  Dionysii,  quem  S.  Paukis  apostolus  discipulum  et  Athenienses 
primum  cpiscopum  habuerunt. 
'  1  Cor.  2,  14. 

2  ^lnnig"  seu  ^inwendig"  saepe  =  spiritualis;  .auswendig''  =  ad  corpus 
pertincns,  sensualis,  ^animalis"  (1  Cor.  2,  14).  H.  Dcnifle  0.  Pr.,  Das  geistliche  Leben. 
Eine  Blumenlese  aus  den  deutschen  Mystikem  des  14.  Jahrhunderts  (Graz  1873) 
p.   XXIII. 

3  Ps.  33,  9.    1  Petr.  2,  3. 


3.  lunii  1543.  85 

grossen  weltweyrenn  verbirgt^  Solclier  milter  leser  wii't  wol 
mircken  vnd  erkennen,  das  D.  Taulerus  kein  giitt  werck  verwirfft. 
Dan  wir  sollen  vns  on  vnterlafs  in  giiten  wercken  iiben,  weill  wir 
die  zeit  habenn^.  Aber  er  strafft  die  gleifsner  die  sich  allein 
von  jren  guten  wercken  erheben,  vnd  darumb  grofs  geacht  wollen 
sein  von  den  menschen,  als  weres  alles  da  mit  aufsgericht,  Vnd 
bleiben  inwendig  in  jren  suntlichen  gebrechen  vnd  eigen  willen 
vnerstorben,  vnd  ledig  aller  gothcher  Kebe  vnd  tugent,  vnd  sleiffen 
da  mit  got  aufs  jren  hertzen.  Darumb  treibt  D.  Taulerus  solche 
menschen  hefftich  vffwartz  das  sie  jres  gruntz  von  innen  warnemen  ^, 
alle  gebrechen  vnd  eigenwillen  absterben,  vnd  got  lauterHg  in  allen 
dingen  siichen  vnd  meinen,  vnd  nit  sich  selbs  in  keynen  dingen.  Da 
mit  werden  jre  werck  ziimal  giit  vnd  gotlich.  Aber  volkomen  got- 
liche  menschen  (sj^richt  D.  Taul.)  sollen  sich  inwendig  in  rauwe  vnd 
inn  lediger  blofsheit  halten,  das  got  alleyn  in  vnd  durch  sie  wircken 
moge,  Das  ist  aber  den  gemeinen  giiten  menschen  nit  gesacht,  Wan 
die  selb  miiffen  sich  fast  woll  iiben  in  fasten,  beden,  krancken  dienen, 
vnd  in  allen  guten  wercken  nach  jrer  magt,  vnd  alle  miiffigkeit 
scheuwen,  bis  sie  got  hoher  tziehe.  Doch  also,  das  sie  jre  giite  werck 
nit  grofs  achtenn,  noch  mitt  eygen  schafft  dar  vff  steen,  noch  jre 
haubt  vnd  sinne  durch  vnbescheidenn  harttigkeit  nitt  verdei-ben. 

Auch  spricht  D.  Taul.  das  eyn  inwendig  mensch  wen  er  in 
seinem  gebede  oder  gezeyten  in  got  mit  allen  krefften  vffgetzogenn 
wirt,   so  sol  er  das  gebet  lassen  fallen  vnd  gott  folgen,   bifs  das  er 

tibus  autem  ac  prudentibus  buius  temporis  abscondit^  Huiusmodi  pius 
lector  facile  auimadvertet  ac  cognoscet,  nullum  opus  bonum  a  D.  Taulero  improbari. 
Sine  intermissione  enim  (ut  ait)  in  operibus  bonis  nos  exercere  debemus ,  d  u  m 
tempus  habemus^.  Verum  simulatores  Taulerus  castigat ,  qui  solis  bonis  ope- 
ribus  suis  se  efferunt  et  propter  haec  ab  hominibus  magni  aestimari  volunt,  ac  si 
in  operibus  istis  omnis  virtus  sahisque  vertatur.  Atque  hi  vitia  in  animis  retinent 
neque  voluntatis  libidinem  exuunt,  atque  omni  caritate  divina  et  virtute  carent 
sicque  Deum  ab  animis  suis  excludunt.  Idcirco  D.  Taulerus  tales  homines  acriter 
incitat  ad  altiora ,  ut  se  ipsi  penitus  cognoscant  ^,  vitiis  omnibus  et  arbitrio  suo 
moriantur,  Deum  in  rebus  oranibus  sincere  quaerant  et  ament,  neve  in  ulla 
re  se  ipsos.  Hac  ratione  opera  eorum  simul  bona  evadunt  ac  divina.  Homines 
autem  prorsus  divini,  inquit  D.  Taulerus,  animos  tranquillos,  vacuos,  nudos  servare 
debent,  ut  Deus  solus  in  iis  et  per  eos  agat.  Haec  autem  non  dicuntur  bonis  ho- 
minibus,  qui  sunt  ex  genere  vulgari;  hos  enim  necesse  est  strenue  se  exercere  iu 
ieiuniis,  precationibus ,  curis  aegrorum  et  in  cunctis,  quae  facere  possunt,  operibus 
bonis  atque  omnem  desidiam  fugere,  donec  Deus  altius  eos  toUat,  ita  tamen  ut  bona 
opera  sua  magni  ne  faciant  vel  praefracte  iis  insistant  vel  capita  sensusque  immo- 
desta  soveritate  perdant. 

Dicit  etiam  D.  Taulerus,  hominem  spiritualem,  cum  inter  precationem  vel 
officium  divinum  recitandum  in  Deum  omnibus  viribus  eiferatur,    pi'ecatione  rellcta 


1  Matth.  11,  25.   Luc.  10,  21.  «  ^^1.  6,  10. 

*  „Grund:    Seelengrund,  dasjenige  was  wir  mit  dem  Innersten,  Innersten  des 
Herzens  bezeichnen"   {Denifle,  Das  geistliche  Leben  p.  xxiii). 


86  6.    Cauisius  Georgio  de  Skodborg. 

des  tzugs  verlaffen  werde.  Den  sol  er  das  selb  das  er  von  der 
h.  kirchen  oder  seins  standts  wegen  schuldig  ist  betzalcn,  vnd  alle 
giite  insatzungen  halten  noch  seynem  vermogen. 

Weyters  da  er  spricht  das  wir  vnse  gemut  blofs  vnd  ledig  sollen 
haben  von  allen  creaturen,  lebendich  oder  todt,  das  bedeutet  er  selbs 
offtmale  an  anderen  orten,  das  er  meyne,  Von  allen  creaturen  auffen 
gott,  der  got  nit  ein  ware  vrsach  ist,  vnd  da  got  nit  lauterlig  in 
gemeynet  wirt,  da  man  mit  eigen  lieb  vnd  liist  an  klebet,  Hie  mit 
meinet  er  die  werdige  miltter  gotz,  noch  die  liebe  heyligen  uberal 
nit,  Wan  so  wir  die  heilgen  in  got,  nit  auffen  got  anriiffen,  so  an- 
rufifen  wir  got  selbs.  Von  welchem  man  sie  nummer  kan  scheyden, 
wan  sie  mit  got  eyn  geyst,  vnd  vns  als  jren  mitghderen,  by  got, 
mit  jren  gebet  zii  helffen,  aufs  groffer  erbarmde  gotz  gegeben  seyn. 
Aber  wen  die  sele  mit  allen  krefften  sich  in  got  versencket,  oder 
das  sy  mit  sonderbar  gnaden  iiberschwungen  wirt  in  den  gotlichen 
abgrunt ,  denn  vergifset  sie  alle  heilgen  vnd  engelen ,  auch  sich 
selb,  vnd  al  ding  das  nit  iauter  got  ist,  so  lang  die  selige  stund 
weret,  Aufsgenommen  das  got  selbs  in  sie  leuchten,  vnd  jr  zu  kennen 
geben  woll.  Aber  solcher  heilger  menschen  die  dar  zu  kommen,  seyn 
gar  wenig.  Das  aber  difs  alles  D.  Johannis  Tauleri  meynung  vnd 
leer  sey,  vnd  das  keyn  falsche  leer  durch  jn  gestifftet  wirt,  kann 
man  leichtlich  beweren,  furderlich  aufs  den  alten  geschrieben,  vnd 
auch  neiiwen  exemplaren,    der   es  recht  siiechen  vnd  versteen  wb\U. 

Deum  sequi  debere,  donec  ita  ferri  desinat.  Deinde  ei  persolvenda  esse  ea  ipsa, 
quae  ex  ecclesiae  praecepto  vel  ex  officio  debeat,  ac  quaecumque  bene  statuta  sint, 
servanda,  quantum  fieri  possit. 

Porro  cum  dicit,  nos  animis  esse  debere  nudis  et  vacuis  ab  omnibus  rebus  creatis, 
sive  vivis,  sive  vita  expertibus,  ipse  saepe  aliis  locis  id  interpretatur,  ostendens  se 
omnes  res  creatas  dicere,  quae  extra  Deum  amentur,  quarum  [amandarum]  Deus  non 
sit  vera  causa,  in  quibus  Deus  non  sincere  quaeratur,  quibus  nos  agglutinemus  amore 
et  studio  nostri  ipsorum.  Quibus  verbis  nusquam  venerabilem  Dei  matrem  significat, 
neque  sanctos:  nam  si  sanctos  in  Deo.  non  extra  Deum  invocamus,  Deum  ipsum  in- 
vocamus,  a  quo  numquam  separari  possunt;  unus  enim  cum  Deo  spiritus  sunt,  et 
nobis  sodalibus  suis  ex  summa  Dei  misericordia  dati  sunt,  ut  precibus  suis  apud 
Deum  nos  adiuvent.  Sed  cum  aiiima  omnibus  viribus  in  Deum  se  submergit ,  vel 
cum  per  gratias  speciales  in  abyssum  divinam  transfertur,  omnium ,  dum  beata  illa 
adest  hora ,  obliviscitur  sanctorum  angelorumque  atque  etiam  sui  ipsius  et  omnis 
rei,  quae  non  est  ipse  solus  Deus,  praeter  ea  sola,  quae  Deus  lumine  suo  ei  manifesta 
facerc  velit.  Sed  paucissimi  tam  sancti  sunt,  ut  ad  haec  perveniant.  Haoc  autem 
D.  loannem  Taulerum  sentire  et  docere ,  nec  falsam  ab  eo  introduci  doctrinam ,  si 
quis  res  recte  examinare  et  intellegere  vult,  facile  probari  potest,  praecipue  ex 
vetustis  exemplis  manu  scriptis,  atque  etiam  ex  recentibus  '. 


'  Anno  1551  auctore  cardinali  Henrico  Lusitaniae  Infante  Conimbricae  in 
lucem  emissae  suut  versiones  hispanica  et  lusitanica  Jnstitutionum  Tauleri.  Al- 
bertus  V.  Bavariae  dux,  catholicae  religionis  studiosissimus,  anno  1509  monasteriis 
bavaricis  inter  opera,  quibus  bibliothecae  ornandae  essent.  etiani  Tauleri  scripta 
commendavit    {Fr.    Heinr.    Eeusch ,    Der    Index    der    verbotenen    Biicher    I    [Bonn 


3.  lunii  1543.  87 

Aucli  wareii  in  D.  Thaulers  zeiten  vil  inwendige  menschen  vnd 
freunde  gots  in  Teuchislant ,  vnd  sonderlich  zu  Cohi,  wie  vfs 
seynen  schrifften  wol  zu  mercken  ist.  Do  lebten  auch  zu  Coln 
D.  Eckard  von  Strafsburgi,   D.  Henricus  Seiiser^.     D.  Henricus  von 

Atque  cum  D.  Taulerus  in  vita  esset,  multi  homines  spirituales  Deique  amici 
in  Germania  erant,  et  maxime  Coloniae;  quod  ex  eius  scriptis  facile  cognoscitur. 
Tunc  enim  vivebant  Coloniae  D.  Eckardus  Argentinensis  \  D.  Henricus  Suso^  D.  Hen- 


1883],  466 — 469.  523).  Ac  5.  lanuarii  1577  ex  coUegio  dilingauo  (cuius  rector  erat 
Theodoricus  Canisius,  Petri  Canisii  frater  germanus)  P.  lulius  Priscianensis  S.  J. 
Everardo  Mercuriano ,  praeposito  generali ,  scripsit :  in  eo  collegio  tempore  ieiunii 
quadragesimalis  inter  epulas  Tauleri  librum  „De  passione"  legi  (*  Epistula  autographa, 
italice  scripta,  in  Cod.  „Epp.  Germ.  1577  A"  f.  113  [cf.  tamen  supra  p.  57®]).  At 
alii  cautius  agendum  esse  censuerunt.  In  ^appendice"  indicis  librorum  prohibi- 
torum  tridentini,  anno  1569  et  1570  iussu  Philippi  II.  Antverpiae  edita,  versiones 
Tauleri  hispanica  (^lnstituciones")  et  vlamica  (^Homilien")  prohibentur.  Easdem 
Gaspar  cardinalis  Quiroga,  archiepiscopus  toletanus  et  ,in  regnis  Hispaniarum"  in- 
quisitor  generalis ,  „apostolica  auctoritate"  prohibuit  in  „indice  prohibitorio",  quem 
anno  1583  Matriti  edidit;  qui  eadem  Tauleri  opera  aliis  etiam  linguis  edita  in- 
directe  prohibuisse  videtur  {Reusch  1.  c.  p.  405 — 406.  490.  523).  Atque  in  ^Novo 
Indice  librorum  prohibitorum  et  suspensorum"  amio  1580  (ab  inquisitore  parmensi, 
ut  videtur)  Parmae  edito  simpliciter  prohibetur  ^Jo.  Taulerus"  (Index,  gedruckt  zu 
Parma  1580,  herausgegeben  und  erlautert  von  Fr.  Heinr.  Reiisch  [Bonn  1889]  p.  10). 
Quirogam  autem  secutus  esse  videtur  Sixtus  V.,  cum  anno  1590  in  indice  suo 
romano  prohiberet  ,,Io.  Taulerii  Sermones  et  Institutionem  passionis  Domini  donec 
con-igantur " .  Sed  index  sixtinus  videtur  non  satis  esse  promulgatus  ideoque  plenam 
vim  legis  numquam  habuisse.  Clemens  YIII. ,  cum  anno  1596  novum  conderet  in- 
dicem,  Taulerum  eidem  inserere  noluit,  nec  postea  in  indicem  romanum  relatus  est. 
Attamen  ineunte  saeculo  XVII.  congregatio  indicis,  ut  videtur,  Tauleri  opera  emen- 
dare  et  emendata  approbare  volebat;  quod  numquam  effectum  esse  videtur  [Reusch, 
Der  Index  der  verbotenen  Biicher  1.  c.  p.  370.  501 — 503.  523).  Mirum  ergo  non  potest 
esse  Ereranhwi  Mcrcnrianum,  Societatis  lesu  praepositum  generalem  (1573 — 1580), 
iam  antequam  Sixtus  V.  indicem  suum  composuerat,  inter  auctores  „spirituales", 
,.qui  instituto  nostro  minus  congruunt",  quique  sociis  non  essent  „permittendi" 
„passim  ac  sine  delectu",  Taulerum  quoque  recensuisse  (Ordinationes  praepositorum 
generalium  c.  2,  n.  1.  Institutum  Societatis  lesu  auctum  et  recusum.  Vol.  2  [Pragae 
1757]  p.  243.  Institutum  Societatis  lesu.  Vol.  3  [Florentiae  1893],  p.  259).  Quae 
ordinatio  Robertum  Bellarminum  et  Antonium  Possevinum ,  filios  Societatis  lesu 
certe  oboedientissimos ,  non  impedivit,  quomiuus  Taulerum  a  suspicione  haeresis 
tuerentur  laudibusque  ornarent  (De  scriptoribus  ecclesiasticis  liber  unus,  Eohcrto 
Card.  Bellarmino  auctore  (Romae  1613)  p.  229.  Anton.  Possevinus  S.  J. ,  Appa- 
ratus  sacer  I  (Coloniae  1608),  942—943). 

'  In  scriptis  Magistri  Eccardi  (Eckhart ,  Eekard)  0.  Pr. ,  quem  Taulerus  et 
Suso  theologiae  mysticae  magistrum  habebant,  pantheismum  quendam  latere  negari 
non  poterit.  loannes  XXII.  anno  1329  sententias  eius  29  damnavit.  pjccardus  omnem 
suam  doctrinam  iudicio  sedis  apostolicae  plene  subiecit  (C.  Greith ,  Die  deutsche 
Mystik  im  Prediger-Orden  [Freiburg  i.  Br.  1861]  p.  60—69.  Jos.  Bach,  Meister  Eck- 
hart  [Wien  1864]  p.  51 — 64.  //.  Denific  in  „Archiv  fiir  Literatur-  und  Kirchen- 
geschichte  des  Mittelalters"  II  [Berlin  1886],  417—687;  V  [Freiburg  i.  Br.  1889J, 
349-364). 

2  Beati  Henrici  vom  Berg  (f  1365)  0.  Pr.  («Amaudus"  etiam  et  ex  matre  sua 
^Seuse"    vel  „Suso"    vocabatur)    cultum   ecclesiasticum    Gregorius  XVI.    anno  1831 


88  6.   Canisius  Georgio  de  Skodborg. 

Loueni.  D.  Eckardus  jimior  2.  D.  Johan  Ruifbruch  zu  Bruxel^.  D.  Ger- 
hardus  Groit,  zu  Diiuenter^,  vnd  mehe  ander  erleuchte  lerer,  die  nach 
den  prophetien  Johelis^,  vom  heilgen  geist  reichlig  ubergolTen  waren, 
vnd  auch  groffe  selen  frucht  theten  im  wyngart  des  herren,  Da  von 
auch  herkonnnen  (als  zu  gliiuben  ist)  das  etliche  jre  predig  vnd  leer, 
vnder  D.  Thauleri  name  vnd  bey  sein  leren  geschryben  seynd.  Aber 
weil  sie  vfs  eym  heilgenn  geist  kommen,  vnd  gleich  eynen  weg  zu 
got  weisen,  sol  mann  nicht  darnach  fragen  ob  sie  gleich  all  D.  Taulers 
stilum  vnd  gedicht  haben,  vnd  seyn  eyger  sein  oder  nit. 

Von  disem  heilgen  Doctor  fyndet  man  in  der  offenbarung  seliger 
Christine  Ebnerynn  (die  ein  aufserwelt  gemahel  Christi  was,  vnd  vil 
schoner  offenbarung  von  got  hat  in  jrem  leben)*^  das  jr  ein  mal  vff 
S.  Andreas  abenf^  verkundigt  wart,  das  eyn  Prediger  die  zeit  lebte, 
der  got  der  allerliebste  mensch  were,  der  er  vff  ertreich  eynen  hette, 

ricus  Lovaniensis  ',  D.  Eckardus  iunior  ^,  Bruxellis  D.  loannes  Ruisbruch  ^  Daventriae 
D.  Gerardus  Magnus  [Groote]  *,  compluresque  alii  magistri  illuminati ,  in  quos  ,  ut 
loel  vidit  proplieta  *,  spiritus  sanctus  large  ettusus  erat,  quique  raagnum  animarum 
fructum  in  vinea  domini  faciebant.  Quo  etiam  factum  esse  credendum  est,  ut 
nonnuUae  eorum  orationes  et  institutiones  D.  Tauleri  nomine  inscriberentur  eiusque 
institutionibus  ascriberentur.  Quae  quia  omnes  ex  eodem  Spiritu  sancto  proveniunt 
et  eandem  viam  ad  Deum  commonstrant ,  quaerendum  non  est,  num  in  omnibus 
D.  Tauleri  stilus  sit  et  corapositio,  et  utrum  omnes  ipsius  Tauleri  sint  necne. 

De  sancto  hoc  doctore  in  revelatione  beatae  Christinae  Ebnerae  (quae  electa 
Christi  sponsa  erat,  cuique  in  terris  viventi  Deus  multa  pulchraque  revelabat)  *  haec 
leguntur :  Vigilia  quadara  S.  Andreae  "^  eidem  patefactum  esse ,  praedicatorera  eo 
tempore   vivere,    quo   in   terris   nerao  Deo    carior  esset,    euraque  Tauleruni    vocari. 


coniirmavit  (Heinrich  Suso's,  genannt  Araandus,  Leben  und  Schriften.  Herausgegeben 
von  MelcJt.  Diepenbrock.  Mit  einer  Einleitung  von  /.  Gorres  [2.  Aufl. ,  Regensburg 
1837]  p.  III — cxxxvi).  Scriptorum  Susonis  germanicorum  editionem  criticam  incepit 
P.  Eeinr.  S.  Denifle  Monachii  1880. 

'  Henricus,  ex  familia  lovaniensi  „de  Calstris"  oriundus,  ordinis  praedicatoruni, 
Taulero  mentium  consuetudine  coniunctissimus  erat.   Vixit  saeculo  XIV. 

2  Dominicanus,  in  Germania  inferiore,  e  schola  magistri  Eccardi,  f  1337.  Pauca 
scripta  eius  supersunt. 

*  loannes  Ruisbroek  (1293—1381),  „doctor  ecstaticus",  ^doctor  divinus",  prior 
canonicorum  regularium  ordinis  S.  Augustini  in  monasterio  Viridis  Vallis  (Groenen- 
dael)  prope  Bruxellas  sito,  de  operibus  suis  germanicis,  sublimibus  quidera,  sed 
aliquanto  obscurioribus,  a  Gersone  et  Bossueto  impugnatus,  a  Dionysio  Carthusiauo, 
Sixto  Senensi  0.  Pr. ,  Leonardo  Lessio  S.  J. ,  aliis  defensus  est.  Nostro  saeculo 
archiepiscopus  mechliniensis  a  sede  apostolica  petiit,  ut  cultus  ecclesiasticus  in 
regione  Vallis  Viridis  ei  tribui  solitus  confirraaretur  et  amplificaretur  (Ofto  ScJunid, 
^Ruisbroek"  in  „AIIgemeine  deutsche  Biographie"  XXIX  [Leipzig  1889],  626—630). 

*  Gerardi  Groote  sive  Magni  (1340—1384),  „fratrum  vitae  coramunis"  parentis, 
vitam  scripsere  praecipue  TJiomas  a  Kempis,  et  Carolits  Gruhe,  Gerhard  Groot  und 
seine  Stiftungen,  Kiiln  1883.  ^  loel  2,  28.   Act.  2,  17. 

«  Christina  Ebner  (1277—1356),  patricia  norimbergeusls  et  monialis  domini- 
cana  in  „VaIIe  Angelorum"  (Engelthal)  prope  Norirabergani,  revelationes  suas  ger- 
raanico  serraone  ipsa  litteris  consignavit. 

"^  Die  29.  Novembris. 


3.  lunii  1543.  89 

vnd  hiefs  Thauler.  Furbafs  sprach  der  herre  viider  andern  worten, 
Etliche  haben  das  ertreich  entfengt  mit  jren  feiirigen  zungen.  Jn 
disem  stand  (sprach  der  herre  zu  diser  jungfrauwen)  steent  all  deyne 
geistliche  freunde  im  hochsten  grad,  Vnd  sagt  jr  von  zweyen  der 
namen  geschriben  wiiren  im  hymmel,  der  eyn  heischt  Thaulerus,  der 
ander  Henricus.  Bifsher  die  offenbarung.  Jch  ghiub  das  difs  sey 
Henricus  Seiifser,  Wann  er  ouch  mit  miraculen  vnd  gothchen  leren, 
vil  menschen  an  got  getzogen  hat.  Hiemit  haben  wir  den  giitwilHgen 
leser  kurtzKch  wollen  furkommen,  vmb  D.  Taulerum  bafs  zu  ver- 
stehen,  vnd  disen  vnsern  arbeit  E.  Gr.  zu  schreiben,  die  solche  gotliche 
ler  von  inwendigem  leben,  lange  zeit  in  sieh  selb  vnd  auch  in  andern 
menschen  gehebt,  vnd  durch  heb  vnd  leyt,  mit  iiberflussiger  verfolgung 
vnd  trubsal  fur  die  gerechtigkeit ,  in  sich  selb  versiicht  vnd  bewert 
hat.  W611  got  das  hier  nach  eyn  erleuchter  mensch  vomm  heilgen 
geist  gesalbt  (wann  keyn  ander  vermag  es)  disen  kostparen  selen- 
schatz  in  Latinsche  sprach  veran[dere,] "  i  vil  menschen  die  das  begeren 
(auch  frembden  nationen)  zu  trost,  das  sie  got  loben  von  seynen 
milten  gaben,  die  er  seinen  freunden  reichhg  rait  geteilt  hat^.     Dem 

Praeterea  dominus,  interalia:  ^Nonnulli",  inquit,  ^orbem  terrarum  linguis  suis  igneis 
incenderunt" .  ^ln  lioc  ordine",  inquit  dominus  virgini  illi,  ^omnes  amici  tui  spiri- 
tuales  summum  gradum  teuent",  ac  de  duobus,  quorum  nomina  in  caelo  scripta 
essent,  ei  dixit,  unum  Taulerum  vocax-i,  alterum  Henricum.  Haec  in  revelatione 
illa  sunt,  et  puto  equidem ,  Henricum  Susonem  significari;  quippe  qui  miraculis 
divinisque  institutionibus  multos  ad  Deum  traxit.  Haec  lectorem  benevolum  breviter 
praemonere  voluimus,  quo  D.  Taulerus  melius  intellegeretur  hocque  opus  nostrum 
tibi,  clementissime  vir,  dedicaretur.  Tu  enim  divinam  hanc,  quae  de  vita  spii-ituali 
est,  doctrinam,  diu  in  teipso  atque  etiam  in  aliis  amasti  et  per  amorem  iniuriamque, 
persecutionibus  et  aerumnis  pro  iustitia  abunde  exantlatis,  in  te  ipso  expertus  es 
ac  probasti.  Faxit  Deus,  ut  posthac  homo  aliquis  illuminatus  atque  a  Spiritu  sancto 
unctus  (nemo  enim  alius  id  facere  potest)  pretiosum  hunc  animarum  thesaurum  iu 
linguam  latinam  transferat ',  ut  multorum,  atque  etiam  nationum  exterarum,  postula- 
tionibus  satisfiat ,  utque  ab  iisdem  Deus  laudetur  pro  beneficiis ,  quibus  amicos 
suos  large  aff"ecit  ^.     Quem  omnes  res  creatae  laudent  et   revereantur  in   aeternum. 


*  Hae  litterae  in  exemplo  coloniensi  desunt. 


1  Mense  Martio  anni  1548  Tauleri  opera  Coloniae  ex  officina  loannis  Quentelii 
prodierunt  latine  primum  versa  a  Laurentio  Surio  carthusiano  et  Canisii  familiari; 
quae  Gerardus  Kalckbrenner,  Carthusiae  prior,  Adolpho  de  Schauenburg,  archiepiscopo 
coloniensi,  dedicavit,  scribens  carthusianos  Tauleri  opera  ex  codicibus  manu  scriptis 
emendasse,  „adeo  vt  nonnunquam  etiam  ab  vltima  illa  Coloniensi  editione,  quinto 
abhinc  anno  emissa,  quae  caeteris  correctior  est,  cuius  et  ordinem  pene  secuti  sumus, 
haec  nostra  Latina  dissentiat".  Haec  versio  suriana  iterum  edita  est  Coloniae  ab 
heredibus  lo.  Quentelii  anno  1553,  eaque  ab  ipso  interprete  recognita  et  aucta. 
TJtrumque  opus  (2")  Komae  exstat  in  bibliotheca  casanatensi. 

2  Ex  hac  Tauleri  editione  canisiana  ortae  csse  videntur  editiones  illae,  quae 
anno  1565  Francofurti  sermone  Germaniae  inferioris  et  anno  1588  Amstelodami 
sermone  biatavico  factae  sunt;  in  his  tamen  Tauleri  opera  a  protestantibus  mu- 
tilata  et  corrupta  esse  queritur  P.  loannes  de  Lixhona  0.  Pr.  in  editione  a  se  facta 


90  6.    Canisius  Georgio  de  Skodborg  (Appendix). 

all  lob  vnd  eer  von  allen  creaturen  erbotten  werd  in  ew^gkeit.  Der 
woll  auch  E.  G.  in  langweriger  gesuntheit  behalten.  Datum  zu  Coln 
des  IIJ.  tags  Junij,  Anno  M.D.XLIIJ. 


Idem  te,    vir  clementissime ,   diu   incolumem    servet.     Datum  Coloniae   die  3.  lunii, 
anno  1543. 

Xota:  Qui  hanc  Tauleri  editionem  curavit,  nomen  suum  nusquam  prodidit  nisi 
in  initio  epistulae  huius  dedicatoriae,  vocans  se  „Petrum  Noviomagum".  Hunc  vero 
Petrum  eundem  esse  ac  Petrum  Canisium  nec  Canisius  ipse  in  suis  libris  scriptisque 
(quae  supersunt)  fassus  est,  nec  ante  annum  1890  ullus  Societatis  lesu  bibliographus 
vel  historicus  (quod  equidem  sciam)  affirmavit.  Primus  hanc  hypothesim  pro- 
tulit  anno  1875  Augustus  Jundt,  professor  gymnasii  protestantium  argentinensis, 
eamque  rationibus  compluribus  munivit '.  Eas  rationes  anno  1890  ex  parte  corri- 
gere,  ex  parte  confirmare  et  augere  conatus  sum  - ;  easdem  hic  repetendas  iterumque 
augendas  et  magis  confirmandas  esse  puto. 

Loco  nominis  gentilis  illo  tempore  saepe  nomen  terrae  vel  urbis,  in  qua  quis 
ortus  erat,  usurpatum  esse  sat  notum  est.  Velut  Canisius  ipse  anno  1540  vel 
paulo  post  coloniensem  magistrum  suum  loannem  Bronchorst,  Noviomagi  ortum, 
^lohannem  Nouiomagum"  ^  appellavit. 

Difficultas  in  hoc  est,  quod  inter  litteras  apostolicas  Clementis  VII.  ^Breve" 
quoddam  exstat,  quo  pontifex  Romae  20.  lunii  1525  facultatem  lutheranos  ad  fidem 
catholicam  revertentes  absolvendi  tribuit  ^Andreae  Ungonis  provinciali  Germaniae 
inferioris  et  Petro  de  Novimagio  et  Guillehno  de  Alten*  ordinis  predicatorum" -^ 
Quid  mirum,  si  ille  „Petrus  de  Novimagio"  etiam  „Petrus  Noviomagus"  vocabatur 
et,  dominicanus  cum  esset,  opera  Tauleri  dominicani  edidit  eaque  potissimum 
ex  codicibus  monasterii  S.  Gertrudis  hausta,  quod  regulam  S.  Dominici  seque- 
batur?     At 

a)  editor  noster,  cum  in  praefatione  sua  tam  multa  dicat  in  laudem  Tauleri, 
atque  etiam  aliorum  praeclarorum  dominicanorum  mentionem  faciat,  numquam  dicit 
se  eiusdem  ordinis  sodalem  esse. 

b)  Qui  dominicani  ordinis  historiam  litterariam  admodum  erudite  conscripserunt, 
dominicani  patres  lacobus  Quetif  et  lacobus  Echard,  editionem  hanc  Tauleri  non 
ponunt ".  Idem  silentium  tenet  P.  Bernardus  de  longhe  0.  Pr. ,  qui  historiam  pro- 
vinciae  Germaniae  inferioris  fratrum  praedicatorum  conscripsit '. 


f^Gheestelyke  Sermoonen  ghemaeckt  door  den  hoogh-verlichten  Leeraer  loannes 
Taulerus"  [t 'Antverpen  1647]),  praef.  n.  11.  Si  C.  Schmidt  (1.  c.  p.  70—78)  cre- 
dimus,  Tauleri  editio  italice  versa  est  a  Gaspare  Sciotto  (Piacenza  1568),  atque 
in  germanicum  sermonem  reducta  non  solum  a  Carolo  ab  Anastasio  carmelita  (Co- 
loniae  1660  in  4",  et  saepius),  sed  etiam  a  protestantibus  (Francofurti  1621  in  4°; 
ibidem  1681  cum  praefatione  Speneri  etc). 

'  Histoire  du  Pantheisme  populaire  au  moyen  age  et  au  seizieme  siecle  (Paris 
1875)  p.  63—65. 

2  Zeitschrift  fiir  katholische  Theologie  (14.  Jahrg.,  Innsbruck  1890)  p.  721—724. 

*  *  Cod.:  „Scripta  B.  Petri  Canisii  X.  A."     Plura  vide  infra,  monum.  7. 

••  Guillermus  de  Alten  (f  1540)  monasterii  dominicanorum  calcariensis  fuit; 
lectoris  theologiae,  prioris,  provincialis,  inquisitoris  coloniensis  munera  administravit 
{Bern.  de  lonf/Jte  0.  Pr.,  Bclgium  Dominicanum  [Bruxellis  1719]  p.  324). 

^  Monumenta  saeculi  XVI.  historiam  illustrantia.  Ed.  riir.  Balan.  Vol.  I 
(Oeniponte  1885),  p.  158. 

*  Scriptores  Ordinis  Praedicatorum  1  (Lutetiae  Parisiorum  1719),  677 — 679; 
II  (il)idem  1721),  821. 

'  Cf.  supra,   adnot.  4.    De  editione  hac  etiam  silet  P.  A.   Touron  0.  Pr.  (de 


3.  luuii  1543.  91 

c)  ^Petrus  de  Novimagio"  ille ,  de  quo  modo  scripsimus,  idem  esse  ommno 
videtur  ac  „P.  Mag.  Petrus  Fabri  De  Novimagio",  quem  De  longhe  testatur  Novio- 
magi  natum  esse ,  ibidem  in  monasterio  dominicano  professionem  fecisse ,  Parisiis 
anno  1522  docuisse,  ibidem  anno  1514  ptertiam  partem  Summae  S.  Thomae  cum 
supplemento"  et  anno  1519  cardinalis  Caietani  ,.commentaria  in  secundam  secundae 
S.  Thomae"  evulgasse.  Mortuus  autem  est  Romae  23.  lulii  1525  '.  Huius  igitur 
^Petri  de  Novimagio"  editio  tauleriana  Coloniae  facta   anno  1543    esse   non    potest. 

d)  Canisius  ineunte  fere  anno  1536  Coloniam  in  gymnasium  montanum  ^ 
missus  et  18.  lanuarii  eiusdem  anni  in  matricula  universitatis  inscriptus  est  hoc 
nomine :  „Petrus  Canes  de  Nouimagio"  ^  Eodem  anno  in  libro  facultatis  philo- 
sophicae  inter  discipulos  gymnasii  montani ,  qui  die  2.  Novembris  „ad  baccalaurea- 
tum  in  artibus"  admissi  sint,  refertur  „Petrus  Nouiomagus"  ^.  Ac  „Petrus  nouio- 
magus  de  domo  montis"  in  eodem  libro  inter  eos  numeratur,  qui  die  3.  Februarii 
1538  „praesentati  sunt"  ad  ^tentamen"  pro  „licentiatu"  in  artibus  obtinendo^.  Porro 
die  25.  Maii  anni  1540  ^praesidente  Magistro  Johanne  Nouiomago"  magister  artium 
factus  est  „Petrus  Canisius  Nouiomagus"  ^.  Die  31.  Octobris  1543  in  schola  theo- 
logorum  „M.  Petrus  Canisius  a  Noviomago"  latinam  orationem  ad  clerum  habuit, 
et  die  18.  lulii  1544  ,M.  Petrus  Canisius  Noviomagensis  artium  liberalium  magister 
de  bursa  Montis"  de  summo  pontifice  disputavit".  Qui  in  tribus  epistulis  dedicatoriis, 
quas  anno  1546  editionibus  S.  Cyrilli  Alexandrini  et  S.  Leonis  Magni  a  se  curatis 
praeposuit^,  ^Petrum  Canisium  Nouiomagum"  se  dixit.  Nemo  suspicabitur  dominicanum 
illum  „Petrum  de  Novimagio",  qui  anno  1525  iam  sacerdos  erat  et  a  summo  pontifice 
imprimis  aptus  habebatur  ad  lutheranos  convertendos,  annis  1536—1544  Coloniae  in 
bursa  montana  cursum  institutionis  philosophicae  et  theologicae  peregisse.  Neque 
verisimile  est  eodem  tempore,  quo  Canisius  noster  Coloniae  ^Petrus  Noviomagus" 
vocabatur,   ibidem    alterum  aliquem  in  scripto  publico  idem  nomen  sibi  imposuisse. 

e)  Patribus  dominicanis,  qui  Coloniae  degebant,  Canisius  certe  notus  et  carus 
erat;  eminebat  enim  inter  studiosos,  quos  illi  in  scholis  universitatis  excolebant. 
Ad  B.  Petrum  Fabrum  Canisius  Colonia  12.  Augusti  1545  scribit:  Patrem  provin- 
cialem  et  patrem  priorem  praedicatorum  iubere  eum  salvum  esse. 

f)  „Petrus  Nouiomagus"  oims  suum  Georgio  de  Scodborg,  archiepiscopo  lun- 
densi,  dedicavit.  Certum  autem  est  hunc  Beato  Petro  Fabro,  Canisio,  primis  eorum 
sociis  coloniensibus  amicissimum  fuisse.  Faber  iam  anno  1542  Moguntiae  in  eius 
gratiam  venei-at^.  Sancto  Francisco  Xaverio  Colonia  10.  Maii  1544  scripsit  archi- 
episcopum  lundensem  sermones,  quos  de  rebus  sacris  latine  habeat,  semper  audire  '°. 


Tauleri  operibus  scribens) ,  Histoire  des  hommes  illustres  de  Tordre  de  Saint  Do- 
rainique  II  (Paris  1745),  334—364. 

^  B.  de  longhe  0.  Pr.,  Desolata  Batavia  Dominicana  (Gandavi  1717)  p.  130 — 131. 

2  Canisius  ipse  testatur  se  in  gymnasio  montano  liberalibus  disciplinis  operam 
dedisse.     Vide  supra  p.  17.  38. 

^  *  Cod. :  „MatricuIa  quarta  vniuersitatis  Studij  Coloniensis"  f.  147''.  Coloniae 
in  archivo  historico  urbis. 

*  Haud  recte  Jundt:  In  ipsa  matricula  scriptum  esse :  ^Petrus  Noviomagus", 
et  manu  posteriore  additum:  „Canisius". 

*  *  Cod.  colon.:  „Lib.  fac.  Art.  quartus"  f.  203b— 204^  208^  Utroque  loco 
postea  quidem,  sed,  ut  videtur,  manu  eiusdem  aetatis  vel  saltem  valde  antiqua  inter 
vocabula  „Petrus"  et  „Nouiomagus"  insertum  est:    „Canisius". 

"  Ibidem  f.  215'' — 216*.  In  iJlo  libro  decani  facultatis  artium  notabant ,  quae 
tempore  administrationis  suae  acciderant. 

"^  *  Acta  facultatis  theologicae  coloniensis,  in  codice  bibliothecae  nationalis 
parisiensis  ^Nouv.  acq.  lat.  2165"  f.  6''— 7*.     Plura  infra  ponentur. 

*  Hae  epistulae  infra  proponentur. 

9  Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fahro  I,  160.  345.  >«  Cartas  etc.  1.  c.  235. 


92  6.    Canisius  Georgio  de  Skodborg  (Appendix).    3.  lunii  1543. 

Erat  is,  si  losepho  Hartzheim '  credere  licet,  Canisii  et  Surii  ^contubernalis  et 
comniensalis''  apud  Andream  Herll ,  canonicum  ecclesiae  S.  Gereonis.  Certe  Petrus 
Faber  28.  Novembris  1543  ad  Canisium  et  Alvarum  Societatis  novicios  scribens 
(qui  tuuc  apud  Andream  Herll  habitabant)  eos  iubet  canonico  Andreae  „et  Reveren- 
dissimo  domino  londensi"  ^esse  obsequiosissimos  et  obedientes  in  domino".  Et 
Canisius  ipse  5.  Februarii  1545  Colonia  comiti  montensi  scribens  inter  patronos, 
quos  Societas  lesu  Coloniam  modo  introducta  ibidem  habeat,  „Georgium  a  Schotborg 
Archiepiscopum  Lundensem  Primatem  Sueciae"  primo  loco  nominat^. 

g)  Melchior  Canus  0.  Pr.  Vallisoleto  28.  Martii  [1556]  magistro  Venegas 
haec  scripsit  de  hominibus  Societatis:  ^Tambien  he  oido  decir  lo  que  Vmd.  que 
siguen  li  Juan  Thaulero  y  a  Henrique  Herp;  y  .  .  .  .  a  Fray  Baptista  de  Crema"  ^. 
Mirae  huius  sententiac  pars  illa,  quae  Harpliium  spectat,  eo  explicatur,  quod  eodem 
anno  carthusiani  colonienses  „Theologiae  mysticae  D.  Henrici  Harphii"  editionem 
novam  Coloniae  in  lucem  emiserunt  eamque  S.  Ignatio  totique  Societati  lesu  dedi- 
caverunt.  Quae  res  suadet,  ut  etiam  eorum,  quae  de  Taulero  scripta  sunt,  explica- 
tionem  Coloniae  quaeramus  et  dicamus  Taulerum  anno  1543  editum  esse  a  Canisio 
paulo  ante  Societatem  lesu  ingresso. 

h)  Canisius  eo  tempore  Coloniae  in  niedia  quasi  theologia  mystica  versabatur  *. 
Nicolaus  Eschius,  quem  in  vita  spirituali  magistrum  habebat  summeque  amabat, 
anno  1543  librum  „De  templo  animae"  primum  edidit,  eique  suam  ^isagogen  seu  intro- 
ductionem  ad  vitam  introversam  capessendam"  praeposuit ;  idem  anno  1545  Coloniae 
^Margaritam  Evangeh^cam"  e  germanica  lingua  in  latinam  a  se  translatam  edidit"; 
atque  anno  1548  a  Laurentio  Surio,  Canisii  amico,  Coloniae  una  cum  Tauleri  ,Exer- 
citiis  de  vita  et  passione  Salvatoris  nostri"  edita  sunt  ,eiusdem  fere  argumenti" 
^exercitia  quaedam  alia,  divina  prorsus,  et  quae  compendio  hominem  in  Deum 
transformare  queant,  Authore  D.  Nicolao  Eschio".  Atque  carthusiani  colonienses, 
quorum  „pio  contubernio"  Canisius  iuvenis,  ut  ipse  scribit,  „suauiter  in  domino 
fruebatur"  ",  toti  erant  in  libris  eiusmodi.  Tales  lustus  Landsbergius  et  Gerardus 
Kalckbrenner,  Carthusiae  prior,  eo  fere  tempore  composuerunt ;  Gertrudem  in  lucem 
emittendam  curavit  Landsbergius,  Harphium  Bruno  Loher,  versiones  latinas  Tauleri, 
Ruisbrochii ,  Susonis  (1548 — 1555)  Surius.  Canisius  autem  ipse  testatur  se  tunc  ad 
nil  magis  affectum  fuisse  quam  ad  ^mysticam  theologiam  et  spiritualia  studia"  ". 
Mirari  igitur  non  possumus  virum  illum  librorum  edendorum  per  totam  vitam 
studiosissimum  conferre  etiam  voluisse  ad  thcsaurum  monumentorum  mysticorum 
augendum.  Quod  autem  huius  suae  editionis  postmodum  uullam  vel  fere  nuUam  men- 
tionem  fecit,  id  ex  animi  eius  demissione  explicabis  vel  ])otius  ex  eo,  quod  videbat 
Taulerum  a  quibusdam  haeresum  vel  saltem  errorum  accusari  et  in  indicibus  libro- 
rum  prohibitorum  poni. 

De  hac  re  etiam  propter  rationes  bibliographicas  uberius  hic  disserere  placuit. 
Primi  libri  a  Societate  lesu  in  lucem  emissi  putabantur  esse  „Direetorium"  Polanci 
(1554),  Exercitia  spiritualia  S.  Ignatii  (1548) ,  Sermo  quidam  in  concilio  tridentino 
a  Salmerone  habitus  (1546).  Sed  ecce  Canisius  omnes,  quotquot  Societas  habuit 
scriptores,  tribus  annis  praevenit !  * 


'  Bibliotheca  coloniensis  p.  218  -219. 

^  Vide  epistulam  ipsam  infra  n.  19.  *  Cartas  de  San  Jgnacio  II,  498. 

*  Paulus  Drews ,  scriptor  protestans:  „Das  mufs  anerkannt  werden,  dafs  der 
Jiingling  [Canisius]  noch  unter  dcn  verhaltnismiifsig  besten  Einfliissen  der  katho- 
lisclien  Kirche  aufwuchs,  unter  den  Einfliissen  der  Mystik.  .  .  Er  erfuhr  den  Ein- 
flufs  eines  Kreises,  der  durch  die  .strenge  Mystik  dem  Jesuitenorden  geistesvorwandt 
war"  (Petrus  Canisius  p.  6 — 7). 

*  Unrtzheim  1.  c.  p.  255.  ®  Vide  supra  p.  37.  ''  Vide  supra  p.  22. 

*  Sommervofjel  1.  c.  II,  617.  A.  Jiindt,  cum  anno  1875  non  sine  dubitatione  quadam 
Canisium   editorem  Tauleri  dixisset,   postea   cum   certitudine    dixit  (La  grande  En- 


7.    B.  Petrus  Faber  Canisio.   21.  lunii  1543.  93 

Ceterum  grato  animo  profiteor  me  in  his,  quae  modo  proposui,  inveniendis  et 
stabiliendis  consilio  et  opera  reverendorum  Patrum  Henrici  Denifle  et  Pauli 
d  e  L  o  e ,  ordinis  praedicatorum,  adiutum  esse. 

7. 
BEATUS  PETRUS  FABER  S.  J. 

CANISIO. 

3Iognntia  21.  Innii  1543. 

Ex  apographo  eiusdem  temporis,  quod  est  in  pagina  altera  epistulae  archetypae 
a  Fabro  ad  Alvarum  et  Canisium  28.  Novembris  1543  missae. 

Edita  in  ^Cartas  del  B.  Pedro  Fabro''  I,  355 — 356.  Usus  est  ea  Hansm  1.  c.  p.  175. 

De  exercitiis  spiritualihus  loannis  et  Danielis  sacerdotum  a  Canisio  niissorimi. 
Iiibet  Canisium  pro  iis  Deum  precari. 

Jliesus  1 

Charissime  in  Jesu  Christo  Frater. 

Gratia  Jesu  Christi  dominj  nostrj  et  pax  illa  quae  exuperat 
omnem  humanum  sensum  confortet  et  confirmet  cor  tuum  et 
intelligentiam   tuam^. 

Nuncius  hoc  sero  sese  mihi  certus  obtulit,  quem  nolo  abire  ad 
vos  vanum,  et  tam^n  nihil  nouj  habeo  quod  scribam,  nisi  quod  cupiam 
intelligere  sj  quid  nouj  apud  vos  est*. 

Duo  sacerdotes  quos  ad  me  impulistj  bene  habent,  et  maxime 
optant  vt  tu  memoriam  ipsorum  continuam  facias  in  tuis  orationibus  ^, 
absque  his  enim  alter  eorum  non  facile  sperat  se  posse  inuenire  eos 
affectus  quos  tu  maxime  coniectas,  alter  vero  timet  vt  non  possit 
inuenire  id  quod  nimio  affectu  optat,  Nolj  igitur  deesse  eis,  sed  ob- 
secra  dominum  vt  alterj  det  voluntatem  faciendi  id  quod  nouerit, 
alterj  vero  vt  det  potestatem  inueniendj  id  quod  vult,  sic  vellent 
fierj  ipsj  orationes  pro  se,  Ego  vero  cupio  vt  oretis  dominum  deum 
ipsorum  et  nostrum,  vt  dignetur  vtrique  aperire  voluntatem  suam 
bonam  beneplacentem  et  perfectam*  vt  eam  possint  exequj 
postquam  agnouerint  ^. 


''  Siijnum  sequitur,  quo  indicari  ridetur  in  autographo  novum  versum  iyicipert 
^  Sequitur  idem  signum,  quod  supra. 


cyclop^die.  Sous  la  direction  de  MM.  Berthelot ,  Derenhourg  etc.  IX  (Paris,  sine 
anno),  39—40. 

'  Ipse  quoque  S.  Ignatius  epistulas  suas  a  nomine  lesu  incipiebat  atque  etiam 
eodem  concludebat;  nam  in  sigillo  Societatis  idem  nomen  comparere  volebat.  Vide 
quae  hac  de  re  disputata  sunt  in  „Cartas  de  San  Ignacio'^   I,  416 — 421. 

2  Phil.  4,  7. 

*  Deliberasse  hi  videntur,  essetne  vita  religiosa  sibi  capessenda.  Utrumquo 
Societatem  lesu  ingressum  esse,  asseritur  in  *  cod.  „Hist.  gymn.  tr.  cor.",  f.  19b. 
Sed  vide  infra,  p.  94  adnot.  1.  2.  *  Rom.  12,  2. 


94  7-   B-  Petrus  Faber  Canisio.   21.  lunii  1543. 

Doniinus  Joannes^  esset  contentus  paueis  vt  cito  posset  redire 
ad  vos,  dominus  autem  DanieF  adeo  cupit  bona  finalia  et  ipsos 
fructus,  vt  nulla  media  ad  lucrum  deputet,  nondum  intelligit  quam 
bona  sit  acquisitio  spiritualis  aurj ,  Vtinam  ipse  posset  iuxta  deside- 
riorum  famem  et  sitim*. 

Habenda  autem  milij  est  ratio  aetatis  eius  quae  alioquj  nimium 
multis  exercicijs  est  aggrauata''. 

Commenda  me  domino  meo  et  patrj  et  fratrj  in  Christo  priorj 
Carthusiensium  coloniensium  ^,  et  domino  vicario  eiusdem  domus". 

Christus  Jesus  semper  sit  in  corde  tuo,  et  in  corpore  tuo  sen- 
ciatur  spiritus  eius. 

Moguntiae  XXI  die  Junij  1543. 

Tuus  in  Christo  frater  et  amicus  singularis 
Rescribe.  Petrus  Faber. 

t  Charissimo  in  Christo  fratri  et  singulari  amico  magistro  petro 
Kanisio  nouiomago  in  edibus  Mag.  Andree  Bardwick  licentiati  theo- 
logie  Canonici  ad  gereonis  Coloniae. 


Idem  signum  seqiiittir.  ^  Idem  signum  sequitur. 

Idem  signiim  seqmtnr. 


'  Sunt  qui  suspicentur  loannem  Covillonium  (Couvillon)  insulensem  signifi- 
cari,  qui  sub  id  tempus  in  Societatem  receptus  est,  vel  etiam  loannem  Ara- 
gonium  (Mosen  Juan  de  Aragon) ,  qui  Fabrum  ex  Hispania  in  Germaniam  comi- 
tatus  erat  et  aestate  anni  1542  Spira  Coloniam  ad  loca  sacra  visenda  venerat 
(Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro  I,  127—128.  150—162.  Fabri  Memoriale  p.  51—54. 
81 — 83).  Sed  Canisius  Colonia  12.  Augusti  1545  Fabro  de  monasterio  quodam 
ordinis  S.  Birgittae  scribit,  in  quod  ingressus  sit  „D.  loannes  Domini  Danielis  so- 
cius"  Moguntiae. 

^  In  *„Historia  gymnasii  trium  coronarum"  I.  c.  asseritur  eum  fuisse  Danielem 
Paeybroeck  denderamundanum ,  qui  Societati  nomen  dedit.  Sub  idem  tempus 
„M.  Daniel  Coloniensis"  Societatem  ingressus  esse  videtur  {OUv.  Manareus  S.  J., 
De  rebus  Societatis  lesu  commentarius  [Florentiae  1886]  p.  4).  Inter  amicos  et 
■discipulos,  qui  Fabrum  30.  Decembris  1544  per  Canisium  salutant,  ^Dominus  Daniel 
in  Carthusia"  comparet,  et  Fabcr  littoris  Vallisoleto  9.  lulii  1545  Coloniani  missis 
priorem  Carthusiae  „cura  toto  convcntu  et  D.  Daniele"  salutat.  Daniel  igitur  ille, 
qui  anno  1543  Moguntiae  cum  B.  Petro  Fabro  fuit,  non  Societatem  Icsu,  sed  Car- 
thusiam  coloniensem  ingressus  esse  videtur. 

^  Gerardo  Kalckbrenner  sive  Hammontano. 


8.   Canisius  Cornelio  Vishavaeo.     Mense  Septembri  1543. 


95 


8. 

CANISIUS 

CORXELIO  VISHAVAEO, 

sacellano  in  ecclesia  S.  Petri  lovaniensi '. 

Colonia  mense  Septembri  1543. 

Ex  libro  operis  manu  scripti  instar  edito  Ex   Radero ,    De   vita    Caui 

,De   rebus    Societatis  lesu   commentarius    ad  238. 
Oliverii  Mamirei"  (Flor.  1886)  p.  10—11. 

Fetrum  Fahrum  et  institutum  Societatis  lesu  ei  commendat. 


286 


P.  Oliverius  Manareus  S.  J.  -  circiter 
anmini  1600  inter  „puncta" ,  quae  iussu 
Claudii  Aquavivae  praepositl  generalis 
2>ro  historia  Societatis  collegit  et  Romam 
ad  F.  Nicolaum  Orlandinum  Societatis 
historicum    misit ,    haec  ponit    (c.    1, 

§  13): 

Primus  auteni  omnium  qui  Lovanii 
ad  Societatis  institidum  animuni  ad- 
iecerunt ,  fuit  P.  Cornelius  Wischaven, 
Mechliniensis,  in  aede  primaria  D.  Petri 
Sacellanus ,  et  Confessarius  ordinarius, 
vir  probatae  virtutis  ac  pietatis  '.  Ora- 
verat  diu  midtumque  vir  pius  Deum  et 


P.  Franciscus  Costerus  S.  J.  *  P. 
Matthaeo  Radero  S.  J.,  Bruxellis  24.  la- 
nuarii  1613: 

Accepi  hesterno  die,  quas  R.  V.  de- 
derat  5.  Idus  lanuarij,  ciim  initio  vitae 
B.  Menioriae^  P.  Petri  CanisiJ  quod 
initium  mihi  valde  probatur,  estque  con- 
forme  ctim  iis ,  quae  mihi  a  B.  M.  P. 
Cornelio  Wischouio  narrata  fuerunt,  eius 
condiscipido  apud  D.  Nicola.um  Eschium, 
qui  postea  praefuit  connentui  Beginarum 
Distemii  ^.  Addebat  bonus  P.  Cornelius 
ad  se  datas  ab  eo  ex  Germania  (Mo- 
I  guntia,  ni  fallor  ^)  literas  per  P.  Petrum 


Mariae  Rad. 


^  Bostenii  Rad. 


^  De  hoc  Vishavaeo  (Wischaven)  vide  infra,  adnot.  3;  nota  etiam,  quae  post 
hoc  regestum  de  altero  ,CorneIio  Wischaven"  ponuntur. 

2  Oliverius  Manareus  (Manare) ,  anno  1523  in  pago  Quincy  prope  Duacuni 
natus ,  studiis  in  universitate  lovaniensi  absolutis  et  sacerdotio  suscepto ,  in  Socie- 
tatem  lesu  receptus  est  Parisiis  anno  1551.  Qui  rector  fuit  coUegii  romani,  „com- 
missarius"  ordinis  sui  in  Gallia  et  Germania,  ^assistens"  et  nadmonitor"  Mercuriani, 
praepositi  generalis;  quo  mortuo  totius  Societatis  „vicarius  generalis"  constitutus  et 
a  Claudio  Aquaviva,  Mercuriani  successore,  in  Austriam.  Germaniam,  Belgium  ad 
visitandas  Societatis  provincias  missus  est;  in  provinciis  belgica  et  rhenana  (1587 
ad  1589)  etiam  praepositi  provincialis  munus  gessit;  mortuus  est  Tornaci  die  28.  No- 
vembris  1614. 

*  Piissimum  hunc  virum,  anno  1548  in  Societatem  lesu  admissum,  S.  Ignatius 
postea  Romam  evocavit  et  Messanam  in  Siciliam  misit ;  qui  in  utraque  urbe  praeter 
alia  etiani  raunus  magistri  noviciorum  gessit;  mortuum  esse  Laureti  ,in  brachiis, 
ut  dici  solet",  Manarei  (anno  ,  ut  videtur ,  1557)  Manureus  ipse  refert  1.  c.  p.  155. 
Huius  eximias  virtutes  enarrat  Matth.  Tanner  S.  J. ,  Societas  lesu  apostolorum 
iraitatrix  p.  70—76. 

*  Franciscus  Coster  (1532 — 1619),  raechliniensis,  in  Societatem  lesu  anno  1552 
admissus,  in  provincia  S.  J.  rhenana  semel  (1578—1585),  in  belgica  bis  praepositus 
provincialis  fuit;  40  fere  libros  edidit  asceticos,  polemicos,  catecheticos ,  qui  recen- 
sentur  a  Sommervogel  1.  c.  II.  col.  1510 — 1534,  p.  xiv. 

5  Vide  infra,  p.  96  adnot.  2. 


96 


S.    Canisius  Cornelio  Vishavaeo.     Mense  Septembri  1543. 


B.  Virginetn  nt  indicare  dignarentur, 
in  quo  ritae  genere  Deo  et  Ecclesiae 
ipsum  deservire  rellent.  Sensit  autem 
non  raro  obversantem  menti  suae  cogi- 
tationem^  quod  renturi  essent  aliquando 
boni  aliqui  Sacerdotes ,  quornm  studiis 
et  institutis  si  se  adiungeret ,  Deo  et 
Ecclesiae  recte  deserviret.  Dwn  Jioc 
animo  versat,  ecce  iUi  redduntur  per 
P.  Fahrum  et  Franciscum  Stradam  ' 
(quem  secum  Faber  assumpserat)  litterae 
datae  Moguntia  ^  a  P.  Petro  Canisio, 
qui  Exercitia  Spiritualia  Moguntiae, 
P.  Fabro  directore  persolverat  ....  Ac- 
cejJtis  litteris  P.  CorneUus  gratias  ipsis 
egit ,  ac  benigne  eos  dimisit,  antequam 
Utteras  reseraret.  Lectis  p)orro  Utteris 
bonus  pater  totus  confusus  est,  sensitque 
valde,  quod  viros  tam  jyraestantes,  sicut 
ex  Utteris  intelUgebat,  a  se  tam  rustice 
dimisisset,  non  dubitans  quin  ilU  essent, 
quos  illustratio  divina  assignaverat.  Xam 
Canisius  eum  liortabatur  ut  ipsis  se  ad- 
iungeret,  eos  esse  eius  instituti  ad  quod 
aspirabat.  Nescius  CorneUus  quid  ageret, 
continuo  ad  altare  B.  Virginis  se  supplex 
prosternit,  in  simpUcitate  cordis  dicens : 
0  beatissima  Virgo,  duo  ad  me  viri 
paido  ante  venerunt,  quos  iam  diu  de- 
sideravi  videre,  eos  autem  a  me  dimisi, 
nec  scio  quo  se  receperint,  et  ubi  eos 
invenire  piossim;  dirige  me ,  quaeso,  et 
doce  ubinam  eos  inveniam.  Finita  ora- 
tione  novo  lumine  illustratus,  visus  est 
videre  domum,  ad  quam  diverterant,  et 
continuo  ad  eam  concitato  gressu  se  con- 
fert:  pulsat  fores,  a  Francisco  Strada 


Fabrum,  quas  ei  Lovanium  [?]^  ad- 
ferebat  Franciscus  Strada  tunc  adole- 
scens.  Cumque  ei  non  esset  ocium  illas 
statim  legendi  propter  vespertinum  offi- 
cium,  ad  quod  in  Ecclesiam  S.  Petri 
properabat,  post  reditum,  vt  eas  aperuit, 
midta  inuenit  de  nostrae  Societatis  in- 
stituto,  quae  ipsum  ad  illud  non  medio- 
criter  permouebant :  sed  cum  ab  eo  Frati- 
ciscus  Strada  discessisset,  ipseque  igno- 
raret,  vbinam  Jil  duo  in  ciuitate  Jiospi- 
tium  Jiaherent ,  contuUt  se  postridie  in 
templum  fratrum  Praedicatorum ,  vbi 
ad  altare  B.  Virginis  precatus  [estj 
I B.  Virginem  pro  auxiUo  inueniendae 
j  Domus  illorum  ■  et  tunc  diuinitus  ei 
suggestum  est,  vt  portam  internae  ciui- 
tatis  iuxta  Monasterium  S.  Francisci 
egressus  ad  latus  sinistrum  ianuam 
cuiusdam  domusjndsaret^,  quod  vtfecit 
inuenit  ibi  vtrumque.  A  P.  Fabro  de 
instituto  Societatis  nostrae  instructus, 
deduxit  ambos  in  domum  suam  iuxta 
ParocJiialem  Ecclesiam  B.  MicJiaelis, 
quam  Sociefati  donavit ,  atque  ex  eo 
tempore  Societas  Lomnium  non  deseruit, 
ad  quam  concimiibus  praedicti  Fran- 
cisci  Strada  necdum  Sacerdotis,  mid- 
torum  mcigna  accessio  facta  est.  Haec 
ab  ipsomet  P.  CorneUo  WiscJiouio  au- 
diui .... 


*  Mendum  librarii  vel  typogra^jhi  id  esse  videtur  ac  le(/i  o^iorferc  Louann;  nam 
Strada  anno  1542  Lovanium  venit  (Orlandimis,  Hist.  S.  J.  P.  1,  l.  3,  n.  75),  nce 
quisquam  2>rodidit  cum  illo  vel  proximo  anno  Lovanio  Coloniam  venisse. 


*  De  lioc  vide  supra  p.  78  ^ 

2  Scribendum  fuit  ^Colonia".  Nam  Canisius  mense  Maio  vel  initio  lunii  Co- 
loniam  revertit.  Faber  autem  eodem  venit  mense  Augusto  vel  Septembri  {Cornehj 
1.  c.  p.  132.  Boero,  Fabro  p.  125),  atque  eodem  mense  Septembri  Lovanium  pro- 
fectus  est  {Fahri  Memoriale  p.  335;  ed.  mai.  p.  326.   Boero  1.  c.  p.  127). 

8  liadcrus  ex  relatione  anno  1600  a  Costero  facta:  ^Secundum  coenobiiim 
[S.  Francisci  ?]  iubetur  dextrum  viae  latus  ingredi,  tertiaeque  inde  domus  ad  sinistram 
fores  pulsare." 


9.    Canisius  Nicolao  Eschio.   Mense  Septembri  1543.  97 

hae  aperiuntur ;  accedit  et  evistigio  P. 
Faber:  se  mutuo  consalutant :  P.  Cor- 
nelius  enixe  rogat ,  ut  ad  siias  aedes 
licet  humiles  et  angustas  se  recipere  non 
gravarentur,  se  vero  non  jMSSuruni  ipsis 
quidquam  deesse  pro  siia  tenuitate.  — 
Haec  cum  ante  plurimos  annos  mihi 
narrata  essent  in  Urhe ,  et  nisi  fallat 
memoria,  etiam  alihi,  rursus  eadem  con- 
firmari  audivi  a  PP.  Bernardo  Oliverio 
iam  Praeposito  nostro  Provinciali  '^  ac 
Francisco  Costero. 

Eaderus  l.  c.  p.  234—236  testatur  Costerum  anno  1600,   „ad  conuentum 
Sociorum  p)uhlicum  inter  cdios  Bomam    vocatum^' ,   eadeni  fere   „in    itinere   ex- 


Claris  bisce  virorum  gravium  testimoniis  ea  refelli  videntur,  in  quibus  —  capite 
tamen  narrationis  servato  —  complures  Canisii  Fabrique  biograpbi  nobiscum  discre- 
pant  ^.  H.  P.  Vanderspeeten  S.  J.  censet  Canisium  non  Cornelio  Wiscbaven ,  sa- 
cellano  S.  Petri,  scripsisse,  sed  eius  nepoti,  qui  eiusdem  nominis  ac  cognominis  erat 
et  paulo  post  Societatem  et  ipse  ingressus  est;  buncque  Cornelium  Canisii  con- 
discipulum  fuisse,  atque  ita  nodum  omnem  dissolvi  posse  *. 

9. 

CANISIUS 

XICOIiAO  ESCHIO, 

pastori  Beginarum  distemensium  *. 

Coloiiia  lueiise  Septeinbri  1543. 

Ex  Sacchino,  De  vita  Canisii  p.  27 — 28,  scribente  „ex  eius  aetatis  commen- 
tariis"  deprompta  esse. 

„Degehat",  inquit  Sacchinus,  „Nicolaus  hoc  tempore  haud  Louanio  pyrocul 
in  oppido  Diestemio.  Igitur  literas  ad  eum  Canisius  dat ,  rogatque  vt  Fran- 
cisci  Stradae,  qui  redditurus  eas  literas  esset ,  ne  grauaretur  audire  consilia, 
et  quas  exercendae  mentis  vias  idem  ^proponeret ',  experiri.  Eas  literas  vhi 
Nicolaus  accepit ,  et  Stradam  vidit  hominem  tanto  se  aetate  inferiorem,  sihi 
uetusto  Magistro  superuacaneum  putauit  imberhis  pene  adolescentis  subire 
dictata"  ®. 


1  Bernardus  Oliverius  (Olivier)  anno  1556  Tornaci  mortuus  est. 

2  V.  g.  Sacchinus,  Can.  p.  27—28. 

'  „Corneille  Vishaven,  premier  Jesuite  belge"  in  ^Collection  de  Precis  Histo- 
riques"  XI  (Bruxelles  1862),  457—472. 

*  De  60  V.  supra  p.  17—19.  36.  92.  95. 

'  Exercitia  spiritualia  S.  Ignatii. 

®  Escbius  postea  Societati  amicissimus  fuit.    Quae  apud  Sacchinum  sequuntur, 
cum  iis  parum  convenire  videntur,  quae  Canisius  Fabro  12.  Martii  1545  scripsit. 
Braunsberger,  Cauisii  Epistulae  et  Acta.   I.  7 


98  10-    B.  Petrus  Faber  Alvaro  Alfonso  et  Petro  Caiiisio. 

10. 
BEATIIS  PETRUS  FABERi 

ALYARO  ALFOXSO-  ET  PETRO  CANISIO, 

noviciis  S.  J. 
Lovaiiio  28.  Xovemhris  1543. 

Ex  archetypo  (formae  romanae,  1  p.) ;  sola  subscriptio  (vester  etc.)  est  Fabri 
ipsius. 

Edita  in  ^Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fahro"  I,  360—362.  197—200.  Usus  est  ea 
Iloiifien  1.  c.  p.  180. 

De  (legyotatione  sua.  Nmn  sit  (quod  Poggius  Nuntius  et  Ererardus  BiUicl-  cujne- 
hant)  Coloniatn  redituriis.  Socios  monet ,  iit  valetudinem  et  studia  diligenter  curent, 
carthusianis  et  archiepiscopo  hindensi  ohsequantur.  De  Stempelio  et  Groppero  ad 
Caesarem  profectis  et  de  Stradae  orationihus  sacris. 

Jliesus 
Charissimj  in  christo  fratres. 
Gratia:  Et  pax:  clominj  nostri  Jesu  christi:  sit  semper  in  cordibus 
nostris:    literas  vestras  manu   magistri   petri^   ad   me  ,23  novembris 


'  Cum  Hermannus  de  Weda  [Wied],  arcbiepiscopus  coloniensis,  per  Bncerum, 
Melanchthonem  aliosque  lutheranos  gregem  suum  a  fide  catholica  avertere  conaretur, 
Faber  Moguntia  Coloniam  venit  mense  Augusto  vel  ineunte  Septembri  anni  1548, 
ibique  exercitiis  spiritualibus  tradendis  et  sermonibus  sacris  latine  habendis  operam 
dabat  (Cartas  del  B.  F.  Pedro  Fahro  I,  192—194.  352.  Acta  Sanctorum  lulii  VII 
[Parisiis  et  Romae  1868],  493  [ex  „Annalihus  Carthusiae  Coloniensis"]).  Sed  a  S.  Ignatio 
iussus  est  in  Lusitaniam  ad  loannem  III.  regem  proficisci:  ^Ad  profectionem",  inquit 
ipse,  ^ego  me  accinxi  in  mense  Septembri.  Veni  autem  Antuerpiam,  et  dum  non 
possem  navigare ,  rediens  Lovanium ,  incidi  in  febrem  tertianam  quae  me  detinuit 
duos  ferme  menses"  (Memoriale  p.  335  [ed.  mai.  p.  325]).  Notatu  dignum  est 
Fabrum  Coloniam  primum  venisse  Canisio  auctore;  hic  enim  *  Friburgo  Helvetiorum 
3.  lunii  1590  Coloniam  ad  P.  Arluinum  Madium  S.  J.  scripsit:  „R.  P.  meus  Faber 
cui  tam  multum  debemus,  non  venit  Coloniam  nisi  a  me  rogatus."  Sed  a  priore 
quoque  Carthusiae  rogatum  esse  ea  ostendunt;  quae  Faber  Moguntia  28.  Maii  1543 
Claudio  Perissin,  priori  Carthusiae  ,du  Reposoir",  scripsit:  „Le  Dom  Prieur  des 
Chartreux  de  la  citte  de  Cologne  .  .  .  m'hat  escript  ces  jours  passes ,  m'exhortant 
fort  et  d(5syrant  atfectueusement ,  afin  que  je  veulle  visiter  la  citte  de  Cologne  .  .  . 
La  necessite  est  grande ,  laquelle  le  faict  escrire :  et  pour  tant  je  hay  propose  d'i 
aller"  (Cartas  I,  352).  Hic  non  vacat  disputare,  a  quibusnam  aliis  Faber  Coloniam 
evocatus  sit,  num  archiepiscopum  accesserit  etc.  [Beiffenherg  1.  c.  p.  10—12. 
Han^en  1.  c.  p.  168—180). 

2  Alfonsus  Alvarus  (Alvaro  Alfonso)  et  loannes  Aragonius  (cf.  supra  p.  94'). 
sacfUani  aulici  Mariae  et  loannae,  Caroli  V.  filiarum .  anno  1542,  Fabri  virtute 
sancte  delectati ,  eum  ex  Hispania  in  Germaniam  comitati  sunt,  Spirae  exercitiis 
spiritualibus  ab  eo  exculti  sunt,  Societati  nomen  dederunt.  Aragonium  Faber  Mo- 
guntia  secum  Coloniam  et  inde  Lovanium  adduxisse  videtur,  ut  litterarum  studia 
prosequeretur.  Alvarus  mensibus  Augusto  et  Septembri  anni  1542  Treveros  et 
Coloniam  adierat,  ut  sepulcra  sanctorum  visitaret,  atqne  inde  Spiram  rcverterat: 
ineunte  mense  lanuario  anni  1543  iterum  Coloniae  fuit  (Memoriale  p.  31.  209. 
Cartas  etc.  I,  127—128.  140.  152.  161—165.  413—415). 

'  Canisium  significari  ex  inscriptione  huius  epistulao  intellegitur. 


28.  Novembris  1543.  99 

scriptas.  hoc  clie  recepi.  gratissimas  quidem  illas.  propterea  quod 
multas  res  (quarum"  tenebamur  desiderio)  nunciarent.  desiderio  in- 
quam  sciendi.  dolemus  quidem:  quod  multa  sint.  que  nos  non  possint 
consolari.  ea  videlicet  que  de  Religione  scribitis.  Jesus  christus  do- 
minus  noster:  cuius  res  agitur.  det  omnibus  saniorem  mentem.  Quidam 
tabellarius,  sese  nunc  nobis  obtulit:  qui  adeo  festinat.  vt  nobis  non 
detur  locus  respondendi  ad  singulas  partes  epistolae  magistri  Petri, 
Sed  et  infirmitas  mea  etsi  jam  satis  remissa  sit  non  permittit  me 
multa  scribere.  Dominus  Franciscus  ^  postea  respondebit  ampliter,  hoc 
igitur  tantum  scitote  ex  me.  longe  melius  habere  quam  hactenus 
quamvis  febris  nondum  omnino  sit  expulsa.  Sed  et  dominus  Johannes 
nondum  redijt  ad  pristinam  valetudinem  ^.  dimissus  est  tamen  a  febre, 
Rogate  igitur  dominum.  vt  jn  nobis  compleat  voluntatem  suam,  De 
meo  reditu  in  coloniam  nondum  scio  quid  futurum  est,  Nuncius  apo- 
stolicus  mihi  significavit :  se  habere  potestatem  a  summo  pontifice : 
jmpediendi  profectionem  meam  in  hyspaniam ,  oportebit  tamen  me 
videre  htteras.  vt  intelligam  si  sufficiant  ad  impediendam  priorem 
obedientiam  3.  Jam  scripsimus  ad  domnum  Alvarum^.  quemadmodum 
factor  5  regis  portugalHae  paratus  est  providere :  juxta  tenorem 
epistolae  domine  Leonorae  ^.  videat  igitur  et  sibi  caueat ,  de  sua 
culpa  ne  propter  malum  regimen  corporale,  incidat  in  aliquam  in- 
firmitatem.  non  mihi  admodum  probatur.  sic  dimissis  studijs  vestris 
vos  totos  detis  operibus  charitatis.  res  quidem  sancta  est  quod  pau- 
peres  recipiatis  hospitio^.  Sed  danda  est  opera:  vt  habeatis  aliquos: 
quos  substituatis  tali  ministerio.  id  quod  scribitis  de  primo  hospite 
meo^.   mihi  valde   displicet.    vtinam  deus  det  illi  mentem,    cum  ven- 


Sequitiir  vocabidum   ^singularum",  postea  deletum. 


'  Fr.  Franciscus  Strada  S.  J. ;  de  quo  supra  p.  78.  95 — 97. 

2  P.  loannem  Aragonium  tunc  aegrotasse  Lovanii  etiam  Polancm  testatur  I,  110. 

*  loannes  Poggius  (Poggio) ,  Nuntius  ad  Caesarem  missus  (postea  cardinalis), 
qui  Moguntiae  tunc  moratus  esse  videtur,  optabat,  ut  Faber  germanicam  ac  maxime 
coloniensem    ecclesiam   iuuare  pergeret   (cf.  Cartas  dei  B.  F.  Pedro  Fabro  I,  202). 

■*  Alfonsum  Alvarum,  de  quo  supra,  p.  98,  adnot.  2. 

^  Id  est:  procurator  vel  quaestor.  („Uxor  .  .  primarii  ministri  Ducis  [Factorem 
vocabant"]  etc.  Polancm  II,  495.) 

*  Nobilis  ac  pia  femina  Eleonora  de  Mascarenas  cum  Isabella,  sponsa  Caroli  V., 
in  Castiliam  venit  et  Philippum ,  „infantem  Hispaniae",  eiusque  sorores  ac  postea 
etiam  Carolum,  eius  filium  („Don  Carlos"),  educavit;  S.  Ignatium,  quem  virum 
sanctum  putabat,  eiusque  socios  tantopere  protegebat  et  adiuvabat,  ut  hic  eam 
„Madre  de  la  Compafiia"  dicere  soleret  (Cartas  de  Saii  Ignado  1 ,  205  ^.  Cartas 
del  B.  P.  Pedro  Fabro  I,  127.  M.  Gachard,  Don  Carlos  et  Philippe  II.  I  [Bruxelles 
1863],  6—8). 

"  S.  Ljnatin>i  inter  sex  experimenta  praecipua  noviciis  subeunda  recenset  ser- 
vire  in  uno  vel  pluribus  xenodochiis  per  mensem ,  et  in  variis  officiis  abiectis  et 
humilibus  se  exercere  (Constitutiones  Societatis  lesu,  Ex.  c.  4,  n.  9.  11.  13). 

*  Canisiits  in  epistula  anno  1590  Friburgo  Helvetiorum  Coloniam  missa  de 
Fal)ro  Coloniam  primum  advecto:    ^Hospitium  illi  obtinuimus  ,    apud  bonum  Civem, 


100     10-  B-  Petrus  Faber  Alvaro  Alfonso  et  Petro  Canisio.    2^.  Novembris  1543. 

(litione  omnium  rerum  suarum  extinguendi  litem  illam :  aut  si  nihil 
habet.  publice  cedendi  bonis^  Ego  vellem  vt  nulle  Httere  vestre  ad 
me  venirent.  absque  aliqua  mentione  commendationum  prioris  carthu- 
siensium.  et  fratrum  eius.  quos  maxime  et  omnibus  modis  salvos 
cupio  et  fortes  in  omnj  virtute^.  vos  autem  ipsis  esse  obsequiosissi- 
mos.  et  obedientes  in  domino.  Sicut  et  magistro  Andreae^  et  Reve- 
rendissimo  domino  londens  ^.  Animus  quem  Reverendus  dominus 
prouincialis  erga  me  habet^:  et  semper  habuit.  facit,  vt  ego  cupiam 
secundum  christum.  voluntatem  eius  fieri.  dico  voluntatem  eam:  qua 
ipse  desiderat  reditum  meum,  Jndispositio  corporis  non  me  sinjt  plura 
scribere,  precor  Jesum  christum  dominum  nostrum.  vt  nobis  omnibus 
det  gratiam  faciendi,  patiendi,  suam  voluntatem  bonam  bene- 
placentem  et  perfectam^ 

Lovanij.  28  novembris  1543.  vester  in  christo  Fratcr 

Petrus  Faber. 

Litterae  in  quibus  dicit  Magister  petrus  se  scripsisse,  ad  me  de 
omnibus  rebus.  et  eas  misisse  ad  .M.  Nicolaum''  ad  nos  nondum 
pervenerunt. 

Laurentius '''  apud  nos  est.  et  dominus  tilanus^  bruxellis  vbi  est 
cesar.  spero.  quod  cito  ad  vos  revertentur. 


Vocdbulum  suis,  quod  scquitur,  a  Fabro  ipso  delcfMni  esse  videtur. 


non  procul  a  templo  Apostolorum  habitantem"  {Beiffenherg  1.  c.  p.  11).  Ac  P.  lo- 
annes  Rethius  S.  J.,  regens  bursam  trium  coronarum  coloniensem,  in  snis  ^Ephemc- 
ridibus"  ad  annum  1558  haec  scribit  (f.  15^):  „8  Jdus  Januar.  venit  ad  nos  loaunes 
Spengius  Rector  scholae  et  concionator  in  Wroeden,  dioecesis  Monasteriensis  W., 
petens  aliquem  Societatis,  per  quem  ille  paulatim  in  ea  civitate  jaceret  fundamentum 
Collegii  societatis ;  sed  ob  paucitatem  personarum  nulhis  illi  adjungi  potuit.  primus 
hic  fuit  hospes  R.  P.  Fabri  Coloniae.  Huic  dedimus  catalogos  undecim,  quos  ille 
spargat  per  Westphaliam  et  inferiorem  Germaniam.  ille  in  sua  schola  leget  .  .  . 
utrumque  Canisii  Catechismum ,  Evangelia,  et  epistolas  cum  annotationibus  Canisii, 
et  nostras  selectas  epistolas  Ciceronis.  Curabit,  ut  iidem  hi  libri  in  aliis  quibusdam 
scholis  legantur"  (Ex  *  apographo  saeculo  XVII.  confecto ,  quod  est  Coloniae  in 
archivo  studiorum  fundatorum). 

*  Faber  carthusianos  colonienses,  ab  ipsis  rogatus,  sacris  S.  Ignatii  medita- 
tionibus  exercuerat,  eaque  exercitia  etiam  in  libeUum  sua  manu  relata  iis  reliquerat ; 
quorum  et  liospitio    aliquamdiu    usus    est  {Acta  Sanctorum  1.  c.    Beiffenberg  p.  12). 

-  Andreae  Herll  dc  Bardwick;  cf.  supra  p.  17.  94.         ^  Georgio  de  Skodborg. 

*  P.  lacobus  Kritzradt  S.  J.  (cf.  supra  p.  67)  super  verbum  ^prouincialis'' 
scripsit  „Carmelit.  Billichius".  Ac  dubitari  vix  potest,  quin  Faber  egregium  illum 
scriptorem  ot  fidei  propugnatorem  Evcrardum  Steinberger,  vulgo  Billick,  ordinis 
carmelitarum ,  significet,  qui  in  universitate  coloniensi  theologiam  tradebat  et  anno 
1542  ordinis  sui  provincialis  per  Germaniam  designatus  erat. 

^  Rom.  12.  2.  «  Nicolaum  Eschium  ? 

■^  ^Laurentius  famulus"  30.  Decembris  1544  et  12.  Augusti  1545,  Coloniae 
degens,  Fabrum  per  Canisium  salutat. 

*  Dominicani  huius  coloniensis  compluries  in  Canisii  litteris  fit  mentio.  In  actis 
facultatis  theologicae  coloniensis  (*  Excerpta  P.  lacobi  Kritzradt  S.  J.,  in  cod.  „Hist. 
gymn.  tr.  cor."    in   fine;   et  *Excerpta  P.  Nicolai  Brewer  0.  Er.  S.  Aug. ,    exeunte 


11.    B.  Petrus  Faber  Cani.sio.    Exeunte  lanuario  1544.  101 

Dominus  Gropperus^  hac  transijt.  et  iam  est  bruxellis.  Faxit 
Jesus  optimus  vt  ipsi  querant  diligenter :  et  jnvenjant  gratiam  apud 
cesarem.  in  vtilitatem  totius  germanje. 

Dominus  Franciscus  ~,  singulis  dominicis  pergit  in  predicationibus. 
idque  cum  admirabili  auditorio.  quod  ita  crescit  vt  iam  ter  opus  fuerit 
ei  mutare  locum. 

Jhesus. 
Charissimis  in  christo  fratribus  meis. 

Domino  Alvaro  Lusitano.  et  magistro  petro  Kanisio  in  domo 
dominj  hcenciati  Andreae  Barduich.  Canonici  sancti  Gereonis.  Apud 
eundem  sanctum  Gereonem.  Coloniae. 

Latorj  vnum  stuferum^  det. 

U. 
BEATUS  PETRrS  FABER  S.  J. 

CANISIO. 

Coloiiia  exeniite  lamiario  1544. 

Ex  Radero,  De  vita  Canisii  p.  24. 

Eadem  fere  narrat  Orlandinus  1.  c.  1.  4,  n.  86. 


saec.  XVIII.  facta,  in  archivo  urbano  coloniensi  [cod. :  Univ.  N.  14,  p.  7])  com- 
pluries  Johannes  Stemper  „a  Tyhi"  vel  ,.Tylanus"  comparet;  Thiel  oppidum  est 
Geldriae.  Annis  1542—1544  Coloniae  decanus  erat  facultatis  theologicae  (*  Acta 
facultatis  1.  c).  Exstat  epistula  archetypa  a  chro  coloniensl  Colonia  5.  Septembris 
1544  ad  loanuem  a  Naves,  Caroli  V.  vicecancellarium,  missa,  qua  eidem  commendant 
„venerandum  et  religiosum  patrem ,  fratrem  loannem  a  Tyla  dominicanum,  Sacrae 
Theologiae  professorem  et  studij  conuentus  predicatorum  Coloniae  regeutem  .  .  . 
virum  pari  doctrina  et  pietate  zeloque  domus  dei  non  vulgari  preditum"  (*  Cod. 
,Causa  Hermanni  de  Weda  1540—1546"  Litt.  A  Conv.  3,  n.  4).  Distinguendus  est 
loannes  hic  Tilanus  ab  „Iohanne  Pesselio  Belga  Tilae  in  Geldria  ad  Yahalim  nato", 
quem  Coloniae  ordinem  praedicatorum  ingressum  esse,  ibidem  aliquamdiu  theologiam 
tradidisse,  ^provinciae  Teutoniae"  ^priorem  provincialem"  fuisse,  circa  anmun  1549 
obisse  asserunt  Quetif  et  Echard  (Scriptores  Ordinis  Praedicatorum  II,  135)  et 
^Epitomen  operum  S.  Augustini"  anno  1539  Coloniae  vulgasse  scribit  Hartzheim 
1.  c.  p.  191.  In  necrologio  monasterii  dominicanorum  viennensis  „P.  Joannes  Tilanus 
Magst.  Provinc.  Teut."  Viennae  professor  universitatis  fuisse  et  7.  Octobris  1556 
obisse  traditur;  at  „Liber  de  Universitate  Viennensi",  qui  manu  scriptus  Viennae 
in  archivo  monasterii  dominicani  exstat,  asserit  eum  anno  1558  vita  cessisse  {Seh. 
Brunner,  Der  Predigerorden  in  Wien  und  Oesterreich  [Wien  1867]  p.  5.  15).  Simili 
ratione  loannes  Stempelius  noster  distinguendus  est  ab  illo  loanne  Stempelio ,  qui 
anno  1577  Coloniae  praefectus  Sodalitatis  marianae  (civium?)  erat,  cuni  antea  Goudae 
consulatum  administrasset.  De  quo  „Nuntiaturberichte  aus  Deutschland  1572—1585", 
Bd.  I,  bearbeitet  von  los.  Jlanscn  (Berlin  1892)  p.  138.  610  etc. 

'  loannes  Gropper,  canonicus  ecclesiae  metropolitanae  et  „scholasticus"  ad  S.  Ge- 
reonis,  praecipuum  ecclesiae  coloniensis  columen  in  tempestate  ab  Hermanno  Wedano 
excitata;  qua  in  causa  et  ipse,  et  Tilanus  Carolum  V.  adierant.  -  Strada. 

^  Stuferus  (Styver,  Stiiber)  —  9  centimes  (centesimi)  ~  7  fere  nummi  ger- 
manici  (Pfennig).   Pecunia  tunc  multo  maioris  pretii  (tripli,  quadrupli,  sextupli?)  erat. 


1{)-2  12.    Canisius  Weiulelinae  Canis.   P^xennte  lanuario  1j44. 

Ciiiilsiiis  versus  finetii  niensis  Decemhris  anni  1543  Xeo»iai/i  patri  inoriciiti 
adstitit  '  et  hereditatis  siiae  niaf/nain  partein  pauperihus  distribuit,  reliqua  sihi 
assunipta ,  qua  se  sociosqiie  Coloniae  sustentare  posset.  Faher  autein,  urgente 
Xuntio  Poggio ,  a  Paido  III.  et  Ignatio  Coloniam-  redire  iussus  est.  Qui ,  iit 
ipse  scrihit,  „post  festuin  Begum  kujus  anni''  ^  Qwst  diem  6.  lanuarii  1544) 
Loranio  ahiit  et  pcr  Leodiuin ,  Traiectuni ,  Aquisgranum  transiens  Coloniain 
adrenit  die  22.  lanuarii  cuin  duohus  Sociis:  Aeiniliano  de  Loyola ,  S.  Ignatii 
fratris  filio,  et  Lamherto  Castrio  [Duchdteaii]  leodiensi,  theologiae  haccalario  *. 
Canisiuin  Coloniae  non  invenit ;  nam  24.  lanuarii  Cornelio  Vishameo  de  eo 
scripsit:  „Ipse  in  jMtriam  ivit  et  patrem  sepelivit,  ....  reversurus  autem  ad 
])riinam  vocein,  quain  ex  nohis  receperit.^  *  „Postquam"  autein  —  haec  de  Fahro 
Raderus  refert —  [Canisium]  „Patri  futiehria  persoluere  didicit,  extemplo  ad  euin 
literas  amoris  et  officij  plenissimas  expediuit,  in  quarum  exordio,  eutn  de  inorte 
patris  aequo  animo  ferendo  solatus,  inonet,  vt  quampirimum  Coloniam  reuertatur.^ 

12. 

CANISIUS 

WENDELIXAE  CAXIS, 

novercae  suae. 

Coloiiia  exeiiiite  laiiujirict  1544. 

Ex  *  biographia  Canisii ,   a  P.  lac.  KcUer  S.  J.    composita  et  a  P.  lac.  Bider- 
mann  S.  J.  transcripta,  cod.  monac.  ,Kellei",  Can.  1"  f.  6''. 
Cf.  Raderum,  De  vita  Canisii  p.  25. 

Cum  Qinisius ,  Fahro  iiionente,  Xeomago  Coloniam  revertisset ,  e  vestigio 
litterae  novercae^  eum  secutae  sunt,  quihus  haec  graviter  querehaiur,  Petruin 
2)raei)ropere  Coloniam  redisse ,  futidos  paternos  alienis  erogasse ,  a  peregrino 
hotnine  (Fahrum  significahat)  per  specietn  religionis  oh  spetn  praedae  circutn- 
ventutn  ®.  Resptotidit  Canisius  lenihus  verhis  Fcchrutn  et  seipsuin  defetidens 
atque  exponens,  quare  Xeomaguin  redire  non  expediret  "^. 

13. 

CANISIUS 
BEATO  PETRO  FABRO  S.  J. 

Coloiiia  27.  Augiisti  ct  27.  Scptemljris  1544. 

Ex  apographo,  confecto  circiter  annum  1870  ex  autographo,  quod  est  in 
*  „Yaria  Historia  rerum  gestarum  a  Societate  lesu  intra  et  extra  Europam''  *  tom.  I, 
f.  63—64. 


»  Cf.  supra  p.  8.  «  Memoriale  p.  337  (ed.  mai.  p.  326—327). 

"  Memoriale  1.  c.    Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro  I,  212—213.  215.  372. 

*  Cartas  etc.  1.  c.  p.  374. 

*  ,.Quam    de   cetero   nihil   minus    quam    Nouercam    sibi   ipse   testatur    fuisse 
(5«cc7//;n(,s,  Can.  p.  30).  «  Cf.  Raderum  1.  c.  p.  24-25. 

■^  De  epistuhi,  qua  Faber  novercae  re.spondit,  vide  infra,  monum.  16. 

*  „Varia  Hi.storia"  tribus  tomis  manu  scriptis  constat;  olim  collegii  S.  J.  con 
plutensis  (Alcahi  de  Henares)  erat;  cf.  Cartas  de  San  Ignucio  I,  p.  vii. 


13.  Canisius  B.  Petro  Fabro.    27.  Augiisti  et  27.  Septembris  1544.         IQo 

Pars  epistulae,  italice  versa,  est  apud  Bocro,  Fabro  p.  183 — 186  *. 

Socii  colonienses  a  senatii  iirbe  ceclere  iubentur.  Canisii  respomum.  Rector 
universitatis  in  auxilium  vocatur.  Canisius  ad  Societatem  deserendam  vehementer 
soUicitatus,  in  ea  etiam  firmior  consisfif.  Eecfor  ab  universitafe  ad  consules  pla- 
candos  mittitur.  Socii  separatim  hahitare  incipiunt.  P.  Clandius  laius  ab  iis  con- 
sulitur,  et  Pogyii,  nunfii  apostolici,  auxilium  imploratur.  Hermaniius  archiepiscopus 
Socios  urbe  pelli  postulat.  Ipsi  in  aerumnis  gaudent.  Vexatio  augetur ;  intercedit 
Tilanus  dominicanus;  finis  turbarum.  Aliqui  Socii  Colonia  discedunt.  Canisius 
scholas  et  orationes  sacras  habet.     P.  Vishavaeus  Lovanii  mira  efficit. 

ihesus 

Reverencle  semper  in  Christo  pater  ac  domine  mi  FABER. 

Grratia  et  pax  Domini  Nostri  lesiichristi  semper  maneat  una  cum 
Dominatione  Yestra. 

Quocl  hactenus  nemo  nostrum  coepit  ut  ne  miserabilem  trag- 
oediam  imperfectam  narraremus^,  id  ego  nunc,  Deo  juvante,  c[ualecum- 
C[ue  est,  scribere  aggredior.  Neque  moror  amplius  ciuin  paternae  pro 
nobis  solicitudini  tuae  mirandam  filiorum  sortem  adaperiam^.  Igitur 
a  discessu  tuo  c^ui  fuit  XII  Julii  plane  fraterno  animo  nos  mutuo 
complectebamur,  studia  vero  cjuiete,  ut  numciuam  antea,  praecipuoque 
ardore   tractabamus.      In   suo    quisque  ^    officio    consistebat    quomodo 


quidquam  apogr. 


^  Boero   haud  recte  asserit  diebus  21.  Augusti    et  21.  Septembris  datam  esse. 

-  In  secunda  matricula  universitatis  coloniensis  (f.  168)  25.  lunii  1544  hi 
Societatis  lesu  vel  candidati  vel  tirones  vel  scholastici  inscripti  sunt:  „Mag.  Lam- 
bertus  de  Castro  juravit  ad  theologiam  et  est  baccalaureus,  Mag.  Petrus  Faber  juravit 
ad  theol.  et  est  baccalaureus ,  Dom.  Leonardus  Kessel  de  Lovanio  juravit  ad  artes, 
Mag.  Ambrosius  de  Lyra  juravit  ad  theoL,  Mag.  Daniel  Paeynbruck  de  Teneramunda 
juravit  ad  theol. ,  Mag.  Jacobus  Faber  Duacensis  juravit  ad  theol.,  Thomas  Bahach 
de  Thornaco  juravit  ad  artes,  Dom.  Alvarus  Lusitanus  juravit  ad  artes,  Mag.  Fran- 
ciscus  Calsa  ex  Balsalona  juravit  ad  theoL"  {Leon.  Ennen,  Geschichte  der  Stadt 
Koln  R'   [Koln  und  Neuss  1875],  498—499). 

*  Cum  B.  Petrus  Faber  mense  lanuario  anni  1544  Lovanio  Coloniam  revertisset, 
ex  Canisii  aere  hereditario  conducta  est  domus  ,auf  der  Burgmaur",  haud  longe  ab 
ecclesia  metropolitana,  in  qua  Faber  cum  Canisio  et  tribus  aliis  sociis  iuvenibus  (cf. 
supra  p.  98-.  102)  habitare  coepit;  quibus  mense  lunio  complures  alii  accesserunt 
Societatis  scholastici.  Hos  Faber  ad  pietatem  formabat,  et  praeter  alia,  ut  ipse  scribit, 
.latine  praedicavit ,  in  schola  artium  ,  omnibus  diebus  Dominicis ,  et  reliquis  festis, 
absque  extraordinariis  praedicationibus"  (Memoriale  p.  337;  ed.  mai.  p.  327).  Sed 
sub  finem  mensis  lunii  ad  senatum  urbis  delatum  est  advenas  illos  novum  ordinem 
religiosum  meditari.  Qui  senatoribus  ad  rem  cognoscendam  delectis  responderunt 
se  veterem  religionem  catholicam  tenere  et  vitam ,  quam  instituissent ,  ex  speciali 
facultate  summi  pontificis  instituisse.  Paucis  diebus  post  Faber  novum  a  S.  Ignatio 
mandatum  accepit,  quo  in  Portugalliam  ad  regem  proficisci  iubebatur,  et  12.  lulii 
Colonia  discessit  (Memoriale  I.  c).  Abiens  autem  Sociis  „M.  Leonhardum  Kessel 
praefecif.  Canisius  in  *  littei-is  3.  lunii  1590  ad  Madium  datis  (cf.  supra  p.  98'). 
Similiter  (temporum  tamen  ordine  nonnihil  neglecto)  idem  in  *  parte  nondum  vulgata 
epistulae  ad  P.  loannem  Busaeum  S.  J.  datae  Friburgo  Helvetiorum  2.  lanuarii  1596; 
apographum  est  in  cod.  colon.  ,Litt.  Epistt.  var."'  f.  11.  12.  Ceterum  vido  infra, 
monum.  17—20. 


104  13.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

abiens  constitueras;  et  exorta  per  Senatum  contra  nos  turbatio  rem 
nostram  stabilire  tacite  videbatur.  Yerum  XXYIII  die  lulii  praeter 
omnem  exspectationem  redit  ad  nostrum  hospitium  Consul  ille  qui 
prius  cum  liic  etiam  esses,  a  Senatu  missus  ad  nos  venerati;  nunc 
tamen  celebriori  quam  tunc  Senatorum  Caterva  stipatus.  Is  Magistrum 
Petrum  de  Hallis^  et  me  domi  offendit,  omniumque  Senatorum  Con- 
sedentium  nomine  sic  locutus  est:  Retulimus  ad  Senatum  quas  nuper 
instituti  ac  purgationis  vestrae  rationes  accepimus:  nunc  auctiorem 
reddi  numerum  vestrum  intelligimus.  Tum  hic  erant  plus  minus 
undecim.  Ego,  recte,  inquam,  nunc  tantum  novem^.  Ille,  nihil 
cunctatus ,  ut  ut  est  inquit,  Amplissimi  Senatus  nostri  sententiam  ac 
edictum  adfero.  Yobis  quotquot  hic  una  degitis  ex  nostra  civitate 
statim  demigrandum  erit,  quoquo  tandem  velitis,  nec  longius  hic 
nobis  eritis  ferendi.  Nullam  ad  haec  rationem  prorsus  allegarunt. 
Ego  itaque  sic  interloquebar :  Dominos  nostros  Senatores  tantum  ro- 
gamus  ut,  si  nobis  hinc  fuerit  cedendum,  relinquant  honestum  testi- 
monium  salvae  nobis  et  famae  et  innocentiae,  quo  probemus  ex- 
teris  nulla  flagitiorum  causa  nos  hinc  exturbatos ;  quod  multis  alioqui 
in  proclivi  erit  de  nobis  suspicari.  Rem  veluti  indignam  hanc  repu- 
diarunt.  Si,  inquiunt,  non  acciti,  neque  rogata  prius  nostra  sententia 
huc  accessistis,  neque  nunc  ullo  nostro  testimonio  comprobati  abs- 
cedetis.  Rursus  ego :  Si  vobis  est  pro  ratione  voluntas,  animadvertant, 
precor,  Domini,  quam  indigne  viros  innocuos  ejicere  cogitent,  ut  qu 
suis  tantum  sumptibus  literarum  studia  prosequuntur ;  adeoque  rectius 
expendite  qua  demum  purgatione  summo  Judici  Deo  tantum  his  illa- 
tam  injuriam  comprobetis.  Tum  illi  concitatiores  dixere:  et  tu  minaris 
nobis?  Placide  respondeo :  nihil  minarum  vobis  intento,  sed  de  ratione 
Judici  Deo  reddenda  vos  admoneo  quod  Dominis  innocentibus  gravis- 
simum  edictum  praescribatis.  Curate  vos,  inquit  Consul,  ut  ne  se- 
cundo  redeundum  nobis  huc  sit  ob  praeteritam  Senatus  hanc  senten- 
tiam:  octo  dies  concedimus  intra  quos  de  re  familiari  disponere 
liceat;  interim  ad  hinc  exeundum  accingimini.  Tandem  exeuntes  ita 
dimissi:  Deum  libentes'  precabimur  pro  vobis  omnibus  ubicumque  futuri 

*  libens  apogr. 


1  Goswinus  de  Lomersheim  is  erat  (vide  infra,  iiionum.  19<-)-  Qui  24.  Decem- 
bris  1543  senator  (ad  annum)  electus  est  sive  „intravit  consulatum".  *  Cod.  ^Rats- 
liste  1439  Weihn.  —  1622  Joh."  Coloniae  in  archivo  historico  civitatis. 

2  Petrus  Faber  (De  Smet) ,  natus  anno  1518  in  oppido  Hal  prope  Bruxellas, 
in  Societatem  admissus  Lovanii  ineunte  anno  1544,  inde  statim  cum  compluribus  aliis 
tironibus  a  Beato  Petro  Fabro  in  Lusitaniam  missus  et  a  P.  Simone  Rodericio  inde 
statim  in  Belgium  remissus,  obiit  rector  collegii  S.  J.  patavini  anno  1548.  ([L.  Dd- 
placc  S.  .J.]  L'etablissement  de  la  Compagnie  de  Jesus  dans  les  Pays-Bas  [Bruxelles 
1886]  p.  1*.  Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fahro  J,  210.  212.   Maiiareus,  Commentarius  p.  4). 

3  Faber  mense  Julio,  cum  ad  iter  lusitanum  se  accingeret,  Danielem  Paey- 
broeck  et  lacobum  Lhostium  Colonia  Romam  miserat  {Orlandinus  1.  c.  1.  4,  n.  104. 
Polancus,  Chronicon  I,  133). 


27.  Augusti  et  27.  Septembris  1544.  105 

sumusi.  Oh  nos  jam  felices  taiito  lionore  cohonestati  I  Cur  enim 
honor  non  est  tanta  severitate  dijudicari,  proscribi,  exterminari,  citra 
rationem  omneni,  praesertim  ubi  tam  atrox  injuria  praeter  demeritum 
infligitur,  non  a  scurris,  sed  a  viris  honoratis  ac  omnium  opinione 
prudentissimis,  atque  in  fide  per  omnem  Germaniam  longe  constantis- 
simis ;  quorum  concors  sententia  causam  facit  illustriorem  ^.  Hanc 
vero  sententiam  in  nos  editam  tota  pene  civitas  etiamnum  com- 
probat,  eo  quod  juste  factum  clamant  ut  sectae  novae  auctores  sub- 
moveantur.  Omnes  hominum  congressus  et  convivia  circa  nos  judi- 
candos  damnandosque  versantur.  Quin  volitant  passim  et  carmina 
de  Jesuitis,  bene  famosa.  Signum  sumus  cui  contradicitur,  ut 
?:evelentur  ex  multorum  cordibus  cogitationes^.  Prius 
auditum  est,  Boni;  nunc  vero,  Non,  sed  seducunt*  juvenes  quos 
ad  se  pelliciunt;  seducunt  matronas  etiam  quarum  nummis  gaudere 
norunt.  Sic  transimus  per  famam  bonam  et  ignominiam^ 
non  digni  fortasse,  qui  corporis  itidera  et  sanguinis  oblatione  confite- 
amur  et  glorificemus  Dominum  crucifixum.  Amicos  vero ,  quibus 
confidere  posse  videbamur,  fideliter  mutos  et  quietos  experti  sumus, 
aut  qui  saltem  privatis''  consihis  nos  juvare  contenti  fuere  potius 
quam  sese  pro  nobis  objicerent  Magistratui,  Quod  proculdubio  Prior 
Carthusiae  ^  non  detrectasset,  si  Dominus  pro  maiori  nostrum  proba- 
tione  tantum  amicum  non  voluisset  abesse  in  hunc  usque  diem.  Ego 
Senatorum  edictum  retuli  primum  ad  Reverendum  Dominum  Londen- 
sem  '^  et  Licentiatum  Magistrum  Andream  ^.  Hi  non  parendum  existi- 
mantes  jubent  audiri  Kectorem^.  Rector  in  coena  me  detinuit,  que- 
relas ,  nescio  quas ,  ut  satis  audivisti ,  repHcans ,  et  hoc  nostrum 
institutum  diuturnum  esse  non  posse  pro  suo  capite  contestans ,  me 
vero  magno  cum  fructu  putans  ad  communem  istorum  statum  divertere 
posse,    etc.     Nunquam  putaram  futuros  tantos  ac   [tam]   varios   qui. 


saltem  privatis  saltem  ajxxjy. 


^  Multa  ex  iis,  quae  in  hac  epistula  de  primorum  Socioruiu  coloniensium  vexa- 
tione  referuntur,  adliuc  ignota  fuerunt. 

2  Leo  X.  Coloniam  ^agri  domini  piissimam  et  religiosissimam  cultricem" 
appellavit  (L.  Enncn ,  Geschichte  der  Stadt  Koln  III,  781;  IV.  189).  Anno  1520 
Lutheri  scripta  Coloniae  sollemniter  concremata ;  ibidem  multi  contra  eum  eiusque 
sectatores  libri  compositi  suut.  Bucerus  30.  Martii  1542  Vadiano  scripsit:  Her- 
manno  de  Weda  ,,cum  maxima  cleri  parte  etiam  ipsa  civitas  in  causa  Christi 
[lutheranismi]  refragatur"  (apud  C.  Varrentmpp ,  Hermann  von  AVied  I  [Leipzig 
1878],  1202).  »  Luc.  2,  34.  "  lo.  7,  12.  ">  2  Cor.  6,  8. 

^  Gerardus  Kalckbrenner.  "  Georgium  de  Skodborg  dicit. 

^  Andream  Herll. 

^  Rector  universitatis  tunc  erat  Magister  Hermannus  Blanckfort  (Blankenforst) 
monasteriensis ,  pastor  ad  S.  Columbae,  quem  capitulum  nietropolitanum  anno  1542 
Hermanno  de  AVeda  raiserat  ad  orationes  in  feriis  natalitiis  habendas  Bucerumque 
ab  eius  aula  aixendum  {Varrentrapp  I.  c.  I,  134.  Fr.  I.  v.  Bianco ,  Die  alte  Uni- 
versitaet  Koeln  I  [Koeln  1855],  833). 


\Q^  13.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

ut  illi  feeere,  amanter  alio  me  vellent  abduxisse:  In  duobus  Gym- 
nasiis  me  jam  saepe  multumque  Lectorem  expetiverunt ,  etiam  illi 
penes  quos  Lectorem  instituendi  jus  manet.  In  Collegiatis  Ecclesiis 
duabus,  ut  in  summo  templo,  et  apud  Sanctum  Gerionem,  omnium 
Coloniae  clarissimis,  obtulerunt  mihi  praebendas ;  fucus  liic  erat.  Pri- 
mum  ingenii  mei  nobilitatem  aliquam  commendare  visi  sunt,  ita  ut, 
quum  possem,  jure  velle  quoque  deberem  id  quod  hoc  tempore  pluri- 
mum  illustraret  hic  gloriam  Christi,  quod  ad  communem  fructum  et 
aliorum  salutem  rectissime  spectaret,  et  quod  me  cumprimis  Deo 
gratum,  Coloniensibus  frugiferura,  piisque  omnibus  acceptum  redderet, 
nempe,  si,  non  alio  secedens,  quae  jam  coepissem  studia  absolverem, 
doccndi  vero  auctoritatem  doctorali  promotione  mihi  facerem  auctio- 
rem.  Id  quod  ut  commodius  assequerer,  ecclesiasticis  bonis  opus  esse 
in  hoc  ipsum  constitutis,  etiam  juxta  Christi  intentionem,  ut,  qui  deservit 
altari,  non  suis  militet  impensis  sed  vivat  de  Altarioi.  Quasi 
modo  praesumptuosum  sit  ad  vitam  redire  apostolicam  illam  quando 
ministris  sua  stipendia  constituta  non  erant  ^,  quae  etsi  [?] "  nunc  non 
essent  Apostolos  in  nuditate  imitandos  arbitrarentur.  Sed  quia,  in- 
quiunt,  patrimonium  tibi  obtigit  opimum  satis,  aut  hinc  pios  et  stu- 
diosos  tibi  fovondos  assume  ^,  aut  si  phine  vis  Evangelium  ut  tu  inter- 
pretaris,  imitari,  patrimonium  desere,  bonisque  pauperum  in  Ecclesia 
sustentare.  Nihil  hinc  amplius  tibi  permitte  [quam]  **  quod  ad  victum 
et  amictum  satis  est.  Reliquum  in  honestos  usus  ad  omnem  aedili- 
cationem  converte.  Tuum  est  pro  tuis  viribus  quas  firmabit  Deus, 
huic  afflictae  Ecclesiae  opem  adferre  vivendo  [?]^  legendo,  concionando. 
Ceterum  pudet  ista  longius  prosequi  ne  frigidorum  hominum  nugis, 
quas  facile  confutavi,  videar  ipse  mihi  conciliare*^  laudem,  quam  certe 
nullam  mereor.  Dominus  docet  manus  ad  praelium  et  digi- 
tos  ad  bellum*,  cum  eruit  servulum  suum  de  manu  filiorum 
alienorum,  quorum  os  loquutum  est  vanitatem^  Quidni? 
Promptuaria  eorum  plena,  utinam  adhuc  non  eructantia  ex 
hoc  in  illud*5,  etc.  Ego  quidem  istorum  insultu  firmior  factus  ad- 
huc  Deum  precor  pro  ipsis  ac  etiam  contra  ipsos  ut  in  concilium 
eorum  non  veniat  anima  mea  et  in  coetum"  illorum  non 
veniat  gloria  inea^.  Cumque  sit  mei  memoria  frequens,  ubicumque 
de  Jesuitis  incidit  sermo,  nihil  tamen  adeo  deplorant  quam  me.  Bonus  is 
est,  inquiunt,  et  hujus  ingenii  candore  simplici  abutuntur  ad  suae  sectae 
confirmationem ,   eumque   nobis   hinc   abstrahunt  et  abducunt  longius. 


si  ?         ^  Vcl  nisi.         '  Slc.  orando  .^         ''  couciliari  apoyr.         "  coetu  iqxxjr. 


'  1  Cor.  9,  4-1.5.     Cf.  Matth.  10,  10.     Luc.  10,  7.     1  Tim.  5,  IS. 
2  Act.  20,  33-35.     1  Cor.  9.  15.  18. 

'  Canisius  id  praestabat  tum  erga  eos,  (^ui  de  Societate  erant.    tuni  erga 
ternos,  v.  g.  Georgium  Ederum.     Cf.  supra  p.  45  et  infra,  nionuni.  14. 

*  l's.  143,  1.  '"  Ps.  14.3,  11.  «  Ps.  143,  13.  "  <4en.  49,  6. 


27.  Augusti  et  27.  Septembris  1544.  107 

Hoc  modo  cunctorum  calumniis  etiam  Ecclesiasticorum  obnoxii  sumus, 
Nunc  ad  Rectorem  redeo ,  cui  nescio  quid  imputant  amici  nostri. 
Consultum  fuit  ut  indignam  edicti  severitatem  Rectori  per  supplica- 
tionem  explicaremus ,  et  ad  ipsum  ceu  patrem  et  judicem  nostrum 
referrenms  causam  omnem  ac  totius  innocentiae  famaeque  defensio- 
nem  ^.  Id  a  me  factum  est.  Quae  supplicatio  omnibus  omnium  ca- 
lumniis  abunde  respondit  ac  Rectoris  erga  nos  curam  et  patrocinium 
de1)itum*  postulavit  in  tanto  Senatus  furore.  Placuit  supplicatio  tam 
Rectori  quam  Decanis  omnium  facultatum.  Rectori  tantum  ea  cura 
credita  fuit  ut  praecipuos  Consules  super  nostro  negotio  conveniret 
auditurus  cur  ita  censuissent  ^ ;  deinde  commodius  ab  Universitate 
supplicationem  pro  nobis  exhiberi  posse  judicatum  est.  At  Rector 
Consules  admodum  nobis  oifensos  invenit  partim  ob  speciem  conventi- 
culi  quam  prae  se  ferret  nostra  cohabitatio,  partim  ob  novae  Religionis 
quam  meditaremur  introductionem  ^  et  ad  quam  bonos  juvenes  pelli- 
ceremus  cum  parentum  injuria.  Hac  hebdomada  sibi  literas  a  Caesare 
missas  fuisse  testabantur  quibus  juberentur  e  civitate  pelli  nova- 
tores  omnes  aut  novae  sectae  vel  professionis  homines,  cujusmodi 
hic  manere  conquestus  esset  ipse  Caesar*.  Id  vero  pro  sua  pru- 
dentia  retorserunt  in  nos.  Respondi  Rectori  tantum  abesse  ut 
Caesar  suis  literis  nos  voluerit  notatos  ut  etiam  polliceamur  statim 
nos  exhibituros  longe  diversam  Caesaris  sententiam  quam  suis  ipse 
scriptis   comprobaturus  sit.     Consules   nullam  dilationem  recipiendam 


deditum  cqmjr. 


^  Urbanus  VI.,  cum  anno  1388  Coloniae  „Studium  Generale  ad  iustar  Studii 
Parisiensis"  institueret,  parisiensis  etiam  universitatis  privilegia  eidem  impertivit, 
V.  g.  „securitatem  viarum  et  portuum,  eimdo,  redeundo,  morando,  portando,  repor- 
tando".  Omnia  universitatis  ^supposita"'  immunitatibus  et  privilegiis  clericorum 
fruebantur  {Bianco  1.  c.  I,  75.  90;  Anlag.  1 — 3).  Ac  lacobiis  Middendorpius ,  qui 
et  ipse  saeculo  XVI.  rector  universitatis  coloniensis  fuit,  affirmat:  [Rector  huius 
academiae]  „in  omnibus  causis,  criminalibus  et  ciuilibus,  iurisdictionem  exercet.  .  . 
Solius  haeresis  cognitionem  non  vsurpat.  .  .  Est  huius  academiae  Rector,  praeter 
aliarum  quarundam  morem ,  priuilegiorum  quoque  conservator  et  iudex"  (Acade- 
miarum  orbis  Christiani  libri  duo  [Coloniae  1572]  p.  279).  Urbs  coloniensis  acade- 
miae  patrona  quaedam  erat:  academicorum  personas,  iura,  bona,  libertates  tuebatur, 
idque  potissimum  per  qiiattuor  ^provisores"  suos  praestabat  {H.  Keussen,  Die  Stadt 
Koln  als  Patronin  ihrer  Hochschule,  in  „Westdeutsche  Zeitschrift  fiir  Geschichte 
und  Kunst",  Jahrg.  9  [Trier  1890],  p.  344-404;  Jahrg.  10  [Trier  1891],  p.  62—104). 

^  „Sex  Coloniensis  Reipublicae  consules  habentur,  quorum  bini ,  per  vices, 
iutegro  anno  magistratum  gerunt:  quatuor  autem  seniores,  academiae  prouisores 
appellantur,  qui  nihil,  quod  ad  splendorem  eius  pertineat,  de  sua  diligentia  praeter- 
mittunf  [Middendorpius  I.  c.  p.  281 — 282).  Keussen  vero  affirmat  quattuor  illos 
provisores  ex  consilio  quidem  urbis  delectos  esse,  munus  autem  ^provisorum"  usque 
ad  mortem  retinuisse  (1.  c.  IX,  349 — 351). 

^  Quia  Coloniae  monasteria  iam  exstabant  multa  eaque  comphiribus  oneribus 
publicis  libera,  cives  nova  condi  nolebant. 

*  Nescio  an  litterae  Caroli  V.  significentur ,  quas  15.  Augusti  1543  [1544?] 
coram  senatu  urbis  lectas  esse  affirraat  Ennen  (I.  c.  IV,  454). 


1Q3  13.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

csse  putarunt,  sed  nec  Caesaris  quidem  literis  in  aliam  sententiam 
quam  quae  pronunciata  esset  se  permovendos  esse  testantur,  non 
dubitantes  quin  praesenti  Caesari  suae  sententiae  justam  dare  possint 
rationem.  Ista  cum  renunciasset  mihi  Eector,  parum  spei  nobis  reli- 
quum  feeit,  addens,  ita  pertinaciter  Consules  tueri  sententiam  suam,  ut 
praemonuissent  nulla  ratione  vel  opera  Universitatis  in  aliam  mentem 
deflecti  se  posse.  Quare  non  est,  inquit  Kector,  ut  frustra  tentemus 
quicquam  contra  Magistratus  quorum  favore  nobis  et  gratia  opus 
cst:  alios  velim  amicos  vobis  concilietis.  Tantum  hoc  remedii  super- 
est  ut  in  varia  hospitia  segregemini.  Quae  disjunctio  paulatim  pla- 
cabit  Senatus  furorem,  cui  nunc  patienter  cedendum  est  ad  tempus: 
facile  fuerit  postea  ad  mutuum  redire  consortium  ^.  In  hanc  sen- 
tentiam  amici,  quotquot  eonsulere  poteramus  convenerunt  nec  aliter 
mitigari  posse  Magistratum  testificati  sunt.  Non  tamen  acquievimus 
nisi  primuni  collatis  inter  nos  quoque  sententiis  judicassemus  ad  Do- 
minum  Chiudium^  haec  omnia  referri  oportere,  quomodo  nos  ipse 
praemonueras.  Tardius  enim  Roma  super  his  responsura  videbatur. 
Missimus^  igitur  Magistrum  Ambrosium  ^  Augustam  una  cum  Canonico 
Tornacensi  *.  Is  ex  auditu  quia  praeclaram  de  nostra  Societate  opi- 
nionem  conceperat,  clam  quaesivit  nos  Lovanii,  inde  Coloniam  nostra 
causa  petens.  Yir  hic  est  aetatis  provectae,  nuper  sacerdos,  et  ante 
annos  forte  sex  apud  Parisienses  Artium  Magister  effectus;  genere 
quidem  et  patrimonio  clarus  at  longe  clarior  eo  quod  insciis  parentibus 
fortiter  et  suos  et  sua  relinquere  constituerit  ob  nudum  Christum 
cui  soH,  vel  apud  nos,  si  permittatur,  vel  in  alia  Keligione  totum  se 
cupit  devovere,  Mirabilis  ac  plane  laudabilis  Deus  qui  tum  afflictos 
servos  suos  novo  fratre  dignatus  est  consolari  et  augere.  Confratrem 
jure  dixerim  qui  nobiscum  in  tribulationibus  gaudere  potuit^,  sed  et 
nobiscum,  si  opus  fuisset,  non  solum  in  carcerem,  verum  etiam  in 
crucem   et  mortem  duci  voluit*^.     Nos  tamen  ut  ne  saevientium  ani- 


"  Sic.     Ecidein  scrihendi  ratio  postea  quoqiie  coinjjJurws  recurret. 


'  Quid  rector  hac  de  re  in   „libro  Actorum"  notaverit,   vide  infra.  niununi.  20. 

2  P.  Claudium  Le  lay  S.  J.  (cf.  supra  p.  43^)  paucis  ante  mensibus  a  Paulo  III. 
et  ab  Hieronymo  Yerallo  Nuntio  sibi  obtinuerat  consiliarium  et  adiutoreni  Otto  Truch- 
sessius  de  Waldburg,  episcopus  augustanus  {Gius.  Boero  S.  J.,  Vita  del  Servo  di 
Dio  P.  Claudio  laio  [Firenze  1878]  \.  55—60). 

^  „Anibrosius  de  Lyra",  ^Belga"  (Lierre,  Lier.  urbs  prope  Antverpiam),  Gandiae 
in  collegio  a  S.  Francisco  Borgia  condito  auno  1546  magister  constitutus  et  proximo 
anno  mortuus  est  {Orlatidinus  1.  c.  1.  6,  n.  60;  1.  7,  n.  58).  De  eo  scribit  etiam  loh. 
Xadasi  S.  J.,  Annus  dierum  memorabilium  Societatis  lesu  (Antverpiae  1665)  p.  74. 
*  Is  erat  Quintinus  Cbarlat,  tbeologiae  licentiatus,  iu  pago  Baudour  (in  Belgio) 
naius.  Qui  anno  1553  primus  in  coliegio  roniano  casus  conscientiae  explicavit  et 
anno  1554  a  S.  Ignatio  Tornacum  ad  causam  fidei  fulciendam  missus  est;  mortuus 
ibidem  mense  lulio  anno  1556  {Orlandinus  I.  c.  1.  13,  n.  2;  1.  14,  n.  48.  L.  Del- 
place  S.  J. ,  Le  Protestantisme  et  la  Compagnie  de  Jesus  ii  Tournai  au  XVP  siecle 
[Bru.xelles  1891J  p.  16—25).  »  Cf.  2  Cor.  7,  4.  «  Cf.  Luc.  22,  33. 


27.  Augusti  et  27.  Septembris  1544.  109 

mos  aucto  jam  niimero  provocaremus  illico  dimissimus  Magistrum 
Ambrosium  et  ejus  comitem  hunc  ipsum  Canonicum.  Nunc  vero  quid 
Dominus  Claudius  sive  Chaius  de  nobis  statuet  rescire  percupimus, 
utrum  *  Romam,  an  Lovanium,  quod  plerique  malunt,  profecturi  simus. 
Magister  Lambertus  ^  et  Ego  a  Magistro  Andrea,  veteri  meo  hospite, 
vocati  sumus  et  excepti.  Magister  Petrus  de  Hallis  et  Magister 
Jacobus^  apud  Praedicatores :  Dominus  Alvarus  et  Magister  Franci- 
scus^  apud  Bursani'*  cubicula  sibi  conduxere.  Dominus  Leonardus' 
et  Thomas^  quotidie  Bursam  visitant,  etiamsi  victum  et  domicilium 
habeant  in  Carthusia'.  Sed  vivit  Dominus  qui  dispersiones  Is- 
raelis  congregabit^.  Corpore  disjunctos  ad  tempus,  idem  spiritus 
tirmiori  glutino  brevi  connectet  spero  quam  antehac  unquam.  Dei 
gratia  fit  ut  jam  in  suo  quisque  officio  contineatur  perinde  ac  dum 
congregatim  viveremus.  Domum  quam  in  annum  conduxeras  alteri 
tradere  cuperemus.  Quicquid  a  Domina  Margareta^  et  altera  vidua 
mutuo  sumpseramus  modo  restitutum  est.  Ut  primum  alio  ablegabimur, 
Deo  juvante  ad  iter  erimus  expediti;  quod  nec  mihi  difficilius  fore 
confido  prae  aliis,  tametsi  pluribus  adhuc  sarcinis  gravato.  Sed  ju- 
vabit  certe  ab  his  collum  excutere  tandem  ut  jugo  Christi  suscipiendo 
sim  aptior,  dum  nudus  nudum  Christum  et  hunc  crucifixum  specto, 
sequor,  disco,  et  teneo.  Quia  vero  Senatus  non  movebatur  literarum 
mentione  quas  a  Caesare  nos  impetraturos  promisseramus ,  idcirco 
Dominum  Poggium  Legatum  Apostolicum  urgere  super  his  noluimus, 
cum  partim  tuis  ad  ipsum  literis,  quas  missimus,  partim  Reveren- 
dissimi  Domini  Londensis  et  Magistri  Nostri  Tilani^'^  scriptis  haec 
omnia  sint  perscripta.  lunxit  tamen  et  Dominus  Alvarus  suas  ad 
illum  literas,  ut  certo  credamus  tantum  Patronum  vel  tua  causa  nobis 
adhuc  profuturum,  licet  ea  defensio  sera  forte  futura  sit.  Alirum  quam 
simus  odiosi  Archiepiscopo  nostro,  cujus  fides  apud  Catholicos  omnes 
tam  olet  sordideii.  Is  Consules  Colonienses  jam  saepe  monuit  coram 
ac  severiter,  ut  nos,  diabolicae  sectae  homines  et  Reipublicae  pestes 

"  an  utrum  apogr. 


'  De  Castro  (Castrius,  Duchateau)  ;  cf.  supra  p.  102. 

-  lacobus  Faber ,  duacensis ,  magister  artium ;  qui  theologiae  operam  dabat ; 
cf.  supra  p.  103 '^. 

^  Calza  (Calsa),  studiosus  theologiae,  de  quo  supra  p.  103 ^.  *  Montanam. 

'  Leonardus  Kessel,    lovaniensis ;    de  quo  supra  p.  103-.  103  ^  et  saepe  infra. 

*  Thomas  Balvich,  tornacensis,  artium  studiosus  (cf.  supra  p.  103-);  qui  idem 
esse  videtur  ac  Thomas  ille  Poghius,  de  quo  Orlandinus  1.  c.  1.  4,  n.  82.  104,  et 
Manareiis  1.  c.  p.  4;  cf.  B.  Petri  Fahri  Memoriale  p.  337. 

■^  His  verbis  refelluntur  Orlandinus,  Reiffenberg  etc,  scribentes  hanc  Sociorum 
separationem  factam  esse  anno  1545.  ®  Ps.  146,  2. 

*  Questenburch  seu  Questenberg ;  de  qua  plura  infra. 

'"  loannem  Stempel  0.  Pr.,  tilanum,  dicit;  cf.  supra  p.  100**. 

"  Faber  clero,  universitati,  civibus  in  iide  catholica  confirmandis  operam  dabat ; 
id  quoque  agebat,  ut  Caesaris  et  Nuntii  auxilium  contra  archiepiscopum  pcr  litteras 
imploraretur  (cf.  Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fahro  I,  194.  238.  378). 


\l()  13.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

iiiinime  ferrent,  sibi  nostros  conatus  jam  per.spectos  esse,  nec  alios 
quam  exploratores  hic  manei'e  nos,  liinc  sibi  cessandum  prius  non  esse 
quam  omnes  e  sua  Diocesi  comperiat  exturbatos  iri  ^.  Benedictus 
Deus  qui  tanto  potiores  haberi  nos  voluit  ipsis  Apostatis,  Haere.siar- 
chis,  ac  Monasteriorum  descrtoribus^  qui  non  modo  |non]  propelkmtur. 
sed  propositis  etiam  stipendiis  huc  undecumque  accersiuntur,  ac  splen- 
dide  foventur^.  Timent  quidam  impulsu  Archiepiscopi  nos  hic  ne 
segregatim  quidem  ferendos  esse  a  Senatu  quoad  a  Domino  Chaio-'^ 
responsum  detur.  Yerum,  quantula  vis  hominum  est  quamlibet  ma- 
lorum,  si  ea  non  divina  voluntate  fulciatur.  Ubi  proinde  sic  Deo 
visum  erit,  recte  nobiscum  agi  non  dubitabimus,  ac  eo  rectius,  quo 
phu-ium  saevitiam  experiemur.  Tyrocinium  hoc  est  ac  ludus  tantum. 
Utinam,  utinam  digni  simus  nonnumquam  quibus  pro  Christi  nomine 
legitima  certamina  decernantur,  ita  ut  nostra  sitis,  et  fames,  et  gloria, 
et  quies,  et  pax,  et  vita  omnis  in  cruce  sit  Domini  Nostri  Jesu 
Christi*,  Patris  totius  consolationis^  ac  spei.  Per  quem  summis 
votis  lieverendam  Paternitatem  Tuam  ac  fratres  nostros  qui  tecum  et 
circa  te  sunt,  obsecramus  hic  omnes  ut  orationibus  vestris  infirmitatem 
no.stram  adjuvetis  ^,  perpetuo  memores  nostri.  Sakitamus  denique  quot- 
quot  isthic  nobis  in  Christo  charissimi  fratres  agunt,  quos  et  ego  pe- 
cukariter  compellans  oro  et  obsecro ,  lacrimans  etiam ,  ut  peccatoris 
Kanisii  veknt  kbentes*  apud  Deum  semper  meminisse. 

Coloniae  27.'  Augusti. 

Reverendae  Dominationis  Vestrae 

Quem  in  Christo  genuisti  fikus  et  servus 
Petrus  Kanisius  Noviomagensis 

*  libens  apogr. 


^  Haec  (cf.  etiam  infra,  p.  111)  clare  ostendunt,  quam  non  recte  los.  Hansen  affir- 
met,  Societatis  lesu  historicos  fabulam  narrasse  et  sua  ipsorum  commenta  protulisse. 
cum  assererent,  Socios  ab  Hermanno  archiepiscopo  ad  consules  dehitos  esse  („Die  Ordens- 
litteratur  fabelt  von  einer  besondern  Anzeige  Hennanns  v.  Wied  an  den  Rat.  .  .  Die  An- 
7X'ige  gehih-t  in  den  oben  geschilderten  Marcbencomplex."  Die  erste  Niederlassuug  der 
Jesuiten  in  Koln  1542—1547.  Zugleich  ein  Beitrag  zur  Kritik  der  Litteratur  des  Ordens : 
in  ^Bcitriige  zur  Geschichte  vornehmlich  Kolns  u.  der  Rheinlande"  [Koln  1895]  p.  196  ^). 

2  Martinum  Bucerum,  ex  sacerdote  zwinglianum ,  anno  1542  secundis  nuptiis 
iunctum  Wibrandi  Rosenbh^tt.  Oecohampadii  et  postea  Capitonis  viduae,  Hermannus 
archiepiscopus  mense  Decembri  eiusdem  anni  contionatorem  constituit  in  summo 
templo  bonnensi;  quem  proximo  anno,  Hermanno  probante,  religionis  ^reformandae" 
gratia  convenerunt  Mehmchthon,  Pistorius,  Hedio,  ex  catholico  contionatore  mogun- 
tino  zAvinglianus  minister  apud  argentinenses.  ^Reformationem"  a  Bucero  et  Mehin- 
chthone  exaratam  Hermannus  anno  1544  omnibns  capitulorum  rusticorum  decanis 
misit.  Eodem  favente  „evangelium  pnrum"  promulgabatur  Andernaci  a  Sarcerio, 
et  Bonnae  a  loanne  Meinertzhagen ,  qui  ex  conventu  minoritarum  coloniensi  pro- 
fugns  pahun  uxorem  duxerat  .  .  [Binnco  1.  c.  I,  424.  Varrcntrapp  1.  c.  p.  123.  125. 
157—158.  178.  232.    T<in.  DrMingcr,  Die  Reformation  II  [Arnheim  1854],  22—23). 

»  Chiudium  laium  (Le  lay)  dicit.  '  CTal.  6,  14.  '^  Cf.  2  Cor.  1,  3. 

«  Cf.  Rom.  15.  30—33;  2  Cor.  1,  11. 

"  Ita  —  non  21  (Boero)  —   interiirotiui    o])ortet   signum ,    (luod    est    in    auto- 


27.  Augusti  et  27.  Septembris  1544.  JH 

pro  quo  Tua  Paternitas  orare  dignetur. 
Cum  ista  scripsisseni  ^,  adeo  non  refrixit  Senatus  aestuans  sae- 
vitia  ut  deinde  quotquot  nostrum  invenissent*  comprehendere  volu- 
erint  utut  jam  disjunctos.  Quod  certe  factum  fuisset  nisi  in  ipso 
quasi  momento  Magister  N.  Tielanus  occurrisset  duci  carnificum  qui 
nos  jamjam  in  carcerem  erant  abducturi.  Sed  nescio  an  potius  gau- 
dere  debeamus  quod  per  amicissimum  virum  Deus  id  a  nobis  tum 
averterit,  an  potius  dolere,  ut  mihi  videtur,  quod  tanta  gratia  fru- 
strati  simus.  Etenim  veram  gratiam  fore  putassem  dum  ejuscemodi 
beneficiis  pensantur  tua*"  erga  Colonienses  beneficia  nostrumque  omni- 
bus  gratificandi  studium.  Sed  et  optabile  mihi  videtur  vinculorum 
carcerisque  fructus  gustasse.  Paulo  jam  post  creati  sunt  novi  Con- 
sules  et  hi  nobis  addicti  ^,  praesertim  mihi,  quem,  veluti  ducem  fratrum 
maleficorum,  statuerant  prius  conjiciendum  esse  in  carcerem.  Sed 
brevi  post  deferbuit  furor,  nullumque  periculum  nobis  timendum  fuit. 
Conquievit  saeva  de  nobis  fama ;  coepitque  major  fieri  de  nobis  existi- 
matio.  Nisi  quod  Archiepiscopus  palam  testaretur  et  repeteret  se 
facturum  ut  hic  non  relinqueremur,  scilicet,  e  sua  Diocesi  profligare- 
mur.  Nunc  vero  Clerus  primarius  et  secundarius^  plane  concors 
liberrime  obsistit  conatibus  Archiepiscopi  sui  ut  is  facile  nos  dimis- 
surus  sit.  Responsum  Domini  Claudii  sic  habebat  ut  14  Septembris 
abiremus  hinc  Augustam  et  Romam  universi,  quod  fieri  non  potuit 
ob  languentem  Dominum  Lambertum  qui  nunc  mensem  febribus  affli- 
gitur  cum  vitae  suae  periculo  ut  etiamnum  una  cum  medico  metuimus. 
Dein  fratribus  visum  est  magis  ex  tua  sententia  futurum,  si,  ut  et 
praemonueras,  hinc  omnes  non  facile  discederemus,  nisi  tamen  Superi- 
oribus  ita  videretur.  Verum  Dominus  Alvarus  in  primis  literis  dum 
rem  omnem  retuHt  ad  Dominum  Claudium,  ait  se  non  prudenter  satis 
egisse,  quod  timidiuscule  scripsisset  ac  si  nullus  hic  omnino  locus  aut 


invissent  apogr.  ^  tum  cqiogv. 


grapho  (ir.  WaUenhach,  Anleituni;  zur  lateinischen  Palaeograpliie  [4.  Aufl..  Leipzig 
1886]  p.  102). 

'  Occasio  opportuna  has  litteras  ad  Fabrum  inittendi  Canisio  mense  Augusto 
non  videtur  esse  obhita. 

^  Quam  consulum  electionein  Canisius  hic  significet,  nescio.  Bis  singulis  annis 
altera  senatus  ^sedentis"  pars  officiuni  deponebat,  aliique  ad  annum  iis  substitue- 
bantur,  sive  ^senatuni"  vel  „consulatum  intrabant",  sub  festum  nativitatis  Domini  et 
sub  festum  nativitatis  S.  loannis  Baptistae  (24.  lunii) ,  atque  ex  publico  senatorum 
coloniensium  catologo  (^Ratsliste  1439"  etc. ;  cf.  supra  p.  104 ')  constat  dimidias  illas 
senatus  renovationes  pro  anno  1544  factas  esse  24.  Decembris  1543  et  23.  lunii 
1544.  Consules  rem  publicam  gerentes  (Biirgermeister)  a  23.  lunii  1544  —  24.  lunii 
1545  erant  Arnoldus  de  Siegen  et  Hermannus  Suderniann. 

*  „Clerus  primarius"  vocabatur  capitulum  metropolitanum ;  „secundarius"  ce- 
terorum  canonicoruin  collegia,  abbatiae,  nobilium  virginum  coenobia;  „tertiarius" 
pastores ,  monasteria ,  ceteri  conventus.  Hoc  eo  ipso  tempore  testatus  est  Caspar 
Gennep  typographus  coloniensis  {l^arrentrapp  1.  c.  p.  142"). 


112         13.    Canisins  B.  Petro  Fabro.    27.  Augiisti  et  27.  Septembris  1544. 

spes  manendi  superesset.  Unde  post  acceptum  a  Domino  Claudio 
responsum ,  quia  vidit  nullo  modo  verum  esse  quod  ipse  putarat, 
mutavit  sententiam,  dicens  sibi  dubium  non  esse,  quin  et  Domino 
Ignatio  et  Dominationi  Tuae  placeret  ut  saltem  per  hiemem  etiam 
omnes  maneremus  Coloniae,  nisi  major  habenda  esset  ratio  impen- 
sarum.  Quae  ut  satis  essent,  potius  mediam  partem  ad  Dominum 
Claudium  abire  oportere.  Profecto  apud  omnes  ego  multum  urgebam 
ut  ob  multas  vitae  meae  distractiones  ablegarer:  id  quod  diu  credidi 
certo  futurum.  Sed  re  tandem  omnium  votis  trutinata  nemo  non 
reclamavit,  et  me  cum  infirmo  relinquendum  decreverunt,  adjunctis 
etiam  Domino  Alvaro,  Domino  Francisco  ^  et  Domino  Leonardo  ^.  Ceteri 
iter  ingressi  sunt  Augustam  versus.  Unus  Thomas  in  hac  perturba- 
tione  sic  se  a  nobis  alienavit  ut  Carthusiam  adiens  ibi  recipi  con- 
stanter  petierit;  sed  quia  nos  non  audiebat  permissimus  eum  suo 
spiritu  duci.  Qui  Carthusiensibus  ipsis  postmodum  agnitus  prorsus 
improbabatur  nec  juvenem  sibi  convenii-e  dicebant.  Tandem  ad  nos 
rediens  Thomas,  flexis  genibus,  tentationem  illam  profitetur  et  in 
sodalitium  nostrum  restitui  rogat.  Quidam  recusarunt  prius,  at  Ma- 
gister  Petrus  jam  difficilem  hunc  expertus  in  peregrinando  ^  talem 
invenit  spiritum  ut  Thomam  qui  alioquin  Lovanium  fuerat  a  nobis 
remittendus  Romam  usque  secum  perduceret  etiam  solus*.  Alii  con- 
senserunt  ut  Dominus  Claudius  de  juvene  disponeret,  quem  non  con- 
stantiorem  fuisse  dolemus^.  Ego  denique  modo  Germanice  concionari 
coepi.  Lectionem  habeo  diebus  festis  in  Matthaeo.  Sic  enim  Re- 
gentes  Bursae  Montanae  postulaverunt  ^.  Et  cogor  jam  Diaconatum 
hic  suscipere.  Tanto  magis  Kanisii  velint  meminisse  fratres  quum 
orant.  Intra  mensem  centum  fere  Virgines  ad  Monasteria  transierunt 
opera  Domini  Cornelii^  qui  nunc  in  dies  apud  omnes  majoris  ducitur 
cum  etiam  Dominus  Licentiatus  ille  qui  contradixerat ,    graviter  poe- 


1  Calza. 

-  Leonardus  Kessel  B.  Petro  Fabro  Colonia  18.  lanuarii  1545 :  ^Consilio 
fratrum  ego  servivi  infirmo,  et  M.  Petrus  Kanisius  quotidie  visitavit  medicum  et 
curavit  alia  necessaria"   (Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fahro  I,  426—427). 

^  Petrus  Faber  halensis  et  Thonias  Poghius  ineunte  anno  1544  Lovanio  Conim- 
bricam  missi,  sed  inde  brevi  post  in  Belgium  remissi  erant  {Manarcus  1.  c.  p.  3.  4. 
OrlancUmis  1.  c.  1.  4,  n.  82.  103.  104). 

^  Id  est:  Thomae  Komam  perducendi  studio  incendebatur ,  idque  studium  a 
bono  spiritu  proficisci  censebat. 

'^  Kessel  in  litteris  su^^ra  allatis  Fabro  referro  potuit  Thomam  iam  Romae 
esse  apud  S.  Ignatium. 

*  Jn  bursa  montana  Evangelium  .  .  .  docui''  {Canisiiis  in  *litteris  ad  Madium 
datis ;  cf.  supra  p.  98'). 

'  Lovanii  haec  effecta  sunt  a  P.  Cornelio  Vishavaeo,  qui  etiam,  antequam  So- 
cietatem  noverat,  „monachorum  et  monialium  monasteria  replebat"  {Polancus  1.  o. 
I,  116).  Mirum  prorsus  sancto  huic  viro  inerat  charisma,  quo  taedium  rerum  hmna- 
narum  et  virginitatis  amorem  animis  inspiraret.  Imarjo  pritni  saeculi  Societatis 
Icsu  (Antverpiae  1640)  p.  865—866. 


14.    Hernies  Poen  Sociis  coloniensibus.    19.  Decembris  1544.  JJQ 

niteat.  Oretis  pro  Magistro  Lamberto  diligenter  qiii  nunc  morti  pro- 
pinquior  videtur  quam  vitae.  Salutabis  plurimum  venerandos  Dominos 
meos  Franciscum  de  Strada,  Andream^  AEmilianum^,  Alexandrum^ 
et  praesertim  Germanos  omnes. 

Propter  Dominum  Nostrum  velis  me  fratrum  omnium  precibus 
commendare.     1544  27 '^  Septembris.     Coloniae. 

ihesus 

Reverendo  plurimum  in  Christo  Patri  ac  Domino  meo  Magistro 

Petro  Fabro  de  Societate  nominis  lesu. 

Facile  patet  scribendi  et  interpungendi  rationem,  qua  Canisius  ipse  in  hac 
epistula  scribenda  usus  erat,  a  librario  ad  nostri  temporis  morem  accommodatam 
esse.  Qui  idem  in  ceteris  quoque  epistulis  Canisii  ad  Fabrum  datis  praestitit,  quas 
infra  ponemus.  Quomodo  autem  ipse  Canisius  scribere  consueverit,  ex  multis  aliis 
epistulis  facile  cognosci  poterit,  quas  ex  ipsis  autograpbis  descriptas  proponemus. 

Faber  Canisio  rescripsit  ValHsoleto  9.  lulii  1545. 

14. 
31.  HER1IE8  POEX  5, 

canonicus  lovaniensis  et  Societatis  lesu  novicius 

SOCIIS  COLONIAE  DEGENTIBUS^ 

Conimbrica '  19.  Decembris  1544. 

Ex  apographo  oiusdem  temporis  (2",  IV^  PP-)- 

Hortatur  eos,  tit  persecutionem  Coloniae  exortam  atque  aerumnas  quaslihet 
patienter  et  laete  perferant,  propositis  sibi  aeternis  praemiis  ac  Christi  doctrina 
et  exemplo. 


1  Andreas  Oviedus  (Oviedo)  S.  J.  toletanus  studiorum  causa  Parisios  et  Lo- 
vanium  et  inde  anno  1544  a  Fabro  cura  Strada,  loanne  Aragonio,  Hermete  Poen, 
loanne  Covillonio,  Maximiliano  Capella  (de  la  Chapelle),  Cornelio  Vishavaeo  iuniore, 
aliis  in  Lusitaniam  destinatus  est.  Qui  postea  episcopus  hierapolitanus  et  socius 
Nunnii,  Aethiopiae  patriarchae,  designatus  et  in  ea  terra  multa  pro  Christo  passus  est. 

^  De  Loyola;  cf.  supra  p.  102. 

^  „  Alexandrum"  in  actis  non  reperio  ;  fortasse  Canisius  seripsit  vel  scribere  voluit 
jMaximilianum"  [CapeHam];  vide  supra  adnot.  2. 

*  Idem  signum  in  autographo,  quod  supra  p.  110. 

=  Hermes  Poen  (Pijn,  Payneus) ,  ex  oppido  belgico  Renaix  oriundus,  Lovanii 
canonicus  erat  ecclesiae  S.  Petri  et  in  collegio  liliano  ethica  exphinabut,  cum  anno 
1544  a  Deo  in  Societatem  lesu  vocatus  et  a  Beato  Petro  Fabro  in  Lusitaniam  desti- 
natus  est.  Mortuus  est  Vallisoleti  in  Hispania  (Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fahro  T,  210. 
Polancus  1.  c.  I,  189.  Manareus  I.  c.  p.  4.  Orlandinus  1.  c.  1.  4,  n.  82.  84.  L.  Dcl- 
place,  L'etablissement  de  la  Compagnie  de  Jesus  dans  les  Pays-Bas  [Bruxelles 
1886]  p.  1  *). 

®  Cum  Canisio  Coloniae  tunc  erant  Alvarus  Alfonsus,  Leonardus  Kessel,  Lam- 
bertus  de  Castro,  Franciscus  de  Calza. 

■^  Conimbricae  (Coimbra)  loannes  III.,  Lusitaniae  rex,  Societatis  collegium 
liberalissime  condidit,   quod  valde  amplum  et  celebre  factum  est.    Vide  opus  multis 

Braunsbergor,  Cani.sii  Epistulae  et  At;ta.    I.  S 


114  14.    Hermes  Poen  Sociis  colonionsibus. 

Jesus 
Charitas  flamma  ardorque  amoris  Dominj  nostrj  Jesu  Christj  jnflammet 
atquc  exurat  corda  vestra  fratres  in  Ohristo  Jesu  Charissimj. 
Paucis  ab  hinc  mensibus  aliquorum  fratrum  schedas  non  minus 
gratas  quam  suaues  accepj ,  quibus  nonnihil  afflictionis  a  Coloniae 
jncolis  fratres  nostros  vrbe  explodere  conantibus  perpessos  cognouj, 
nunc  eorum  animos  vobis  placatos  Diuina  clementia  an  habeatis  et 
a  temerario  atque  iniquo  conatu  cessent,  nescio,  hoc  vnum  per  miseri- 
cordiae  viscera  vos  rogo,  vrbe  eijci  sj  contingat,  etiam  pulueres  cal- 
ceamentorum  excutitei  hostilem  f ugientes  ciuitatem  atque  vitae 
euangelicae  memores  cum  gaudio  omnia  sustinete,  patienter  ferte,  hila- 
riter  tolerate,  et  patientiam  habete  propter  eum  quj  extreme  patientiae 
exemplar  nobis  omnibus  fuit.  Terreno  oppido  excludj  sj  durum  videa- 
tur,  patriam  coelestem  vobis  patere  gaudete,  ab  hominibus  despicj, 
abijcj  et  deprimj  graue  sj  sit,  a  Deo  erigj,  suscipj  et  consolarj  magni- 
facite,  miseriam  et  paupertatem  patj  molestum  sj  judicetis,  aeternis 
fi^uj  delicijs  jucundum  esse  perpendite,  sj  denique  dolores,  merores, 
anxietates,  tribulationes ,  afflictiones,  persecutiones,  opprobria,  contu- 
melias,  iniurias,  irrisiones,  detractiones,  frigora,  calores,  famem,  sitim. 
jnfirmitates,  flagra,  verbera,  mortem  (inqua.m)  ipsam  ferre  difficile 
sit,  jn  memoriam  reuocate  vestram,  paulj  verba  consolationis  plena, 
non  sunt  condignae  passiones  huius  seculj  ad  futuram 
gloriam  quae  reuelabitur  in  nobis^,  hic  Christo  morj  lu- 
crum  est^.  Secundum  carnem  viuere  perire  est^.  Christo  moritur 
quj  Christo  patitur ,  Christo  patitur  quj  Christj  vestigia  sequitur^. 
Christj  vestigia  sequitur  quj  abnegat  semetipsum  (juxta  Dominj 
verbum)  et  tollit  crucem  suam*^  et  nudus  nudum  sequitur,  quo ? 
ad  crucis  supplicium,  ad  carnis  mortificationem,  ad  corporis  passiones, 
in  hiboribus,  in  sudoribus,  in  angustijs,  in  miserijs,  et  sanguinolentum 
Jesum  miserijs  plenum  in  terris  jmitetur  quem  regnantem  in  coelis  et 
triumphantem  assequj  sperat,  quippe  ad  Christj  gloriam  peruenire  quj 
studet,  Christj  ignominiam  ferat  ante  necesse  est.  Haec  enim  sola  via 
est  qua  itur  ad  superos.  Haec  sola  via  est  qua  nulla  breuior,  nulla 
commodior,  nulla  certior  coeleste  regnum  petentj  esse  poterit.  Huius 
viae  dux  imo  jpsa  via  est  Jesus  Christus  Dominus  noster  quj  se 
viam  nominat  quj  se  ducem  declarat,  dum  ait  Ego  sum  via  veri- 
tas  et  vita^,  quj  sequitur  me  non  ambulat  in  tenebris^. 
Sequaminj  igitur  illum  fratres  in  Christo  Jesu  Charissimj ,  in  humih- 
tate,   patientia,   longanimitate .   paupertate,   obedientia  et  charitate'' 


figuris    ornatum    ^Histoire   de   saint   Ignace   de   Loyola   par   le   P.    Daniel   Bartoli. 
Traduction  revue  et  annot^e,  par  le  P.  L.  Michel  S.  J.  (Bruges  1893)  p.  354. 

'  Matth.  10,  14.     Marc.  6,  11.     Luc.  9,  5. 

2  Rom.  S,  18.  »  Phil.  1,  21.  '  Cf.  Rom.  8,  12.  18. 

^  Cf.  1  Petr.  2,  21.  «  Matth.  16,  24.  "  lo.  14,  6.  "  io.  8.  12. 

'■•  Cf.  2  Cor.  (i,  6.     Col.  1,  11. 


19.  Decenibris  1544.  115 

semper  gaudentes,  sine  intermissione  orantes,  in  omnj 
re  gratias  agentesi  Domino  Deo  nostro  quj  bonorum  omnium 
remunerator  est'^  fidelissimus,  sj  quid  durj  aut  praeter  animj  senten- 
tiam  vobis  eueniat  imperturbato  (precor)  semper  feratis  animo,  fortique 
sustineatis  pectore,  ob  oculos  ponentes  Ducem  nostrum  Jesum  in  Cruce 
extrema  patientem,  vulneratum,  laniatum',  flagellatum,  laceratum, 
sanguine  madentem,  tabidum,  marcidum,  ianguidum,  pressum  denique 
mille  doloribus,  et  expirantem  animam  benedictam,  vt  spiritum  viui- 
ficantem  inspiraret  peccato  mortuis^,  quo  (vt  spero)  sj  viuatis,  iam 
vos  exoptare  Dej  filio  in  omnibus  conformes  fierj  non  dubito,  quem 
quj  propius  accedit  in  hoc  exilij  loco  proximiorem  se  fore  speret  in 
futura  gloria ,  seruus  Domino  quj  [?]  ^  adest  in  omnibus ,  seruus  cum 
Domino  patitur  in  omnibus,  seruus  cum  Domino  gaudet  in  omnibus ;  vt 
cum  Domino  miseriarum  particeps  est,  jta  cum  Domino  delicias  com- 
munes  habet.  0  foelix  ille  seruus  et  omnj  ex  parte  beatus,  quem  rex 
gioriae  in  seruum  assumpsit,  foelix  ille  seruus  quj  Dominatuum  Do- 
mino  seruire  meretur.  foelix  seruus  quj  nudum  Jesum  in  terris  sequj 
dignus  est.  quem  nudum  sequj  ditescere  est,  Cuj  seruire  regnare  est, 
cum  quo  morj  viuere  est.  Moriamur  fratres  Charissimj  cum  Christo 
vt  viuamus  cum  Christo,  sequamur  nudum,  vt  veste  regia  tegamur 
nudj,  seruiamus  humiKter  et  [?  ] '  triumphanter  regnemus.  atquj  Domino 
fideliter  vt  quis  seruiat,  paucula  verba  sunt  cordj  habenda,  Quicquid 
agat,  ad  Dominum  referat,  ab  illo  mercedem  petat,  quicquid  patitur, 
Domino  patiatur ' ,  cum  illo  patientiam  habeat ,  quicquid  querat ,  Do- 
minum  querat,  in  illo  inueniet,  cum  illo  dabuntur  omnia  quae  mens 
beata  desiderare  posset.  Conemur  igitur  viribus  omnibus  gratiam  im- 
plorando  illius",  imitarj  illum,  venarj'  illum,  curare  illum,  somniare 
illum ,  amare  illum ,  amplectj  illum ,  sperare  ad  illum ,  aspirare  ad 
illum  [,  ad]  Jesum  nudum ,  velut  ad  extremam  anchoram  confugere, 
a  quo  omnis  nostra  dependet  salus,  in  quo  vno  omnis  spes  sita  est, 
per  quem  solum  subsistimus,  viuimus,  morimur  ad  gloriam  quam  nobis 
tribuere  dignetur  quj  est  benedictus  in  secula*.  Vobis  omnibus 
fratres  in  Domino  amantissimj  salutem  exopto  plurimam,  singularique 
amplector  amore  P:  petrum  Fabrum^,  D.  Canisium,  FF.  Jacobum^ 
Duacensem,  Danielem  '^,  P :  Leonardum  ^  caeterosque  nobis  fraternitatis 


laneatum  aimjy.  ^  qui  omittcndum  esse  videtur.  "  vt  ? 

patitur  apogr.  "  illum  apogr.  ^  Venerari  ? 


1  1  Tliess.  5,  16—18.  ^  cf   Hebr.  11,  6. 

3  Cf.  Rom.  6,  2.    Eph.  2,  5.  ■•  2  Cor.  11,  31. 

^  Petrum  De  Smet  („Fabrum  de  Hallis")  significare  videtur.  Nam  Beatus 
Petrus  Faber  (Favre ,  Le-l*'evre) ,  S.  Ignatii  prinius  socius ,  ipse  in  ^Memoriali" 
(p.  338;  ed.  mai.  p.  328)  affirmat  se  24.  Augusti  1544  „appulisse  Ulissiponem"  : 
idque  Hermes  certe  comperit;  immo  haud  multo  post  Faber  conimbricenses  Socios 
invisit  {Orlandinus  1.  c.  1.  4,  n.  138).  "  Fabrum;  vide  supra  p.  109. 

"'  Paeybroeck?;  vide  supra  p.  103  ^.  104  ■'.  "^  Kessel. 

8* 


116  15.    Canisius  AVendelinae  Canis. 

vinciilo  iunctos  quornm  nomina  mihj  incognita  sunt.  Jubet  quoque 
ad  vnum  omnes  salutarj  Pater  andreas  ^.  bene  valete  in  Clu"isto. 
Conijmbrie  anno  1544:  14  Ca:  Janu. 

Vester  confrater  in  Domino  Hermes  pijn. 
Viro"   non   minus   docto    quam   pio   P:  Petro   Fabro   caeterisque 
Fratribus  in  Christo  Charissimis  Coloniae. 

15. 

CANISIUS 
WEXDELOAE  CAXIS, 

novercae  suae  ^. 

Colonia  27.  Decenibris  1544  [?]. 

Ex  versione  gallica  archetypi  flandrici,  ab  anonyiiio  confecta  et  edita  in  ^Col- 
lection  de  Pr^cis  historiques"  XXV,  25 — 26;  cf.  supra  p.  72. 

Mcmtam  novercam  consoJatur ,  proposita  iiiuigine  et  dolorihus  Beatae  Matris 
Dei ;  monet,  ut  sollicitudines  onmes  in  cordc  Mariac  dej)onat.  Liberorum  et  famu- 
lorum  curam  ei  coinineiidat ;  inatriinoniuin  novxni  dissiiadet. 

Que  Jesus-Christ  vous  conservel     Tres-Chere  Mere, 
Gisbert^  m'a  remis  votre   iettre.     Je  ne  puis  pas  Taider,   parce 
qu'il  n'a  pas  les  talents  necessaires  pour  etudier.    Je  vous  donne  pour 

lesus  Christus  te  incolumem  servet!  Mater  charissima, 

Gisbertus  ^  epistulam  tuara  mihi  tradidit.  Non  possum  eum  adiuvare ;  nam 
ingenium  ei  deest  ad  litterarum  studia  necessarium.   Imaginem  Mariae  tibi  do,  quae 


Haec  inscriptio  in  initio  ajiographi  a  librario  posita  est. 


'  Oviedus. 

-  Filia  fuisse  haec  fertur  Wichmanni  van  den  Bergh  consulis  et  Margaritae 
ZeUer  et  vita  cessisse  circiter  annum  1560  {Bongaertsl.  c.  p.  4^).  P.  loannes  Hasins 
S.  J.  Embrica  die  11.  lanuarii  1614  haec  de  ea  scripsit  Monachium  ad  P.  Matthaeum 
Raderum  S.  J.:  ,Intelligo  P.  Alberum  cupere  scire  nomen  nouercae  P.  Petri,  et  matris 
P.  Theodori  [sic  Hasius ;  at  Tlieodoricus  hic  vocabaiurj  Canisij,  secundae  vxoris  Jacobi 
patris  vtriusque,  vocata  fuit  ea  Wendelina  von  dem  Berg,  sive  de  Monte,  quae  fratrem 
habuit  R.  D.  Doctorem  Burchardum  von  dem  Berg,  qui  fuit  a  sacris  Imperatori 
Ferdinando  f.  r.  et  post  Decanus  aut  Praepositus  collegiatae  ecclesiae  Arnhemij : 
quae  Wendelina  Jacobo  Canisio  genuit  quatuor  filios ,  P.  Theodorum ,  D.  Gerar- 
dum  II.  Consulem  Neomagensem ,  patrem  P.  Jacobi  vestri  Canisij ;  Ottonem  Arn- 
hemiensem  Consulem,  et  Gisbertum.  Item  totidem  eidem  filias  procreauit,  Aegidiam 
matrem  nostrorum  PP.  Jacobi  p.  m.  et  Theodori  Riswichiorum ;  Elisabetham  matrom 
Domini  Jacobi  Uwens  exconsulis  Neomagensis,  cuius  filius  societatis  est  in  Flandria ; 
Claram  Abbatissam  Wameliae,  et  Jacobam  matrem  Domini  Reineri  Riswichij  LL. 
Licentiati,  et  Aduocati  in  Belgio.  familia  autem  illa  von  dem  Berg  Neomagij  fuit 
multo  tempore  Consularis"  (*Epistula  autographa,  in  Cod.  lat.  1611  bibliothecae  regiae 
monacensis,  n.  100).  Burchardus  van  den  Bergh,  po.stquam  ab  aula  Ferdinandi  recessit, 
Arnheniii  decanus  ecclesiae  collegialis  S.  Wall)urgis  fuit  (L.  //.  Chr.  Schnfjes,  Geschie- 
denis  van  het  Bi.sdom  's  Hertogenbosch.   Vijfde  deel  [St.  Michiels-Gestel  1873]  p.  266). 

^  Canisius  ccrte  fratrem  suum  ex  patre  Gi.sbertum,  Wendelinae  filium,  significat. 


27.  Decembris  1544  [V].  117 

gage  cVaffectueux  souvenir  une  image  de  Marie.  Qu'elle  vous  serve 
de  miroir  et  de  consolation  lorsque  la  tristesse  vous  accable !  La  sainte 
Mere  Marie  fut,  durant  toute  sa  vie,  en  mille  douleurs  et  anxietes 
a  cause  de  son  cher  Fils.  Car,  lorsque  le  Seigneur  etait  encore  jeune, 
elle  meditait  et  voyait  clairement,  grace  a  rillumination  de  son  esprit, 
tout  ce  que  les  tendres  membres  de  son  Enfant  avaient  encore  a 
souffrir.  Elle  couvrait  de  ses  pleurs  les  petites  mains  et  les  pieds 
a  travers  lesquels  on  devait  faire  passer  violemment  de  gros  clous, 
et  elle  baisait  la  tete  benie  qui  devait  etre  couronnee  d'epines. 
Ainsi,  Tres-Chere  Mere,  offrez  toute  votre  affliction  en  union  avec 
la  douleur  de  la  Sainte  Mere  de  Dieu.  Remettez  tous  vos  soins, 
toutes  vos  charges  dans  le  coeur  afflige  de  la  Reine  du  ciel,  qui 
peut  mieux  vous  proteger  que  tous  les  hommes^.  Ne  prenez  pas 
tant  a  coeur  ce  qui  ne  peut  etre  change.  Si  vous  avez  du  satisfaire 
par  des  versements  d'argent  M.  Vanden  Berghe^,  pensez  que  vous 
n'avez  pas  fait  assez  pour  les  pauvres.  Je  crains  que  vous  n'attachiez 
trop  d'importance  aux  deux  prebendes.  Malheur,  malheur  a  vous, 
si  vous  ne  faites  pas  dire  pour  les  deux  les  heures  prescrites  a  la 
place  de  [vos]  deux  [enfants  auxquels  vous  les  destinezj  et  si  vous 
ne  faites  pas  elever  ceux-ci  severement  ^.  Je  vous  prie  avec  instance 
au  nom  de  Dieu  que  vous  usiez  de  plus  d'autorite  et  de  severite 
envers   vos   enfants   et   votre   domesticite.     Vous   etes   accoutumee  a 

pignus  sit  gratae ,  quam  colo ,  tui  memoriae.  Haec  imago  speciili  instar  tibi  sit  et 
consoletur  te,  cum  tristitia  opprimeris.  Sancta  mater  Maria  per  totam  vitam  suam 
sexcentos  dolores  et  angores  capiebat  pro  dilecto  filio  suo.  Cum  enim  dominus 
noster  puer  esset,  ipsa  pro  intelligentia,  quam  a  Deo  acceperat,  omnia  considerabat 
et  clare  videbat,  quae  teneris  filii  sui  membris  perferenda  forent.  Lacrimis  parvas 
manus  pedesque  conspergebat ,  qui  maguis  clavis  atrociter  transfigendi  essent,  et 
beatum  caput  osculabatur,  quod  spinis  esset  coronandum,  Ita,  charissima  mater, 
omnes  aerumuas  tuas  Deo  oflfer,  coniunctas  cum  dolore  sanctae  illius  matris  Dei. 
Omnes  sollicitudines  omnesque  molestias  tuas  in  cor  maestum  reginae  caeli  conde, 
quae  melius  te  protegere  potest  quam  ceteri  homines  cuncti '.  Neve  tam  aegre 
feras  id,  quod  iufectum  fieri  non  potest.  Quodsi  pecuniis  solutis  Domino  Vanden 
Berghe  -  satisfacere  debuisti,  cogita,  te  pauperum  saluti  parum  consuluisse.  Timeo, 
ne  nimis  soUicita  sis  de  duabus  illis  praebendis.  Vae,  vae  tibi,  si  preces  horarias 
pro  ambabus  praescriptas  non  curaveris  loco  duorum ,  quibus  eas  praebendas  desti- 
nasti,  filiorum  ab  aliis  recitandas.  vel  filios  illos  diligenter  educandos  non  curaveris  *. 
Dei  nomine  enixe  te  rogo,  ut  gravius  et  severius  cum  liberis  et  famulis  agas.   Nimis 


^  En,  sicut  Canisius  inter  primos  cultores  cordis  losu  fuit,  ita  et  cultum 
quasi  praecurrit,  quem  ecclesia  nunc  cordi  beatae  matris  Dei  tribuit. 

^  Hic  cognatus  Wendelinae  fuisse  videtur. 

^  Wendelina  duobus  filiis  suis  (Theodorico  et  Gerardo  vel  Ottoni?)  comparare 
voluisse  videtur  beneficia  duo  ecclesiastica  ex  illis,  quae  ^simplicia"  vel  ,non  curata" 
dicuntur,  vel  similia,  ad  quae  lege  vel  testamento  onus  adiunctum  erat  liorarum 
Beatae  Mariae  Virginis  vel  maiorum  canonicarum  recitandarum.  Notandum  autem 
haec  agitata  esse  ante  reformationem,  quam  concilium  tridentinum  hisce  in  rebus 
instituit. 


1\Q  15.    Canisius  "VVenilelinae  Canis.   27.  Decembris  1544  [?]. 

etre  en  cela  trop  faible.  Je  desire  de  meme  que  vous  vous  debar- 
rassiez  de  beaucoup  d'imaginations  fantastiques  par  lesquelles  le  demon 
vous  empechera  de  prier  avec  ferveur  et  pourrait  vous  entrainer  a 
contracter  un  nouveau  mariage.  II  mo  semble  que  vous  suivriez  un 
bon  conseil  en  formant  le  ferme  propos  de  ne  pas  vous  marier  du 
moins  cette  annee:  vous  obtiendriez  ainsi  de  grandes  graces.  Je 
ne  vous  oublierai  pas,  non  plus  que  la  croix  [que  vous  portezj.  Cette 
croix  vous  ne  devez  pas  seulement  la  porter,  mais  encore  la  desirer, 
la  rechercher,  Taimer  et  y  rattacher  toute  votre  esperance,  meme 
si  tous  vos  amis  devaient  devenir  vos  ennemis  et  si  vous  ne  deviez 
recevoir  ni  de  moi,  ni  d'aucune  autre  creature  la  moindre  consolation. 
Dieu  daigne  vous  fortifier  et  vous  gouverner  par  sa  grace.  Amen. 
Cologne,  a  la  fete  de  saint  Jean^  1545  [?]. 

Pierre  Kanijs,  votre  fils, 
toujours  votre  serviteur  en  Dieu. 

enim  eis  indulgere  soles.  Opto  etiam,"  ut  a  multis  cogitationibus  ineptis  te  expedias, 
per  quas  diabolus  te  a  fervore  precationis  abducet  et  ad  novum  matrimonium  eon- 
trahendum  inducere  possit.  Bonum  consilium  secutura  esse  mihi  videris,  si  firmiter 
tibi  propones,  te  hoc  saltem  anno  nemini  uupturam :  sic  enim  magnas  gratias  a  Deo 
impetrabis.  Non  obliviscar  tui  nec  crucis,  quam  baiulas.  Hanc  crucem  non  solum 
ferre  debes,  sed  etiam  desiderare,  inquirere,  amare  et  omnem  spem  tuam  in  ea 
defigere,  etiamsi  omnes  amici  tui  iuimici  fierent,  et  si  neque  a  me  neque  ab  ulla 
alia  re  creata  vel  minimum  solatium  tibi  praeberetur.  Deus  gratia  sua  te  confirmare 
et  gubernare  dignetur.     Amen. 

Coloniae,  die  S.  loanni  sacra  ',  anno  1545  [V]. 

Petrus  Kanijs,  filius  tuus, 
qui  semper  servus  tuus  est  in  domino. 

Nota:  Editor  belga  in  fine  huius  epistulae  loco  anni  1545  ponit  annum  1543  et 
putat  Canisium  haec  scripsisse  27.  Decembris  1544  ^stili"  quem  dicunt  nostri ;  annum 
enim  ab  eo  incipi  stilo  tunc  communi,  sive  „stilo  aulico",  i.  e.  a  festo  paschali.  Verum 
incipi  a  festo  nativitatis  Christi  epistula  proxime  secutura  ostendit ,  quae  incipiendi 
ratio  tunc  Coloniae  recepta  erat^.  At  27.  Decembris  1543,  stili  coloniensis,  Wendelina 
nondum  erat  vidua  ^  Dicendum  igitur  esse  videtur  errore  vel  editoris  belgae  vel 
ipsius  Canisii  annum  1543  positum  esse  loco  anni  1545,  hasquo  litteras  datas  eo 
ipso,  quem  Belga  noster  dicit,  die  27.  Decembris  1544. 

16. 

CAXISTUS 
BEATO  PETRO  FABRO  S.  J. 

Coloiiia  30.  Deeeinhris  1544. 
Ex  apographo,  circitcr  anuum  1870  confecto  ex  autographo,  quod  est  in  „Varia 


Historia"  etc.  (cf.  supra  p.  102)  t.  I,  f.  79—80. 


'  Festum  S.  loannis  Baptistae  agitur  24.  lunii,  festum  S.  loannis  Evangelistae 
post  festum  nativitatis  Christi,  id  est  27.  Decembris ;  hoc  festo  Canisium  scripsisse, 
non  illo,  indicari  videtur  eo,  ([uod  novercae  infantem  lesum  considerandum  proponit. 

-  Cf.  supra  p.  70.  74.  ^  Vide  supra  p.  102. 


16.    Cauisins  B.  Petro  Fabro.   30.  Decembris  1544.  119 

Particula  italice  versa  est  apud  Boero,  Fabro  p.  216 — 217. 

Quam  strenue  Colonienses  et  Leodienses  religionem  cathoUcam  contra  Hcrmannum 
de  Weda  tiieantur.  Quid  pro  eadem  fecerint  archiepiscopus  saUshurgensis,  Cochlaeus, 
P.  Claudius  laius.  Canisius  concilium  agi  cupit.  Largitiones  Ottonis  Truchsessii  et 
Tfieodorici  Hezii.  Profectio  aliquot  Sociorum.  Fratris  Lamberti  de  Castro  mors, 
sepultura,  virtutes.  Conradus  moguntinus.  Fahri  „Dictata  iii  psalmos".  Canisius, 
diaconus  facttis,  in  templo  contra  protestantes  disputavit,  „dcclamationem  quodliheticam" 
magno  cum  splendore  habuit,  ad  theologiam  docendam  urgetur.  Petrus  Kannegiesser 
Societati  additus.  Prioris  Carthusiae  beneficentia.  Amici  alii.  Canisius  pro  subsidiis 
spiritualibus  suppUcat. 

iliesus. 
Reverende  pater  in  Christo  Domine  Faber. 

Gratia  et  pax  Domini  Nostri  Jesucliristi  sit  semper  cum  Domi- 
natione  vestra. 

Si  molestum  est  filio  patrem  non  videre,  non  salutare  coram,  bis 
molestum  erit  de  absente  nihil  audire  prorsus.  Ita  nobis  peracerbum 
fuit  et  plus  quam  mirum,  quando  paternis  saltem  literis  hucusque  frui 
non  potuimus.  Tot  nunc  mensibus  desiderabili  tuo  conspectu  frau- 
damur,  interim  neque  Roma  quicquam  ad  nos  missit  neque  Portugallia, 
nisi  quod  paucis  ante  diebus  accepimus  literas  Domini  Francisci  de 
Strada  scriptas  festo  Sancti  Lucae  ^ ;  priores  duas  de  quibus  meminit 
ac  indicas  ^  etiam  non  contigit  videre.  Tandem''  hae  postremae  nihil 
quoque  laetum  indicant  praeter  morbos  Dominationis  vestrae  et  AEnii- 
liani  ^,  necnon  Domini  Francisci  *.  Sunt  menses  fere  quatuor  quod 
etiam  Reverendus  Dominus  Claudius  ^  desideratis  suis  literis  nos  desiit 
convenire.  Dominus  Cornelius  ante  quatuor  menses  in  Flandriam  abiit  ^ ; 
hic  vivatne  hodie  nobis  non  constat;  totidem  anteactis  mensibus 
nihil  huc  denunciavit.  Intelligis  igitur,  Pater  charissime,  nos  hic  filios 
dici  posse  desolatos.  Reverendus  Dominus  Alvarus,  ut  nosti,  non  facile 
procedit  ad  scribendum  ita  ut  ob  nostrum  silentium  saepe  soleam  con- 
queri  apud  fratres.  In  summa,  nulla  non  ex  parte  justus  dolor  nobis 
ingravescit,  tam  nostra  quam  Patrum  absentium  ratione.    Si  vero  quae 


Tantum  apogr 


1  18.  Octobris. 

-  S.  Franciscns  Xaverins  einsque  socii  ex  Indiis  orientalibus  ad  socios  enro- 
paeos  scribebant  de  laboribns  et  trinmphis  suis  litteris  longis  ac  incundis,  quae  per 
omnes  Societatis  domos  legebantnr;  mnltae  adhuc  exstant  ct  typis  exscriptae  sunt 
a  PP.  Tursellino,  Possino,  Menchaca,  Coleridge,  de  Vos,  Delplace,  aliis.  Vide 
Aug.  de  Backer  S.  J.,  Bibliotiieque  des  ecrivains  de  la  Compagnie  de  J^sus.  Nouv. 
ed.    II  (Liege-Lyon  1872),  239—244;  III  (Louvain-Lyon  1876),  1602—1605. 

'  De  Loyola.  ■*  Stradae.  *  lains. 

®  Cornelius  Brogelmannus  (de  quo  infra)  ?  An  Cornelius  Vishavaeus  ^parvus", 
Cornelii  Vishavaei  sacerdotis  nepos ,  qni  a  Fabro  anno  1544  Lovanii  in  Societatem 
receptus  eiusque  permissu  in  Lnsitaniam  profectus  est?  An  patruus  eius,  P.  Cornelins 
Vishavaeus?  Hic  certe  a  Canisio  in  litteris  27.  Augusti  et  27.  Septembris  1544  ad 
Fabrum  datis  ,Dominus  Cornelius'*  vocatur. 


120  16.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

ante  ociilos  sunt  respiciamus,  non  sine  commiseratione  oceurrit  Archi- 
episcopus,  qui  saevire  non  desinit  in  suorum  animas,  dum  nihil  inter- 
mittit  quod  ad  suae  Reformationis  comprobationem  facere  videatur, 
Obsistit  tamen  Clerus  universus  per  appellationem  interpositam  et  apud 
Pontificem  et  [apud]  Caesarem^  Huic  appellationi  prosequendae  non 
desunt  et  Leodienses^,  quorum  zelum  utinam  et  Colonienses  ad  finem 
usque  retinerent.  Maximam  collocant  spem,  ut  solent,  in  Caesaris 
Majestate,  cujus  adventum  exspectamus  quotidie^.  Nam  Comitia  Wor- 
matiae  coepta  sunt  celebrari  *.  Putamus  in  his  adfuturos  Dominum 
Claudium  et  Dominum  Nicolaum^.  Inhibitum  est  Archiepiscopo  Salz- 
burgensi  ut  non  pergat  esse  sollicitus  de  Reformatione  adornanda,  pro 
qua  doctos  viros  ac  Dominum  Claudium  ad  se  adsciverat  ^.    Respondit 


'  Herraannus  mense  Decembri  anni  1544 ,  comitiis  electoratus  sui  Bonuae  in- 
stitutis,  ordines  ^saeculares".  ut  pro  sua  ^reformatione"  starent ,  permovit.  Clerus 
vero  et  universitas  coloniensis,  cum  libros  complures  („Sententia  delectorum  .  ."  1543, 
,Judicium  deputatorum  .  ."  1543,  ^Bericht  eines  Hochw.  Capittel  von  S.  Gereon  .  ." 
1544,  ,,Antididagma  .  ."  1544)  contra  novatores  edidissent  et  imperatorem,  electores 
omnes,  nuntios,  ipsum  Hermannum  ore  et  per  litteras  invocassent,  tandem  9.  Oc- 
tobris  1544  coram  Georgio,  duce  brunsvicensi  et  ecclesiae  cathedralis  praeposito,  ab 
Hermanno  provocarunt  ad  summum  pontificem  et  ad  caesarem,  atque  8.  Novembris 
eiusdem  anni  ii,  quos  totius  archidioecesis  clerus  delegerat,  provocationem  illam  secuti 
sunt  {Arnold.  Meshoiins,  ,De  origine  et  progressu  defectionis  et  schismatis  Hermanni 
Comitis  de  Weda",  opus  typis  descriptum  una  cum  quattuor  libris  MicJuiclis  ah 
Isselt  „De  bello  Coloniensi"  [Coloniae  1620],  p.  45—135.  Bianco  1.  c.  T,  426. 
VarrenU-app  1.  c.  p,  143—236.  Joh.  Christ.  Liinig ,  Dritte  Continuation  Spicilegii 
Ecclesiastici  des  Teutschen  Reichs-Archivs  [Leipzig  1721]  p.  560—568). 

^  Vide  supra  p.  46. 

^  Carolus  Y.  in  hac  re  nec  precibus  nec  minis  pepercerat ;  et  denuo ,  ne  quid 
novaretur,  Coloniam  scripsit  Bruxellis  12.  Octobris  1544  ac  rursus  14.  Novembris, 
quo  mense  etiam  Navium  vicecancellarium  Coloniam  misit  {Varrentrapp  1.  c.  p.  237. 
G.  DroHven ,  Die  Reformation  in  der  Kolnischen  Kirchenprovinz  zur  Zeit  des  Erz- 
bischofes  und  Kurfiirsten  Hermann  Y. ,  Graf  zu  Wied  [Neuss  und  Koln  1876] 
p.  152-209). 

*  Melius  dixeris  incepta  esse  mense  lanuario  anni  1545  per  Caesaris  legatos. 
Caesar,  podagra  afflictus,  16.  Maii  demum  ex  Neerlandia  Yormatiam  advenit  {Jnnssen 
1.  c.  III,  561.  565). 

*  P.  Claudius  laius  et  P.  Nicolaus  Bobadilla,  e  primis  S.  Ignatii  sociis,  ab 
anno  1541  Ratisbonae,  Viennae,  Ingolstadii,  in  dioecesibus  augustana  et  passaviensi  etc. 
contionibus,  exercitiis,  sacramentorum  administratione ,  monitionibus ,  consiliis  prin- 
cipes,  episcopos,  nuntios  apostolicos  adiuvabant. 

^  Ernestus,  Bavariae  princeps  et  archiepiscopus  salisburgensis,  sub  finem  anni 
1544  Salisburgi  synodum  provincialem  habuit,  ad  quam  invitati  etiam  Otto  Truchsess 
augustanus  et  Mauritius  Hutten  eystettensis  episcopi  conveuerunt.  Deliberatum  est. 
quid  respondendum  foret  imperii  ordinibus  Yormatiae  de  religioue  stabilienda  con- 
sultaturis.  Cui  deliberationi  P.  Ckudius  laius  publice  interesse  noluit,  sed  privatis 
consiliis  profuit  et  maxime  duabus  conscriptis  ^conchisionibus",  quibus  probabat 
episcopos  nullo  modo  laicis  indulgere  debere,  ut  res  fidei  decernerent  aut  dispu- 
tarent,  et  novatores,  etiamsi  in  ceteris  fidei  articulis  cum  catholicis  consentirent, 
nisi  simul  romanum  pontificem  Christi  vicarium  credereut,  haereticos  et  schisma- 
ticos  esse.  Quae  Ernesto  bene  phicuisse  videntur;  nam  probantibus  ceteris  ,decrevit, 
nec  suo   nec    suorum  Episcoporum    nomine   quicquam   injussu  Romani  Pontificis   de 


30.  Decembris  1544.  121 

Dominus  Cochleus  Regi  Ferdinando  frustra  cogitari  de  moderandis 
fidei  negotiis  absque  auctoritate  Vicarii  Christi^  Quam  sententiam 
Dominus  Claudius  tuetur  sedulo.  Quare,  nisi  Caesar  Concilium  indicat, 
nihil  de  asserenda  Religione  apud  Germanos  licet  sperare.  Quamquam 
forte  non  erit  inutile  tot  millia  Hispanorum  adduxisse  quae  non  longe 
hinc  castrametantur  2.  De  nobis  dicam  potius  qui  Jesuitae  dicimur. 
Quandoquidem  Coloniensium  furor  nos  exturbare  moliebatur,  consultus 
Dominus  Claudius  respondit  omnibus  abeundum  esse  Romam.  Interim 
Charissimus  frater  Magister  Lambertus  ^,  Deo  percutiente,  factus  aeger 
aliquot  nostrum  retinuit  secum,  rehquis  abeuntibus.  Ne  de  his  quidem 
postea  quicquam  intelleximus.  Verum  et  alias  dedimus  rationes  Do- 
mino  Claudio,  cur  praestare  videretur  ut  ex  tua  sententia  nonnulli 
remanerent  hoc  in  loco.  Nihil  ad  haec  respondit  hucusque  Dominus 
Claudius,  mensibus  anteactis  quatuor.  Xos  instamus  denuo  ut,  si 
propter  silentium  diuturnum  testatum  velit  sibi  displicere  quod  mane- 
mus,  ut,  inquam,  edicat  libere  suam  de  nobis  sententiam,  cum  e 
vestigio  cupiamus  abscedere  si  velit.  Sumus  tantum  quatuor,  duo 
Sacerdotes,  Dominus  Alvarus  et  Dominus  Leonardus  *.  Magister  Fran- 
ciscus  de  Calza  nunc  sua  sponte  parat  abitum  Parisios  usque°. 
Sumptus  non  desunt  partim  ex  50  aureis^  Reverendissimi  Domini 
Augustani,  partim  ex  12  Coronis^  Domini  Hezii^.  Liberahter  mihi 
solverunt  debitores  ut  vel  hinc  sustentandis  nobis  sit  satis.  Sed 
ecce^  Domine   quem   amabas    infirmaturi^  adeo  ut  infirmi- 


religione  iu  conventibus  civilibus  actum  iri"  [Marc.  Hansizim  S.  J.,  Germania  Sacra 
II  [Augustae  Yindel.  1729]  618—614.  Cf.  etiam  Polanci  Chronicon  I,  133—134, 
et  I.-M.  Prat  S.  J. ,  Le  Pere  Claude  Le  Jay  [Lyon  1874]  p.  166—169 ,  ac  litteras, 
quas  laius  hac  de  re  ad  S.  Ignatium  dedit,  apud  Boero,  laio  p.  61 — 63). 

1  Cf.  Vrh.  cle  Weldige-Cremer,  De  loaunis  Cochlaei  vita  et  scriptis  (Monasterii 
1865)  p.  45-46. 

2  Compluribus  iam  ex  annis  Pbilippus,  Hassiae  landgravius,  aliique  bellum 
moliebantur,  sive  ut  Ferdinandum,  Romanorum  regem,  perderent,  sive  ut  Lutheri  et 
Zwinglii  dogmata  propagarent ,  ad  quae  teneuda  in  ipsis  eorum  dicionibus  multi 
vi  tantum  ac  nietu  adigebantur. 

3  Lambertus  de  Castro,  Societatis  uovicius. 

*  Kessel. 

'"  Leonardus  Kessel  B.  Petro  Fabro  Colonia  18.  lanuarii  1545  de  eo  scribit 
,,ReIiquit  nos,  et  ivit  Antverpiam  pro  habendis  pecuniis  ad  studendum  in  aliqua 
Universitate,  ubi  studia  florerent^   (Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro  I,  427). 

®  Aureus  8  marcas  colonienses  paene  exaequasse  videtur. 

"^  ^Cron",  corona,  nummus  aureus  burguudicus,  exaequans  tunc  11  marcas  et 
4  albos  colonienses  (A'.  HoJilbaiDn,  Das  Buch  Weinsberg  II  [Leipzig  1887],  388). 

*  Theodoricus  Hezius  (Hesius,  van  Heeze)  Hadriano  VI.  a  secretis  et  a  sacris 
confessionibus  fuerat;  postea  fidei  inquisitor  et  capituli  leodiensis  prodecanus  factus 
est.  A  B.  Petro  Fabro  anno  1543  exercitiis  S.  Ignatii  informatus  totum  se  illi 
credidit  {Orlandiniis  I.  c.  I.  4,  n.  50.  Biess  I.  c.  p.  65—66.  //.  /.  Allard  S.  J.,  Dirk 
Adriansz  vau  Heeze,  in  libello  periodico  „Studien"  N.  R.  XXII  [Utrecht  1884], 
203-266). 

*  De  Lamberto  de  Castro  loquitur.  ^"  lo.  11,  3. 


J22  ^^'-   Canisius  B.  Petro  Fabro. 

tas  haec  ei  fuerit  ad  mortemi.  Yere  lugenda  mors,  licet  pre- 
tiosa  in  conspectu  Domini^,  mors  inquam  illius  qui  nobis  fratre 
carior  et  quovis  amico  major  erat.  Quid  vero  debuimus  facere  et 
non  fecimus  ut  is  qui  nobiscum  in  uno  spiritu  vivere  coeperat,  nobis- 
cum  superesset?  Quod  si  manus  Domini  sic  ordinavit,  resistere  non 
possumus  et  ne  quidem  debemus:  nam  sive  vivimus,  sive  mori- 
mur,  Domini  sumus^;  et  qui  moriuntur  in  Domino*  non 
tanget  hos  tormentum  malitiae^  Vivebat  Lambertus  Deo, 
vivebat  sibi,  vivebat  proximo,  sed  nunquam  atque  nunc  augustius, 
felicius,  illustrius,  ut  mori  vere  lucrum  illi  fuerit^.  Lucrum 
inaestimabile  dixerim  terrena  coelestibus,  caduca  aeternis  commutasse. 
Pauea  sibi  vendicavit*  qui  multa  possidere  potuit;  nihil  sibi  servavit 
qui  cuncta  contempsit;  reliquit  quae  habuit  et  ut  nihil  haberet  elegit, 
mundum  sibi  sufficere  non  putavit,  cujus  pretio  nudum  Christum  red- 
imeret.  Non  ei  grave  \dsum  est  propriam  odisse  carnem.  Parentes 
reliquit  etiam  senes,  Dulce  otium  fugit,  adeoque  Kterarium.  Doc- 
trinae  suae  gloria  sic  elatus  non  est,  ut  humilibus  consentiens^ 
discere  mallet  quam  docere,  servire  quam  imperare.  Si  quisquam  ejus 
operam  desideraret,  beneficium  accepisse  sibi  videretur  quum  bene- 
faceret,  potius  accurreret  expeditus  quam  faceret  rogatus,  non  causaret 
difficultatem ,  non  discuteret  praeceptum,  non  impatientiae  signum 
ederet,  non  in  opere  segnius  tardiusve  moraretur;  vel  propter  hoc  unum 
sibi  libebat  quod  aliis  placebat.  Si  quid  exigeretur  injustum  hic 
animo  praefracto  homines  offenderet  ut  Deum  non  offenderet.  Hoc 
modo  quia  vivere  didicit  mori  non  timuit  qui  se  moriturum  etiam 
praedixit.  Nam  tertio  ante  mortem  die,  quando  moriturus  esset  prae- 
signa\^t.  Nihil  sibi  reservavit  moriens  qui  totum  se  Christo  dedidit 
vivens.  Ad  extremum  usque  et  ingenii  et  linguae  vivacitate  pollebat, 
saepe  nos  exhortatus  et  pro  beneficio  ministerii  gratias  agens,  tandem 
et  suae  vohmtatis  arbitrium  in  aHum  transferens  ut  ne  quavis  ilhi- 
sione  falsus  in  extremis  probaret  ilHcitum.  Ubi  nunc  festivus  Cam- 
panarum  tinnitus  ad  vesperas  evocaret  eos  qui  Sanctorum  Angelorum 
festivitatem  celebrarent,  dulciter  obdormiens  ille  vivendi  pariter  ac 
moriendi  finem  tum  fecit  cum  Vesperarum  peteretur  exordium  ^.  FeHx 
anima  quae  jungenda  cum  AngeHs  Angelorum  excepit  festi\4tatem ; 
nec  infeHx  quoque  corpus  quod  multis  comitantibus''  elatum  honorifice 
nostro  quidem  cum  luctu,  sed  nec  sine  Carthusiensium  gaudio  meruit 
sepeHri.    Carthusienses  enim  (ut  sunt  nobis  addictissimi)  tam  singulare 


venditavit  apoyr.  ''  coniitatibus  apoyr. 


»  lo.  11,  A.  2  pg    ii5_  15.  3  Rom.  14,  8.  *  Apoc.  14,  13. 

*  Sap.  3,  1.  «  Phil.  1,  21.  '  Roni.  12,  16. 

*  Eum  Jn  festo  Sancti  Michaelis"  (29.  Septenibris)  obisse  scribit  Leonardus 
Kessel  in  litteris  Colonia  18.  lanuarii  1545  ad  Fabrum  datis  (Cartas  del  B.  P.  Fedro 
Fabro  I,  427). 


30.  Decembris  1544.  123 

pigniis  siii  erga  iios  amoris  retinere  gaudent,  et  quem  adhuc  vivum  sibi 
vendicare"  prorsus  non  potuere,  mortuum  servare  inter  fratrum  sepulcra 
voluere  ^.  Sed  nescio  utrum  liujus  fratris  vicem  dolere  debeamus  necne, 
hujus  inquam  qui  sancte  vixit,  sancte  mortuus  est,  nec  tam  hinc  excessit 
quam  nos  omnes  praecessit.  Ita  nimirum  ingratam  patriam  grato  fu- 
nere  cohonestavimus.  Furiant  quoad  velint,  exturbent  omnes.  Felix 
Colonia  intra  suae  sanctitatis  complexum  semper  ostentabit  Lamber- 
tum,  semper  tenebit  Socium,  eumque  nostris  ex  fratribus  non  minimum, 
Quid  autem  majus  esse  queat  [quam]  qui  commune  cum  Sanctis  regnum 
Christi  possidet  ac  proin  mundi  regnum  nec  vivus  nec  mortuus  tenet. 
Pauper  erat  ob  Christum,  dives  ergo  sit  oportet  in  Christo.  Crucis  mili- 
tiam  amplexus  erat,  Crucis  gloriam  et  Crucifixi  Domini  Majestatem  nunc 
felix  apud  felices  sibi  vendicat''.  Nec  dubium  quin  si  quicquam  pur- 
gandum  hinc  asportaverit,  hoc  ipsum  tuis  ac  fratrum  omnium"  precibus 
expiari  facile  possit.  Dabis  autem  veniam  Reverende  Pater,  quod 
Carissimi  tui  fihi  nostrique  Confratris  [obitum]  longe  verbis  prosequar, 
lacrimis  enim  digne  prosequi  non  possum,  sive  solum  obitum  ipsum, 
sive  ad  hunc'^  meipsum  contempler.  Quod  ad  nos  hic  superstites 
attinet,  valemus  recte  sic  satis.  Ego  rectius  valere  poteram,  et  cor- 
pore  et  animo,  ut  mei  praecipuam  curam  habere  debeatis  in  oratio- 
nibus  vestris  quemadmodum  Domino  Francisco^  pluribus  indicavi. 
Dominus  Chunradus  Carthusiensis  jam  statim  professionem  peraget^. 
Adfuit  hic  Dominus  Georgius  Yicarius  ille  Moguntinus  qui  partem 
exercitiorum  acceperat.  Cum  invisisset  hoc  loco  veterem  amicum 
suum  Dominum  Chunradum,  raptus  amore  loci  et  ordinis  petiit  et 
ipse  Carthusianorum  albo  adscribi,  multum  diuque  rogitans  ut  sese 
hic  manere  paterentur.  Id  quod  haud  recusassent  boni  Patres  nisi 
capitis  ac  naturae  perspecta  debilitate  consultius  illi  fore  videretur 
ad  alium  transire  ordinem.  Ita  coactus  est  Dominus  Georgius  inter- 
mittere  quod  sancte  moliebatur,    ac  Moguntiam  regressus  est.     Car- 


venditare  apogr.        ^  venditat  apogr.       •-'  omnibus  (ipogr.       "^  adhunc  apogy. 


^  Carthusiani,  priore  coloniensi  pi'aecipuo  auctore,  anno  1544  in  capitulo  suo 
generali  decreverunt  inter  suum  ordinem  et  Societatem  lesu  peculiarem  amicitiam 
sanciendam  thesaurosque  suos  spirituales  omnes  cum  ea  communicandos  esse.  Cuius 
confoederationis  litteras  exhibent:  Orlandiniis  1.  c.  1.  4,  n.  107.  Petr.  Ribadencira 
S.  J.,  Vita  Ignatii  Loiolae  1.  3,  c.  12  (Ingolstadii  1590),  p.  200—202.  Acta  Sanc- 
toriim  lulii  VII  (Parisiis  et  Romae  1868),  718—719. 

2  Stradae. 

^  Canisius  Chunradum  ilhim  dicere  videtur,  de  quo  ipse  2.  lanuarii  1596  Fri- 
burgo  Helvetiorum  P.  loanni  Busaeo  scripsit:  ^Reuerendus  Pater  meus  Faber  .  .  . 
Moguntiam  habitandi  causa  peruenit  anno  1542.  .  .  .  Vixit  idem  Moguntiae  in  aedibus 
D.  Chunradi  parochi  apud  D.  Christophorum ,  quem  ex  concubinario  Carthusianum 
efifecit,  idemque,  vt  puto,  in  Carthusia  Coloniensi  diem  clausit  extremum.  In  huius 
aedibus  versabar  et  ego,  quum  solus  ad  inuisendum  dictum  patrem  Fabrum  venissem 
Moguntiam"  [Nic.  Serarius  S.  J. ,  Rerum  Moguntiacarum  libri  quinque  [Moguntiae 
1604]  p.  894).     Cf.  supra  p.  77  ^ 


124  16.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

melita  Moguntinus  ^  cui  dictata  in  Psalmos  credideras  tandem  ad  nos 
eadem  transmissit  ^.  Benedictus  Deus  qui  tanto  paternoquo  thesauro 
filios  non  defraudavit  quem  nos  non  inmierito  asservabimus  diligenter, 
ut  si  Patrem  habere  non  possumus,  vivam  hanc  Patris  imaginem  in- 
spiciamus^,  Ad  meipsum  redeo  qui  pridie  Sancti  Thomae  Apostoli'* 
sum  institutus  Diaconus  ^,  urgente  sic  Domino  et  Patre  Domino  Alvaro, 
licet  alioqui  tot  nominibus  huic  tanto  gradui  non  respondeam,  ut 
etiam  neutiquam  ignorat  Dominatio  vestra.  Commode  tamen  oblata 
fuit  opportunitas  hujus  ordinis  jam  exercendi.  Non  longe  hinc  vaca- 
bat  Parochia  suo  Parocho,  qui  multis  in  locis  desideratur.  Acciti 
proinde  sumus  ad  eam  Parochiam  Dominus  Leonardus^  qui  sacra 
persolveret  ac  ego  qui  praedicarem  Evangelium.  Ita  factum  est  ut 
festum  hoc  Natalis  Christi  celebraverimus  foris,  cantando,  celebrando, 
et  praedicando.  Fuit  illic  mihi  res  cum  haereticis  quos  publice  in 
Ecclesia  confutavi,  quum  publice  obstreperent  doctrinae  Ecclesiae  de 
cultu  et  invocatione  Sanctorum.  Qui  meae  responsioni  interfuerunt 
abunde  responsum  judicabant,  adversarium  autem  non  sine  confusione 
dimiserunt.  Non  dubito  quin  Dominus  Leonardus  in  audiendis  con- 
fessionibus  multum  fructus  retulerit  et  non  parum  aedificatos  confido 
fuisse  agricolas  ad  quos  ipse  Suffraganeus  nos  miserat.  Li  oratione 
quam  habui  coram  auditorio  celeberrimo  de  poenitentia,  conatum  meum 
audio  multis  fuisse  salutarem  et  bene  gratum'^.  Adfuerunt  duo  Epi- 
scopi  illi^,  Dominus  Gropperus^,  tota  facultas  juris  et  Artium,  ac 
Theologorum  plurimi,  adeo  ut  schola  non  caperet  universos,  quidam 
etiam  abire  cogerenturi*\  lam  novies  rogor  ut  sinam  excipi  quae  tum 
proponebam  horis  plus  quam  duabus,  Nec  desinit  monere  Provincialis 
Carmelitarum ",  Dominus  Tielanus^^^  et  reliqui  Theologi  omnes,  prae- 


^  Faber  Moguntiae  ^in  monasterio  carmelitarum  quemdam  monachum  in  spiri- 
tualibus  exercuit,  et  ab  haeresi  revocavit  eum  Dominus"    {Polancits  1.  c.  T,  101). 

2  Canisius  iu  epistula  modo  dicta  de  Fabro  haec  scribit:  Anno  1543  ,,Psal- 
terium  Dauidicum  ab  eodem  patre  in  schola  Theologica  praelegebatur :  atque  vtinam 
scripti  ab  eo  commentarij  reperirentur ,  quos  Cai'melitanus  quidam  sic  satis  illi  fa- 
miliaris  exceperat"   {Seranus  1.  c.     Cf.  etiam  Testamentum  Canisii,  supra  p.  43). 

*  Dolendum  valde  hos  connnentarios  perisse. 

*  20.  Decembris. 

*  Inauguratus  esse  videtur  a  loaune  Nopelio,  episcopo  cyrenensi  i.  p.  et  suffra- 
ganeo  ac  vicario  generali  colonieusi.  Vide  epistulam  a  Canisio  ad  eum  datam  10.  Sep- 
tembris  1546.  *  Kessel. 

■^  Canisius  anno  1544  in  soUemnibus  illis  iucundisque  „disputationibus  quodli- 
beticis",  quas  facultas  artium  quotannis  post  diem  13.  Decembris  instituebat,  quinto 
loco  ^declamavit"  (*  Cod.  colon.  ,Lib.  fac.  Art.  quartus"  f.  232).  Plura  de  hac  re 
infra,  monum.  9—11. 

*  Georgius  de  Skodborg  et  loannes  Nopel.  *  loannes  Gropper. 

"^  In  „schola  artium",  anno  1420  a  senatu  colouiensi  exstructa,  atrium  exstabat, 
quod  600  homines  capere  poterat;  in  eo  etiam  ,disputationes  quodlibeticae"  habe- 
bantur  {Biamo  1.  c.  I,  169). 

"  Kverardus  Billick.  ''^  [oannes  Stempel  0.  Pr. 


30.  Decemlms  1544.  125 

sertim  Dominus  Licentiatiis  Magister  Andreas  ^  ut  statim  inter  Baccha- 
laureos  Theologiae  recipiar,  ac  per  hanc  occasionem  sacra  profitear^. 
Id  quod  multis  mensibus  a  me  nunc  efflagitatum  est  eodem  impellente 
nonnumquam  Domino  Alvaro.  Verum  soleo  me  tueri  auctoritate  Do- 
minationis  vestrae  cui  non  admodum  probabatur  ullius  in  me  promo- 
tionis  gradus  sublimior  eo  quod  probabile  sit  me  statim  hinc  evocan- 
dum  literis  Romanis.  Dicam  de  Petro  Kannegiesser  qui  cum  sit 
Coloniensis,  tamen  noster  est^.  Is,  ut  nunquam  antea  studet  dili- 
genter  et  affectu  crescit  in  his  in  dies  quae  nostrae  sunt  Societatis. 
Fidenti  animo  retulit  matri  se  totum  ex  nostris  esse  ac  futurum 
semper,  ita  ut  a  Societate  sejungi  nec  velit  nec  possit;  hoc  vitae 
genus  a  se  nullius  impulsu  susceptum,  sed  propriae  voluntatis  legitimis 
rationibus  delectum  fuisse.  Mater  haec  omnia  probavit  libens,  ilkid 
interim  amanter  taxans  quod  hactenus  ista  sibi  reticuisset,  a  quibus 
explendis  nulkim  filiorum  vellet  remorari:  adjecit  etiam  sibi  dolori 
nunc  esse  quod  Dominationem  Vestram  coram  non  convenisset,  imo 
se  posthac  omnia  libere  curaturam  quaecunque  posset  in  gratiam 
Societatis  nostrae,  quantumvis  alii  sint  nobis  infensi,  quibus  et  in- 
nocentiae  nostrae  rationem  dare  promissit.  Certe  Magistro  Lamberto 
aegrotanti  se  munificentissimam  matrem  declaravit,  et  quem  non  vi- 
derat  omnibus  humanitatis  offitijs  fovere  non  destitit.  Aliquando 
visitatur  a  me  \idua  et  Domina  Domini  lohannis  nunc  apud  Brigit- 
tanos  eremum  incolentis  *.  Haec  vidua  conckisit  tandem  ad  rekgionem 
se  transferre  una  cum  duabus  nobikssimis  virginibus,  cujuscemodi  plures. 


1  Heill. 

-  Baccalarii  theologici  Coloniae  per  cluos  fere  annos  Scriptnrara  sacram  et  dein 
^Sententias"  Petri  Lombardi  exponere  debebant  (baccalarii  ^biblici"  et  ,,sententiarii"'), 
ut  tandem  baccalarii  ^formati"  ac  deinceps  ^licentiati"  et  ^doctores"  sacrae  theo- 
logiae  fieri  possent. 

^  Is  Fabrum  in  litteris  sub  idem  tempus  Colonia  (9.  lanuarii  1545?)  ad  eum 
datis  ,confessorem"  suum  vocat.  Ac  de  eo  Faber  Colonia  10.  Maii  1544  S.  Fran- 
cisco  Xaverio  scribere  videtur:  „En  los  exercicios  entro  un  mancebo,  hijo  de  una 
principal  viuda  de  esta  ciudad ,  ei  cual  de  tal  manera  se  lia  aprovechado ,  que  no 
ha  parado  hasta  resolverse  muy  clara  y  distintamente  para  ser  de  nuestra  Com- 
pania"  (Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro  I,  236.  428).  Petrus  Kannegiesser  2.  No- 
vembris  1543  ex  gymnasio  montano  admissus  est  ad  examen  baccalariatus  in  artibus 
subeundum  (*  Cod.  „Hist.  gymn.  tr.  cor."  f.  20").  Familia  eius  Coloniae  consularis 
erat.  ,Petrus  Kannegisser  a  Colonia,  u.  j.  Doct.",  anno  1545  universitatis  colo- 
niensis  rector,  Henricus  Kannegiesser  (f  1571)  bis  consul  eius  urbis  fuit;  etiam  inter 
„presbyteros  canonicos"  ecclesiae  metropolitanae  coloniensis  tunc  erat  ,,Petrus  Kannen- 
giesser"  {Bianco  I.  c.  I,  833.  Das  Buch  Weinsberg,  bearbeitet  von  Konst.  Hohlbaum, 
II  [Leipzig  1887],  168.  226.    Varrentraiip  1.  c.  p.  129—130). 

■»  Cf.  supra  p.  94.  Hic  a  Canisio  in  htteris  22.  Decembris  1545  ad  Fabrum 
datis  ^illius  Dominae  Capellanus"  vocatur.  Coloniae  monasterium  ordinis  S.  Bir- 
gittae  sive  S.  Salvatoris  tunc  nondum  exstitisse  videtur.  loannes  fortasse  in  ^Foresto 
Beatae  Mariae  Virginis"  (Marienforst)  prope  Godesbergam  sito  degebat.  De  quo 
C.  Fr.  W.  V.  Netfelbla,  Vorlaiifige  .  .  .  Nachricht  von  einigen  Klostern  der  H.  Schwe- 
dischen  Birgitte  (Frankfurt  und  Ulm  1766)  p.  52—59. 


226  16.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

ut  spero,  me  urgente  luerabitur  Christo  ^  Carthusienses  valent  recte. 
Prior-,  ut  est  humillimus,  totum  sese  fratrum  omnium  precibus  isthic 
commendat ,  praesertim  Dominationis  Vestrae.  Didicit  brevi  longo 
majori  confidentia  uti  erga  Dominum  deplorans  jam  intime  quod  ob 
teraporum  malitiam  eleemosynas  erogare  detrectaverit.  Orate  pro 
illo  diligenter  ad  amovendam  gravem  turbationem  quam  tenaces  qui- 
dam  in  eum  conceperunt  ubi  sentiunt  tot  centenorum  aureorum  elee- 
mosynam  hactenus  clam  a  Priore  dispensatam  fuisse,  ut  nec  infitiatur 
Prior.  Salutat  Dominationem  Vestram  imprimis  Reverendissimus 
Dominus  Archiepiscopus  Londensis ,  Provincialis  Carmelitarum ,  In- 
quisitor  haereticae  pravitatis  Prior  Praedicatorum  ^,  Dominus  Tielanus, 
Magister  Andreas  hospes  meus,  et  Pater  Sancti  Maximini'^,  ambo 
Theologiae  Licentiati ,  Dominus  Philippus  Bacchalaureus ;  Dominus 
Daniel  in  Carthusia^;  Magister  lohannes  apud  Apostolos'',  lohannes 
Cochlaei   nepos'',   et  socius  hujus  Georgius^  una  cum  Laurentio  fa- 


1  Haec  ea  vidua  esse  videtur,  de  qua  B.  Petrus  Faber  Colonia  10.  Maii  1544 
S.  Francisco  Xaverio  scripsit:  ,,Una  senora  principal  de  esta  ciudad ,  viuda,  esta 
niuy  movida  para  entrar  en  religion  y  me  ha  pedido  consejo,  aunque  todos  sus 
conocidos,  doctores  y  confesores  la  disuaden  que  no  lo  liaga,  y  no  puede  hallar 
paz  en  el  consejo  de  la  multitud ,  teniendo  dentro  claras  inspiraciones  del  espiritu 
bueno  para  la  religion.  Rogad  a  Dios  Nuestro  Sefior  por  ella,  porque  tambien  le 
debemos  muchas  buenas  obras  que  ella  nos  ha  hecho  y  hace."  Faber  ad  eam  aliosque, 
qui  linguae  Litinae  ignari  erant,  aliquoties  „per  interpretem"  dixerat  (Cartas  del 
B.  P.  Pedro  Fahro  I,  237).  ^  Gerardus  Hammontanus. 

^  Georgiiis  Eder  inter  eos,  a  quibus  eo  ipso  tempore  Coloniae  beneficiis  affectus 
sit,  laudat  „Tilmannum  Sibergeusem  Priorem  Dominicanorum  tum  haereticae  pra- 
vitatis  Inquisitorem"  (Partitiones  Catechismi  cathoh'ci  etc.  [Coloniae  1571]  in  epi- 
stula  dedicatoria).  Kritzradt  eundem  „Sigeburgensem"  (Siegburg)  appellat.  Gentili- 
cimn  nomen  ^Smeling"  erat.    De   sacramentis  egregie,  scripsit. 

*  Is  erat  loannes  Volsius,  ex  Liinen,  Westphaliae  oppido,  ortus :  de  quo  Hartz- 
heim:  „Rector",  inquit,  „primum  fuit  scholae  Ludgerianac  post  Joannem  Murmellium. 
postmodum  factus  est  Rector  Monialium  ad  sanctum  Maximinum  Coloniae"  (Bil)]io- 
tbeca  Coloniensis  p.  207).  Moniales  maximinianae  regulam  S.  Augustini  seque- 
bantur  et  illae  esse  videntur,  de  quibus  B.  Petrus  Faber  SS.  Ignatio  et  Francisco 
Xaverio  scripsit:  Plus  quam  60  esse;  se  bis  latine  ad  eas  dixisse;  nam  20—30  ex 
iis  latine  scire ;  ceteris  sermones  suos  a  confessario  monasterii  germanice  versas 
esse ;  hunc  etiam  omnia  pectoris  secreta  sibi  aperuisse  (Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fahro 
I,  193—194.  236).  ■'  Cf.  supra  p.  94. 

*  Canonicus  vel  vicarius  ecclesiae  sanctorum  Apostolorum,  quae  nunc  quoque 
exstat,  is  fuisse  videtur. 

■^  Inter  nepotes  praeclari  illius  loannis  Cochlaei  menioratur  loannes  Agricola 
(Bauer) ,  e  Wendelstein  oriundus,  clericus  dioecesis  eystettensis ,  qui  avunculo  Mo- 
guntiae  successit  in  canonicatu  ecclesiae  S.  Victoris  et  mortuus  est  eiusdem  ecclesiae 
decanus  4.  Novembris  1569  (C.  Ofto ,  lohannes  Cochlaeus  der  Humanist  [Breslau 
1874]  p.  189). 

"  Georgium  Eder  significari  puto,  qui  postea  universitatis  viennensis  rector  et 
ecclesiae  catholicae  fortis  propugnator  fuit.  Hic  enim  eo  tempore  in  academia  co- 
loniensi  studiorum  causa  versabatur  et  postea  testatus  est  se  in  iis  complurium 
vironim  coloniensium  ^opera  et  commendatione  plurimum  adiutum  esse",  „adeo  ut 
illonun    testimonio    et   pietate   permotus   insignis   Theologus   Reverend.    D.    loannes 


30.  Decembris  1544.  127 

mulo  1  salutant  inquam  Dominationem  vestram  cujus  precibus  bonisque 
desideriis  vellent  se  commendatum  iri.  Quanto  studiosius  id  nobis  facien- 
dum  erit  qui  tuo  magisterio  instituti  Christi  partem^  accepinms  in  hac 
filiorum  Dei  sancta  societate?  Superest  igitur  Reverende  Pater  ut 
quos  jam  Christo  non  infaeliciter  genuisti  precibus  tuis  apud  Christum 
provehas  ac  benedicas.  Videmur  quidem  filii  desolati,  sed  egregie 
consolati  putabimur  ubi  nostrae  imbecillitatis  causam  defenderis  apud 
Deum  et  Sanctos  ejus.  Quod  si  filios  agnoscis  qui  semper  nos  te 
Patrem  fatebimur,  agnosce  nunc  singulos  in  terra  prostratos,  agnosce 
complosas  manus,  demissum  corpus,  humidas  genas,  lacrimabilem  vocem, 
tantum  ut  patenia  viscera  solitum  commisserationis  affectum  exhibeant, 
praesertim  filiis  pauperibus  et  orphanis  in  quorum  domibus''  nec 
panis  nec  vestimentum  sit^.  Sed  cur  his  panem  postulo  quibus 
adhuc  lacte  opus  est,  ut  posteaquam  adoleverint  tum  cibo  so- 
lido  vescantur?^  Forte  autem  fallit  me  judicium,  ut  quos  ego 
mei  similes  existimo,  hi  etiam  in  domo  Patris  abundent  pani- 
bus*  utpote  plus  quam  mercenarii.  Saltem  hoc  vere  profiteri  possum, 
cur  perit  fame^  Kanisius  dum  nullus  est  qui  fere  misereatur  ejus 
inopiae  nisi  tu  Pater  et  adjutor  fortis^  in  cujus  manibus 
sortes  meae".  Respice  igitur  in  adjutorium  mihi^,  et  laeti- 
fica  animam  servi  tui^  ut  dicas  animae  meae,  Salus  tua 
Deus  est^^:  confide  fili  et  noli  timerei^:  sit  benedictio  et  pax 
super  Caput  tuum^^  in  die  et  nocte:  Semper  ego  tecumi^  in  omnibus 
viis  tuis.  Ita,  pater  mi,  semper  tu  a  dexteris  meis  ne  commo- 
vear^*.  Fiducia  mihi  magna  et  spes  valida  si  benedixerit  mihi  potentia 
tua  per  nomen  Dei  virtutumi^^  per  merita  Sanctorum,  pcr  caritatem, 
per  simplicitatem ,  per  patientiam,  et  fortitudinem  et  salutem  omnem 
quae  est  in  Christo  Jesu  Domino  Nostro  ^^.  Is  nos  hic  et  isthic  erudiat, 
augeat,  finnet,  purget,  perpetuetque  in  omne  opus  bonum  usque  ad 
plenitudinem  Sanctorunii''  et  aetatis  Christi^^.     Amen. 

Coloniae  30  Decembris  15451-'. 

Fratres  nostros  et  filios  tuos  qui  sunt  tecum  toto  affectu  salutatos 
cupimus.     Parce,   parce,  Pater,  filio  loquaci,    quamquam  nullus  esse 


Patrem  apogr.  ''  domus  apoyr. 


Cochlaeus  coeperit  me  beneficiis  et  sumptibus  ad  studia  necessariis  juvarc  et  pro- 
sequi  etiam  non  visum"   (Partitioues  Catechismi  1.  c).     Phira  infra,  monum.  14. 

'  Cf.  supra  p.  100. 

2  Canisium  panem  et  vestimentum  mentium ,  non  corporum  dicere  sententiae 
sequentes  patefaciunt. 

»  Hebr.  5,  12.  *  Luc.  15,  17.  ^  ibidem.  «  Ps.  70,  7. 

■  Ps.  30,  16.  «  Ps.  34,  2.  9  Ps.  85,  4.  '»  Ps.  34.  3. 

"  Marc.  6,  50.  '^  cf.  Prov.  11,  26.  >*  Ps.  72.  23. 

"  Ps.  15,  8.    Act.  2,  25.  ''"  Ps.  58,  6;  88,  9  etc. 

1«  Cf.  Eph.  3,  19.   2  Thess.  3,  6.   Act.  4,  12.  "  Eccli.  24.  16. 

'*  Eph.  4,  13.  "'  Vide,  quae  post  hanc  epistulam  notantur. 


128  l"^-    S.  Ignatius  de  Loyola  Sociis  coloniensibus. 

modiis   debet,    ubi   filius   totum   se  statuit  effundere   ut   nullum  apud 
Patrem  offieium  praetermisisse "  videatur. 

Reverendae  Paternitatis  Tuae 

Filius  et  servus  infimus  Petrus  Kanisius 
quem  Christo  genuisti. 
ihesus 
Reverendo  Patri  meo  et  Domino  Magistro  Petro  Fabro  Theologo, 
de  societate  nominis  Jesu  Colimbriae^. 

Epistulae  huic  dies  30.  Decembris  1545  adscripta  est.  Sed  si  Canisius  nostrani 
temporum  rationem  secutus  esset.  scripsisset:  ^30.  Decembris  1544".  Stilo  enira,  ut 
dicunt,  coloniensi  annus  tunc  a  nativitate  Christi  sive  a  die  25.  Decembris  incipiebatur  •. 
Hoc  aiitem  stilo  Caiiisium  usum  esse  clare  patet.  Nam  aliter  epistula  haec  plena 
esset  anachronismis  et  absurda  contineret;  quod  facile  patet,  si  cum  epistulis  illis 
comparatur,  quas  Canisius  ad  Fabrum  dedit  Colonia  12.  Martii,  12.  Augusti,  22.  De- 
cembris  1545.  Quamquam  hoc  unum  omnem  scrupuhim  tollit,  quod  Canisius  in  hac 
epistula  inter  nova  iUa ,  quae  Fabro  affert,  provocationem  ponit  a  clero  et  univer- 
sitate  contra  Hermannum  Wedanum  ad  papam  et  oaesarem  factam :  haec  autem 
exeunte  anno  1545  minime  iam  nova  erat;  nam  mense  Octobri  anni  1544  factam 
esse  certissime  constat. 

Faber  ad  hanc  epistulam  respondit  ValHsoleto  9.  luhi  1545. 

17. 
SAXCTUS  IGXATIUS  DE  LOYOIiA 

SOCIIS  COLONIENSIBUS  2. 

Roiiia  anno  1545  [inennte?]. 

Ex  -Historiae  Societatis  lesu  prima  parte",  auctare  jN7c.  Orlandino  S.  J.  (Romae 
1615)  1.  5,  n.  37,  p.  154. 

Etiara  in  ^Cartas  de  San  Irjnaclo"  I,  392—393.  193. 

CoHsolafur  eos  et  ad  animontm  unionem  hortatur. 

Orlandinus  ad  annuin  1545  haec  refert:  Socios  colonienses ,  qaan/  jiro- 
cella  adcersHS  eos  exorta  esset ,  decrevisse  urbe  non  excedere ,  sed  j)otius  rifa 
communi  relicta  sejMratis  in  aedibus  habitare.  „Nec  alia  fuit",  inquit  Orlan- 
dinus,  y,cmt  Ignatij  inVrbe  sententia,  aut  in  Hispania  Fabri:  qui  segregationem 
illam  eodem  quasi  clucti  sjnritu  ita  colhudarunt ,  vt  ad  eam  constanter  reti- 
nendam  x>6>'  literas  hortarentur,  quarmn  haec  erat  fere  sententia. 

,Licet  inter  vos  tecto  sitis,  corpwibusque  seiuncti,  Diuina  tamen  ope  facile 
consequemini ,  vt  fraternis  inter  vos  animis  semper  esse,  versarique  videamini ; 
cum  et  in  voluntario  clisciplina)'um  studio,    et  in  vitae  proptosito,    susceptisque 


*  Praetermisse  aufof/rnphum. 

^  Inscripfioni  huic  alfera  (ut  vidcfur)  manu  anfiqua  adscriptum  esf:  Posterior 
[epistuhi  Canisii  ad  Fabrum  data]. 


'  Vide  supra  p.  70.  74. 

2  Ineunte   anno    1545   Coloniae   de   Societate   supererant  P.  Alvarus  Alfonsus 
P.  Leonardus  Kessel,  Fr.  Petrus  Canisius,  Petrus  Kannegiesser  novicius. 


[Ineiinte?]  anno  1545.  129 

rite  ootis  tain  orcfo  infer  vos  nexu  ad  lESV  Christi  (jloriam  i^ysi  vos  adstrin- 
xeritis.  Ctiitts  veluti  glntino  caritatis ,  totam  hanc  congltitinari  familiam ,  et 
copiilari  par  est.  Ceterum  dininae  tutelae  fuerit,  vt  cuins  cansa  ista  ijerfertis, 
is  (diquando  dispersiones  congreget  Israelis.'  * 

Haec  fere  illi  tametsi  alter  ah  altero  longe  distaret ,  vt  appareat  eodem 
spiritUj  vt  dicebamus,  illa  fuisse  dictata.''  - 

In  „Historl(i  CoUegii  CoJonieims  S.  J/  manu  scripta,  quae  Coloniae  in  archivo 
ecclesiae  Beatae  Mariae  Virginis  in  caelum  assumptae  exstat,  (f.  l^'')  pars  epistulae 
proponitur,  quam  S.  Ignatius  ^Romae  IX.  Cal.  .Junii  1545"  ad  socios  colonienses 
dederit^  Reiffenbcrg*  autem  dicit:  „Extant  in  Cod.  Ms.  Colleg.  Colon.  responsoriae 
S.  P.  Nri  ad  Danielem  Paybrock  .  .  .  scriptae  Roma  Coloniam  anno  1545.  28'*  Au- 
gusti"' ;  quarum  deinde  particulam  proponit^.  Atque  Aiigiistns  de  Druffel  scribit*' 
se  apograplium  (quod  ex  archetypo  transcriptum  esse  videatur)  habere  epistulae 
,9.  Calend.  lan.  LS^S"  a  S.  Ignatio  ad  Socios  colonienses  datae;  cuius  etiam  partem 
ponit,  a  duabus  illis,  quae  modo  descriptae  sunt,  diversam'^.  Alia  quaedam  nuper 
proposuit  Everardus  Gothein ,  quae  anno  1545  ab  Ignatio  ad  Socios  colonienses  de 
Societatis  privilegiis  scripta  essent  *. 

Harum  assertionum  aliae  verae  sunt,  aliae  falsae.  Est  apiid  nos  apographum 
antiquum  epistulae  integrae  a  S.  Ignatio  datae  ^Romae  9  Calend:  lanuarij  1545 ■*. 
Quae,  praeter  alia  multa,  etiam  omnia  illa,  quae  a  quattuor  iUis  historicis  ponuntur, 
continet.  Inscriptio  ipsius  epistulae  in  initio  apographi  nostri  coUocata  erat;  sed 
nunc,  ceteris  vocabulis  desectis  vel  erasis,  sola  ferme  haec  duo  apparent,  quae 
ex  ultimis  sunt :  ^Paybrock  Coloniam."'  Quicquid  autem  de  illis  sit,  ad  colo- 
nienses  Socios  epistula  illa  data  esse  non  videtur.  Nam  Ignatius  inter  alia  haec 
scribit:  ,Quod  censetis  idoneum  fore,  ut  vobis  praesit,  lacobum  Lhostium  de  Gel- 
donia ,  et  ego  sane  idem  censeo.  .  .  Daturum  me  operam  polliceor  vt  si  ille  non 
ijs  occupationibus  distinebitur,  quas  omittere  sine  dispendio  maiori  non  possit,  vos 
propediem  invisat."  Lhostius  autem  nou  a  coloniensibus,  sed  a  lovaniensibus  Sociis, 
ut  praeesset,  expetitus  et  tandem  anuo  1547  a  S.  Ignatio  iisdem  praeesse  iussus 
est^.  Ac  si  ad  Danielem  Paeybroeck  S.  Ignatius  litteras  nostras  misit,  Coloniam  non 
misit;  Daniel  enim  iam  anno  1544  Colonia  discesserat  ^°,  neque  anno  1545  eodem 
rediit  ^^.  Ex  Polanco  autem  cognoscitur  eum  anno  1547  Lovanii  fuisse,  et  eodem 
anno  Socios  lovanienses,  cum  antea  inter  se  locis  tectisque  discreti  fuissent,  in  unam 
eandemque  domum  esse  congregatos  *-. 


^  Ps.  146,  2.  -  Epistula  Fabri,  9.  lulii  1545  data,  infra  ponetur. 

^  Incipit :  „Distracta  habitatio  vestra  mihi  vehementer  probatur"  ;  finitur : 
„arrham  utique  non  vulgarem  aecepistis." 

*  Historia  Societatis  Jesu  ad  Rhenum  iuferiorem  (Coloniae  1764)  p.  23^. 

^  Incipit:  ,Binas  literas  tuas  accepimus  4  Non.  Martii" ;  finitur:  „omnium  sitis 
futuri."  ^  Ignatius  von  Loyola  an  der  romischen  Curie  (Miinchen  1879)  p.  40. 

■^  Incipit:  „Quod  mones  ergo  tum  de  cohabitatione  vestra"  ;  finitur:  „numero 
et  virtute." 

^  Ignatius  von  Loyola  imd  die  Gegenreformation  (Halle  1895)  p.  394.  Gothein 
scribit,  se  haec  ex  archivo  quodam  coloniensi  hausisse. 

3  De  eo  Polancns  l.  c.  I,  139.  236—238.  245.  OrlamUnns  I.  c.  I.  4,  n.  104;  I.  6, 
n.  10;  1.  8,  n.  27.  Imago  primi  saeculi  S.  J.  p.  735;  Emm.  Aguilera  S.  J. ,  Pro- 
vinciae  Siculae  Societatis  Jesu  ortus  et  res  gestae  ab  Anno  1546  ad  Annum  1611 
(Panormi  1737)  p.  1—4.  '"  Vide  supra  p.  103.  112. 

"  Vide  etiam  infra,  epistulam  2.  lunii  1546  a  S.  Ignatio  ad  Canisium  ceterosque 
Socios  colonienses  datam. 

12  L.  c.  I,  244.  Mirum  est  ab  historico  coUegii  coloniensis  {Ilenrico  Siinoiiis  S.  J.) 
Ignatium   dicentem    induci:    „Distracta  habitatio  vestra  mihi  vehementer  probatur." 

Branusberger,  Canisii  Epistulae  et  Acta.  I.  9 


130  18.    loannes  Pelletarius  Canisio  ceterisque  Sociis  coloniensibus. 

Diceuduni  igitur  esse  videtur: 

Ignatium  (1.545 — 1547)  Sociis  lovaniensibus  scripsisse,  eiusque  epistulae  apc- 
graphum  ad  colonienses  pervenisse,  idque  fortasse  per  Danielem  Paeybroeck,  sive  is 
ipse  Coloniam  id  attulerit,  sive,  quod  verisimilius,  Lovanio  Coloniam  miserit.  Eiusmodi 
litterarum  mutuae  communicationes  frequentes  tunc  erant ,  et  hae  litterae  ea  con- 
tinebant,  quae  scire  coloniensium  quoque  Sociorum  maxime  intererat,  v.  g.  condiciones. 
sub  quibus  Ignatius  facultatum  spiritualium  a  pontifice  acceptarum  Socios  participes 
reddere  volebat '.  Epistula  ipsa  hic  non  ponitur ;  spes  enim  est  Socios  hispanos  in 
nova  serie  epistularum  S.  Ignatii,  quam  edituri  .sunt,  id  mox  praestituros. 

18. 
lOAXNES  PEI.I.ETARIIJS  S.  J.  2 

OANISIO  EIUSQUE  SOCIIS  COLONIENSIBUS.^ 

Parisiis  meiise  Febriiario  1545. 

Ex  apographo  eiusdem  temporis,  quod  Coloniae  ex  autographo  exscriptum  est 
a  Petro  Kannegiesser ,  Societatis  novicio  (2^,  IV4  pp.)-  Cod.  colon. :  „Litt.  Epistt. 
var.%  f.  VP. 

Fro  Canitsii  litteris  ijratiag  u(jit.  CoJoniensibiiti  Sociiis  parisiensiu)n  fratriiin 
charitatem  testificatur.  Gaudet,  quod  a  Deo  in  Societatem  vocatus  sit.  Vitia  sua 
deplorat ,  proposita  aperit ,  preces  efftagitat ,  terrena  cuncta  spernif.  Fratres  monet, 
uf  unum   Christum  sequanfur  magnisque  animis  siih  arhore  rrucis  perstent. 

ihesus. 
loannes   pelletarius   dilectiss.   in  Christo  lesu  fratribus   suis  Coloniae. 
Grratia  et  pax  lesu  Christi  Domini  nostri  vobiscum.    Literae  vestro 
nomine   per  Kanisium   scriptae^,    ad   nos  (Deo  gratias)   peruenerunt, 


Contra  Iguatius  „de  cohabitatione"  Sociorum  scribit:  „mihi  vehementer  probatur". 
Deceptus  autem  ille  esse  videtur  verbis,  quae  paulo  post  sequuntur:  „cum  separati 
ab  alijs  habitatione  ac  vitae  forma  in  oculis  omnium  ac  linguis  sitis  futuri."  „Ab 
aliis"  igitur,  qui  Societatis  lesu  non  erant,  separati  erant,  inter  se  autem  et  habi- 
tatione  et  vivendi  ratione  iuncti. 

*  Cf.  epistulam  a  S.  Ignatio   ad  Kesselium   et  Canisium    datam  6.  lunii  1546. 

■^  loannes  Pelletarius  (Pelletier,  Lepelletier),  gallus,  postea  primus  rector  col- 
legii  romani  constitutus  est  a  S.  Ignatio,  qui  eum  „sanctum  rectorem"  appellabat. 
Dein  coUegium  ferrariense  rexit,  in  eaque  urbe  Herculi  duci  a  confessionibus  fuit 
eiusque  uxorem  Renatam,  Ludovici,  Galliarum  regis ,  filiam  et  protestantismi  secta- 
tricem  tenacissimam  induxit,  ut  ad  catholicos  ritus  reverteretur.  Tandem  in  Galliam 
remissus,  collegii  apamiensis  initia  egregie  iuvit;  Beatae  Mariae  Virginis  eximius 
cultor  et  laudator,  in  dioecesibiis  apamiensi,  tolo.sana,  ruthenensi,  cadurcensi  pev- 
multos  calvinistas  ad  fidem  catliolicam  reduxit,  pro  qua  et  vincula  tulit  et,  laboribus 
exhaustus  ac  fortasse  veneno  correptus  —  haec  fama  fuit  —  mortem  occubuit 
Tolo.sae  1.  lanuari  1564  (Cartas  de  San  Ignacio  III,  24«— 249.  409.  A.  v.  Druffel, 
Herzog  Hercuies  von  Ferrara  und  seine  Beziehungen  zu  dem  Kurfiirsten  Moritz  von 
Sachsen  und  zu  den  Jesuiten  [Miinchen  1878]  p.  39—45).  Pelletarii  gesta  post 
Manareum ,  Orlandinum ,  Sacchinum ,  luveucium ,  Bartolum  breviter  complexi  sunt 
Oius.  Ant.  Fatriijnani  S.  ,1.  (Menologio  di  pie  memorie  d'alcuni  religiosi  della 
Compagnia  di  (Jesu  [ed.  G.  Boero  S.  J.]  I  [Ronia  1859],  4—8)  et  Eleshan  de 
Gnilhermy  S.  J.  (Menologe  de  la  Compagnie  de  Jesus,  Assistance  de  France.  1.  partie 
[Paris  1892]  p.  1—5).  '  Hae  perisse  videntur. 


Mense  Februario  1545.  131 

adeo  concinnae,  vt  verbis  consequi,  thrjvazw''  saTt.  Ex  quibus  non 
mecliocrem  profecto  caepimus  voluptatem.  Quid  enim  vnquam  dul- 
cius,  quid  iucundius,  quid  vero  suauius  ad  amicorum  fratrumque  aures 
peruenire  poterat,  praeterquam  epistola  prosperae  valetudinis  eorum 
nuncia,  qui  vinculo  amoris  indissolubili  coniunguntur  ?  Ita  me  Deus 
bene  amet,  tam  iucunda  est  vestri  recordatio,  quam  iucunda  foret 
consuetudo.  Nec  tantum  forte  animos  Apostolorum  exhilarauit  ami- 
corum  praesens  conuictus  ^ ,  quantum  nostros  memoria  vestri  per 
epistolas  refricata''.  Mutuum  amorem  saepe  dissoluit  vel  minuit  cor- 
porum  disiunctio.  Vestris  literis  vestra  charitas  magis  illustratur  ac 
illucescit.  dum  radij  quos  in  vos  transfudit  consolator'  ille  Sanctis- 
simiis^,  etiam  ad  nos  vsque  penetrarunt.  Vtinam  apud  Dominum 
digni  habeamur,  vt  superabundantis  erga  nos  charitatis  vestrae,  par- 
ticipes  euadamus,  Quod  fieri  non  potest  sine  Dei  Opt.  Max,  inex- 
hausta  bonitate:  cui  vel  hoc  etiam  praecipue  debeo,  quod  me  vestro 
sodalitio,  vestrae  fraternitati  et  professioni  adiunxit,  ex  ipsis  mundi 
fluctibus  vix  tandem  emergentem.  Ac  vtinam  is  qui  sic  fecit  mi- 
sericordiam  suam^  cum  seruo  suo,  perficiat  quod  iam  coe- 
pif^^.  Sed  an  deneget  gratiam  Dominus?  Minime,  (vt  mihi  videtur) 
debite  quaerentibus.  Nam  dubio  procul,  qui  quaerit,  inuenit: 
qui  petit,  accipit:  et  pulsanti  aperietur^.  Ego  forte  quod 
quaero  et  peto,  propterea  non  accipio,  quia  nec  recte  nec  licite  peto  ^, 
et  instanter  non  quaero,  vtpote  terrenus,  carnalis,  animalis,  omnibus 
vitijs  obuolutus,  non  perspiciens*  quae  sunt  Spiritus^,  neque 
sapiens  quae  sursum,  sed  quae  super  terram^.  Confido 
tamen  in  omnibus  dilectissimi ,  per  vestras  apud  gratiarum  Datorem 
preces,  supplicationes  et  obsecrationes  assiduas,  animum  in  melius 
mihi  mutandum  esse,  vitia  corrigenda,  carnem  edomandam,  mundum 
per*^  me  fortissime  contemnendum,  mentem  purgandam,  satanam  con- 
terendum  esse.  Quibus  pactis  gratiam  abundantius  mihi  praesidio 
futuram,  dubitare  non  possum.  Id  tamen,  vt  citius  feliciusque  con- 
tingat,  ad  Dominum  clamare  cogor  cum  Regio  propheta,  Illumina 
oculos  meos,  ne  vnquam  obdormiam  in  morte*^.  Sed  prae- 
stat  vt  coecus  coelum"  sine  intermissione  spectem,  et  improbis  vocibus 
acclamem,  Domine  vt  videam^'^.  Nunc  interim  nunc  valeat  hoc 
seculum  infoelix,  valeant  amici  fures  temporis,  valeant  voluptates 
mellita  venena,  valeant  opes  irritamenta  malorum:  valeant  ambitio, 
fastus,  aemulatio,  valeant  aurae  seculares  mentis  carnificinae,  denique 


adwa-nv  apogr.         ^  refricta  apoijy.         "  consolatur  apo(/r.         ''  cepit  apoi/r 
Foiiasse  lefjendum:  pereipiens.  '  prae  upoijr.  ^  coecum  apoijr. 


1  Cf.  V.  g.  2  Cor.  7,  6.     3  lo.  3.  ^  Spii-itus  sanctus;  cf.  e.  g.  Act.  1>.  31. 

3  Ruth  \,  8  et  saepe.  ••  Phil.  1,  6.  ">  Matth.  7,  8.     Luc.  II,  'J. 

«  lac.  4,  3.  "^  1  Cor.  2,  14.  «  Col.  3,  2. 

9  Ps.  12,  4.  '«  Luc.  18,  41. 


132  15-    loannes  Pelletarius  Canisio  etc.   Mense  Februario  1545. 

valeaiit  iiiilii  terrena  omnia  vt  solus  mihi  incipiat  sapere  Christiis 
Dux  meus  et  Imp.  meus,  cui  seruire  dixi  regnare,  cui  miHtare  putaui 
imperare.  Desyderia  carnis  exuantur,  affectiones  proscindantur ,  vo- 
luntates  mortificentur.  vt  rectissime  Christo  crucifixo  conformemur  et 
adhaereamus.  Hunc  vnum  (qui  via  est^)  totis  animi  viribus  se- 
quamur  in  fame,  siti,  nuditate,  carceribus,  flagris,  quoad  crux  nobis 
vna  sit  vita  et  gloria.  Ille  nostrae  delitiae,  nostra  bona,  nostrae 
curae,  nostri  thesauri,  nostrae  spes,  ille  \tius  sit  nobis  omnia  in 
omnibus^  et  prosperis"  et  aduersis,  Vocem  eius  intentissime  sequa- 
mur.  Qui  non  renunciauerit  (inquit)  omnibus  quae  possi- 
det,  non  potest  meus  esse  discipulus^.  Et,  Qui  venit  ad 
me,  et  non  odit  patrem  suum  et  matrem,  uxorem  fra- 
tres  etc. ,  adhuc  autem  et  animam  suam,  non  potest  meus 
esse  discipulusl  Hoc  nobis  durum  videri  poterat,  nisi  idem  qui 
verbo  docuit,  opere  etiam  maiora  complesset  ob  magnitudinem  ergo 
nos  amoris  sui.  Non  enim  sat  erat,  si  regium  honorem  aspernaretur, 
et  pro  summis  infima,  pro  sublimibus  abiecta  eligeret,  sed  ne  loculum 
quidem  possideret,  iniurias  subiret,  contumelias  exciperet,  denique 
crucis  partem  vbique  sibi  vendicaret.  Et  nos  o  viri  fratres  hanc 
crucis  gloriam  expetamus,  hanc  arborem  excolamus,  quae  sola  solidos 
profert  fi-uctus,  per  cuius  virtutem  in  omnibus  (ne  dubitetis)  superiores 
estis  euasuri.  Sepeliant  interim  mortui  mortuos  suos^,  ride- 
ant,  qui  lugebunt  sed  sero,  contemnant  qui  poenitebunt  sed  non  ad 
salutem  forte*',  sint  iniurij  qui  vobis  obtrectabundum  [slc]  putarunt^ 
sed  tangunt  pupillam  oculi  Dei'^.  Nos  arbori  crucis  adhaerea- 
mus  et  configuremur  indies  magis  ac  magis.  Ego,  sicut  non  ignoro 
multum  [valere]  vel  vnius  iusti  deprecationem^,  ita  quam 
maxima  mihi  polliceor  in  Domino  de  vest  [ris]  precibus,  sacrificijsque. 
pius  ille  pater  et  misericors  Dominus,  qui  vos  vocauit  in  [ad- 
mira]bile  lumen  suum'^,  nos  prouehat,  augeat  perficiatque,  vt  in 
[sancto]  ipsius  seruitio  perduremus  foeliciter.  Amen.  Lutetiae  ex 
collegio  Longobardorum''!^  .  .  .     Februarij  1545. 

D.  Kanisio  et  caeteris  ipsius  in  Christo  fratribus.    Coloniae. 


putarit  apogr.  ^  Longebardorum  ctpofjy. 


1  lo.  14,  6.  2  Eph.  1,  23.  3  Luc.  14,  33. 

*  Luc.  14.  26.  ^  Matth.  8,  22.     Luc.  9,  60. 

«  Cf.  2  Cor.  7,  8—10. 

■  Zach.  2,  8.  8  lac.  5,  16.  ^  1  Petr.  2,  9. 

'"  In  hoc  universitatis  coUegiuni  iam  anno  1540  primi  parisienses  Socii  recepti 
sunt;  ac  cum  anno  1544  in  belli  trepidatione  paulisper  Parisiis  discessissent .  anno 
1545  iterum  in  idem  collegium  recepti  et  numero  aucti  sunt  {Polancus  1.  c.  I,  97.  156. 
OrlaiKlinHx  \.  c.  1.  2,  n.  97;  1.  4,  n.  119;  1.  5,  n.  42). 


19.    Canisius  Oswaldo  II.  coraiti  montensi.    5.  Februarii  1545.  133 

19. 

CANISIUS 
OSWALDO  II.  1, 

comiti  montensi  ^  et  romaui  imperii  principi. 
Colonia  5.  Februarii  1545. 

Ex  apographo,  circa  annum  1657  Embricae  confecto  (2'',  2  pp.),  in  cuius  fine 
altera  manu  scrii^tum  est :  ^Exacte  convenit  cum  autographo,  in  quo  agnosco  manum 
R.  P.  Petri  Kanisij  s.  mem.  Ita  testor  Embricae  20.  Maij  1659  Winandus  AVeiden- 
feld  Societatis  lesu."  Cod.  colon. :  „Litt.  Epistt.  var.",  fol.  non  signato,  inter 
f.  VI  et  VII  posito. 

Epistula  usi  sunt  Reiffenherg  1.  c.  p.  25"^  et  Hansen  1.  c.  p.  189.  197.  Par- 
ticulas  germanice  versas  posuit  E.  Gothein ,  Ignatius  von  Loyoh^  und  die  Gegen- 
reformation  (Halle  1895)  p.  285.  678. 

Comiti  gratias  agit,  quod  Sociis  coloniensibns  pe-rfugium  ohtulerit.  Quani  in- 
signes  patronos  hi  modo  nacti  sint.  De  nomine  „Iesuitarum'^ .  Socios  nil  quaerere 
nisi  salutem  animarum,  ceterarum  rerum  omnium  spem  in  Deo  x>onere,  in  cruce 
Christi  ferenda  gaudere.  De  ^^^^'secutione  contra  eos  Coloniae  mota  et  communi 
hahitatione  iterum  ab  iis  coepta.  Comitem  Canisius  ^jfff;-/*"  sui  memoria  excitat  et 
fratres  ei  commendaf. 

ihesus 

Illustris  admodum  et  reverende  Domine  Princeps  Clementiss. 

Gratia  domini  nostri  lESV  CHRISTI  et  pax  cum  C.  T.  sit  semper. 

Eam  Christianae  charitatis  vim  esse  sentio,  quae^  non  prae- 
sentes  modo  conglutinare  possit,  sed  absentes  etiam  atque  adeo  ignotos 
amicitiae  foedere   coniungat   copuletque.     Nam  ut  exempla  peregrina 

^"  Vel  ut;  apogr.:  ut  quae. 


^  Tertius  huius  nominis  inter  dynastas  montenses  hic  erat ,  secundus  inter 
comites. 

2  Erat  hic  ^Grave  van  "S  Heerenbergh"  (quod  oppidum  nunc  est  provinciae 
geldricae  regni  neerlandici) .  Oswaldus  L,  avus  eius,  a  Friderico  III.  comes  imperii 
creatus  erat.  Probe  igitur  distinguere  oportet  comitatum  hunc  montensem  non 
solum  ab  illo,  cuius  caput  erat  urbs  Belgii  (Hannoniae)  notissima  ^Mons"  sive 
„Bergen",  et  a  ducatu  montensi  (Berg,  nunc  regni  borussici),  sed  etiam  a  marchio- 
natu  montensi  sive  Bergis  ad  Somam  (Bergen  -  op  -  Zoom ,  nuuc  regni  neerlandici), 
cuius  dynasta  loannes  Glymaeus  (de  Glymes)  cum  uxore  Maria  de  Lannoy 
S.  Ignatio ,  Everardo  Mercuriano ,  collegio  lovaniensi  magnam  benevolentiam  prae- 
stitit  {Oliv.  Manareus  S.  J.  [1523 — 1614],  De  vita  et  moribus  Everardi  Mercuriani 
.[primura  ed.  Bruxellis  1882]  p.  25.  Fam.  Strada  S.  J.,  De  bello  Belgico  [Antverpiae 
1649]  I.  1,  p.  34.  DelpJace  1.  c.  p.  88.  E.  H.  Kneschl-e,  Neues  allgemeines  deutsches 
Adels-Lexikon  I  [Leipzig  1859],  331).  Oswaldus  ille,  cui  Canisius  scripsit,  natus 
esse  traditur  anno  1508,  mortuus  9.  Maii  1546;  uxorera  duxerat  Elisabethara  a  Dorth, 
loannis  Horstii  viduam.  Oswaldi  genealogiara  proponunt  Nic.  Rittershusius  (Genea- 
logiae  Imperatorum ,  Regum  etc.  [ed.  2,  Tubingae  1658])  sub  v.  Comites  Montium 
et  lust.  Christ.  Dith)narus  (in  Wernh.  Tescliounacheri  ^Annalibus  Cliviae,  luliae"  etc. 
denuo  editis  [Francofurti  et  Lipsiae  1721]  ad  p.  534).  Brevera  eius  historiam  texuit 
Ar.  van  Slichtenhorst,   Geldersse  Geschiedenissen  I  (fArnhem  1654),  83  —  84. 


134  l-^-    Canisius  Oswaldo  II.  comiti  mouteusi. 

volcns  praetermittam,  quae  sicut  quotidiana  ita  sunt  innumera,  liceat 
obsecro  prudentiam  tuam  hic  milii  testem  proferre.  Quid  enim  aliud 
praeterquam  charitatis  in  CHRISTVM  tuae  virtus  in  causa  fuit,  ut 
me  una  cum  his  qui  mecum  in  CHRISTO  sunt  fratribus,  diligas  ab- 
sentem,  foueas  immerentem,  et  quos  necdum  videris  fovere  cupia.s, 
tueri  gaudeas,  omnique  benevolentia  prosequaris,  nullis  etiam  offitiis 
provocatus?  Ego  vero  durn  incomparabilem  hanc  erga  nos  charitatem 
tuam  cogito,  certe  non  possum  non  admirari:  primum  quod  admira- 
bilem  illam  charitatis  energiam  a  D :  Apostolo  praescriptam ,  ad 
cor.  13 1  re  ipsa  comperio.  Deinde  quod  Dei  Opt:  Max:  et  filii  eius 
Domini  nostri  lESV  CHRISTI  effusissimam  erga  servos  suos  bonitatem 
contemplor.  Huius  enim  gratia  fit  proculdubio,  quod  praeter  meritum 
et  exspectationem  omnem  tanti  quotidie  Patroni  nobis  obveniant,  qui 
causam  instituti  nostri  provehere  et  velint  et  possint.  Ante  paucos 
menses  (mirum  dictu)  paterno  phine  affectu  complecti  nos  coeperunt 
Reverendissimi  in  CHRISTO  Patres,  Domini  nostri  clementiss:  D: 
Georgius  a  Skotborg'^  Archiepiscopus  Lundensis  Primas  Sueciae". 
D.  Hieronymus  Varallus  [s/c]  Archiepiscopus  Rossanensis "  ^.  D.  Jo- 
hannes  Poggius  Episcopus  Tropaeensis,  ambo  Legati  Apostolici.  D.  Ott(^ 
Truchses  Episcopus  Augustanus,  nunc  etiam  Cardinalis.  D.  Theodo- 
ricus  Hezius  Prothonotarius  Apostolicus,  idemque  Subdecanus  D.  Lam- 
berti  Leodiensis^.  Hisce  summis  viris  tu  nunc  annumerandus  es  vir 
summe,  qui  non  minori  virtutum  quam  stemmatis  ac  nominis  nobih- 
tate  apud  tuos  praecellis,  eo  tamen  maior,  quo  te  nobis  hoc  est  in- 
fimis  clementiorem  ostendis.  IUi  quos  commemoravi  praeter  amicos 
alios  bene  synceros,  non  aliter  profecto  ac  patres  suam  nobis  operam 
omnem,  quoties  vellemus,  humanissime  polliciti  sunt,  pro*^  interim  ad- 
monentes,  ut  in  hoc  nostro  instituto,  quod  CHRISTO  Duce  sumus 
amplexi ,  persisteremus  ac  promovereraus.  Facimus  ita  quidem, 
tametsi  non  sine  quorundam  invidia  simul  et  obtrectatione ,  quae 
nobis    etiam   lesuitae   nomen    dedit"^.     Absit    enim    procul    ut    sacro- 


Stotborg  apogr.         ^  Sueviae  apoyr.        '  Rossenensis  npotjr.        '^  pre  itpoyr. 


1  1  Cor.  13,  4-7. 

'^  Anno  1537,  cum  Hierouymus  Verallus,  romauus,  Veuetiis  legatioue  pouti- 
ficis  fungeretur,  Ignatius  eiusque  socii  vota  paupertatis  et  castitatis  coram  eo  reuo- 
vaveraut.  Eodem  fere  tempore  idem  publica  tabula  sauctitatem  et  doctrinam 
Ignatii  attestatus  erat.  Auno  1549  cardinalis  creatus  est  {lo.  Fetr.  Maffeins  S.  J., 
De  vita  et  morib.  Ignatii  Loiolae  [Duaci  1585]  I.  2,  c.  4,  p.  94.  Cf.  Ch.  Clair  S.  J., 
La  vie  de  saint  Ignace  [Paris  1891]  p.  200—201). 

*  Vide  supra  p.  121. 

*  Anno  1555  Sorbonnae  parisiensi  Martiuus  Olave  S.  J. ,  doctor  et  ipse  sor- 
bonnicus  et  concilii  tridentini  tlieologus,  de  institutione  Societatis  lesu  inter  alia 
hoc  asseveravit :  „Non  fuit  consilium ,  vt  qui  iu  bac  congregatione  essent ,  le- 
suitae  simplici  dictioue  vocareutur"  {Orlandiiius  1.  c.  I.  15,  n.  47).  De  eodem 
nomine  saeculo  XVII.  ineunte  Franciscus  Suarez  S.  J.  (1548— -1GI7) :  „Nomine  le- 
suitarum",  inquit,  „abutuntur  haeretici,  ut  bomines  Societatis  proscindant."     Quam- 


5.  Februarii  1545.  135 

sanctum  illud  nomen  ullatenus  usurpemus  nobis,  qui  CHRISTI  lESV 
vixdum  discipuli  vel  sane  tyrones  sumus,  adscripti  militiae  crucis 
eius^:  quam  contemptis  omnibus  unice  nobis  proposuimus,  et  passim 
apud  quosvis  exaltare  percupimus,  nec  sine  certo  quidem  foenore: 
nimirum  ut  aliorum  salutem  nostrum  et  lucrum  et  peculium  faciamus  ^. 
Hic  scopus  est  quem  studia  nunc  nostra  consectantur  * ,  huc  enitimur, 
huc  spectamus,  nihil  interim  ambigentes  de  adfuturo  nobis  Dei  Opt: 
Max:  praesidio,  qui  nos  ad  hoc  militiae  genus  clementer  evocavit, 
quique  certo  certius  promisit  fore ,  ut  p  r  i  m  u  m  q  u  a  e  r  e  n  t  i  b  u  s 
regnum  Dei,  et  iustitiam  eius  nihil  unquam  defuturum,  sed 
adiicienda  sint  caetera  omnia^,  quae  cum  terrestre  corpus, 
tum  coelestem  animam  nobis  foveant,  nutriant,  tueantur  ac  servent. 
Nec  ignoramus,  quin  imo  compertum  habemus,  in  crucis  CHRISTI 
militia  cum  piis  omnibus  communia  nobis  impendere  pericula,  incom- 
moda,  adversa :  praesertim  hoc  exulceratissimo  saeculo,  quod  pietatem 
omnem  contemptui  habet,  imo  superstitionem  vocat,  et  crucis  CHRISTI 
gloriam*  ducit  ignominiam.  At  eo  magis  nunc  animos  oblirmamus 
et  adversus  huius  vitae  mala  omnia  praemunimus,  ut  si  dominus 
vineae  nonnunquam  extrudere  dignetur  operarios  suos  in  messem^, 
operarios  habeat  idoneos,  atque  iuxta  D:  Pauli  sententiam,  in  omni- 
bus  praebeamus  exempla  bonorum  operum,  in  doctrina, 
in  integritate,  in  gravitate^:  ut  etiam  is  qui  ex  adverso 
est  revereatur  nihil  habens  malum  dicere  de  nobis^, 
Quamquam  non  video  quid  homini  Christiano  durum  molestumve  possit 
videri,  ut  cui  vexilla  crucis  debent  esse  ipsissimae  delitiae:  ut  sciat 
suae  militiae  trophaea  non  pompis,  sed  miseriis  reportari  oportere. 
Xec  enim  alia  Sanctorum  vita  fuit,    quam''   perpetua   quaedam   crux 


coniectant  apogr.  "  quae  apofiv. 


quam  „in  hoc  nomine  recte  interpretato  nihil  est  a  veritate  aut  pietate  alienum. 
Nihilominus  taraen,  ipsa  Societas  non  solet  hoc  nomine  suos  appellare"  (Tractatus 
de  religione  Societatis  lesu,  denuo  ed.  a  P.  P.  Gueaii  de  Reverseaux  S.  J.  (Bruxellis 
et  Parisiis  185,7)  1.  1,  c.  1 ,  n.  V.  VI,  p.  3.  4).  BoUandistae  quoque  nomen,  ^quo 
lesuitae  dicimur",  vocant  „adventitium,  vulgare  et  compendiosum"  (Acta  Sanetorum 
lulii,  VII  [Parisiis  et  Romae  1868]  p.  485.  Ac  lulius  Nigromis  S.  J.  affirmat  „hanc 
appellationem  a  nobis  minime  fuisse  excogitatam",  sed  ^fictam  esse  a  vulgo,  quod 
amat  compendia  sermonis"  (Regulae  communes  Societatis  lesu  commentariis  asceticis 
illustratae.    Ed.  3  [Coloniae  1617]  p.  108—104). 

*  P.  Petrus  Riladeneira  S.  J. ,  qui  S.  Ignatii  discipulus  erat  eoque  intime 
utebatur:  ^Animadvertendum  est",  inquit,  „nomen  Societatis  lesu  non  ita  esse  inter- 
pretandum ,  ut  congregationem  hominum  denotet ,  qui  lesu  Socii  sint ,  sed  cohortem 
veluti  militum,  qui  sub  Imperatore  lesu  stipendia  faciant;  vel,  si  melius  placet, 
familiam ,  quae  Christi  magni  Patrisfamilias  mores  induere ,  censumque  amplificare 
satagat  uberrima  animarum  fruge  coacervanda"  (De  ratione  instituti  Societatis  lesu ; 
ex  Hispano  vers.  a  P.  Laur.   CarJi  S.  J.,  Romae  1864)  c.  1,  p.  74). 

^  Constitutiones  Societatis  Jesu,  Ex.  c.  1,  n.  3;  c.  4,  n.  27. 

3  Matth.  fi,  83.   Luc.  12.  31.  "  Cf.  Gal.  6,  14. 

5  Matth.  9,  38;  20,  1—7.  «  Tit.  2,  7.  ^  Tit.  2,  8. 


136  19-    Canisius  Oswaldo  II.  coniiti  moutensi.    5.  Februarii  1545. 

et  quotidiana  mortificatio.  Quapropter  egentes,  angustiati, 
afflictii  per  patientiara  currebant  ad  propositum  sibi 
certamen,  aspicientes  in  autorem  fidei  et  consumma- 
torem  lESVM,  qui  proposito  sibi  gaudio  sustinuit  cru- 
cem  confusione  contempta-.  Nos  vero  qui  nondum  usque 
ad  sanguinem  restitimus^,  hanc  summam  felicitatem  ambire  pos- 
sumus,  quae  quidem  in  hac  vita  percipitur,  ut  ex  ipsis  Domini  fla- 
gellis  (quibus  filij  Dei  quum  castigantur,  simul  dignoscuntur)  nos  haud 
plane  spurios  esse  comprobemus,  Nam  per  mille  tril)ulationes  ad 
imitationem  crucis  CHRISTI  contendendum  est,  in  qua  omnis  gloriatio 
tandem  certissime  constituenda  venit"^.  Ac  proinde  qui  variis  nunc 
modis  nos  exercent,  nos  cruciant  palam  iniurii,  clam  detractores,  his 
magna  quidem  a  nobis  gratia  debetur:  cum  vel  nolentes  rebus  nostris 
non  tam  incommodent  quam  commodent,  non  tam  cursum  nostrum 
remorentur,  quam  promoveant.  De  Coloniensibus  nihil  dicam,  qui  si 
nobis  infesti  esse  voluerunt,  poterant  forte  quorundam  falsis  calum- 
niis  adversus  nos  non  perperam  exacerbari.  Ferebat  [fa]ma,  nos 
novae  sectae  homines  hic  mala  mente  consedisse.  Statim  extortum 
est  contra  nos  ed[ictum,]  ut  abscederemus  e  civitate.  Intercesserunt 
^iri  aequi  et  boni,  qui  concitatum  senatus  contra  nos  furorem  miti- 
garent,  ita  ut  disiunctim  hic  vivere  liceret.  Non  diu  post  bona  pars 
ex  nostris  concessit  Romam,  ubi  praecipui  de  Societate  nostra  Patres 
agunt  apud  Pont:  Max:  nonnulli  apud  Portugalenses  manent,  non 
sine  maximo  Kegis^  gaudio,  qui  centum  studiosis  huic  Societati  ad- 
dictis  collegium  exstruxit  ^.  Est  et  nostris  collegium  Parisijs,  Paduae, 
Walonzenis^,  Romae,  Colimbriae,  multisque  alijs  in  locis.  Vt  ad 
nos  redeam,  relicti  nunc  sumus  pauciores  Coloniae  quam  septem,  et 
in  easdem  aedes  commigravimus  ^.  Vn  [us]  est  CHRISTVS,  per  quem 
tuta  nobis  omnia  pollicemur,  et  in  cuius  manibus  non  tantum 
sortes  nostrae^,  sed  et  ipsa  R e g u m  c o r d a i"  diriguntur.  Caeterum 
ista  commemorandi  ra[tio]  propterea  mihi  suscipitur,  ut  non  igno- 
rares  eximie  Princeps,  quid  cmn  tuis  clientulis  ageretur:  quos  tanto 
favore    prosequeris,    vt    (sicut   amici   testantur:)    [vitae]    sumptus   et 


'  Hebr.  11,  37.  ^  Hebr.  12,  1.  2.  =*  Hebr.  12,  4. 

*  Cf.  Gal.  6,  14.  •'  loanues  III.  is  erat.  "  Conimbricae. 

■^  Scribendum  potius  fuit:  Yalentiae  (in  Hispania).  Quod  coUegium  vel  potius 
seminarium  inceptum  est  anno  1544.  Yalencenense  autem  collegium  (Valenciennes 
in  Gallia  septentrionali)  plus  quam  viginti  annis  post  institutum  est.  Cf.  Alfr. 
Hamij  S.  J. ,  Documents  pour  servir  a  Thistoire  des  domiciles  de  la  Corapagnie  de 
Jesus  (Paris  [1892])  p.  54. 

*  lam  tunc  factum  est,  quod  Kritzvadt,  ad  ^Histor.  Collegij  primam"  provocans, 
anno  1546  factum  affirmat,  cum  scribit:  ^Nostri  hoc  anno  ante  Praedicatores  iuxta 
aedes  D.  Proc.  Auerdunck  [Averdong]  e  regione  parui  ostij  Praepositurae  S.  Audreae" 
[habitare  coeperimtj  (*  Cod.  ,.Hist.  gymn.  tr.  cor."  f.  21 ''  adnot.  in  margiue.  Cf.  infra, 
inonum.  17.    Huius  rci  summam  etiam  narrat  Geleiiiti^  1.  c.  p.  504). 

■■'  Ps.  30,  IG.  «0  Prov.  21.  1. 


20.    Canisius  B.  Petro  Fabro.    luitio  Februarii  et  12.  I^Iartii  1545.  137 

vivencli  lociim  istic  nobis  polliceare.  Pro  qua  tam  rara  in  Deum 
pietate  et  singulari  tua  erga  nos  benevolentia  nihil  non  debemus, 
debemus  inquam  amp[lissi]mo  tui  nominis  splendori.  Quod  ad  nos 
attinet,  si  usquam  aut  voluntati  tuae,  aut  tuorum  de  nobis  expecta- 
tioni  respondere  possumus,  libentes''  ac  singulatim  operam  nostram  C.  T. 
pollicemur.  Cum  enim  publico  omnium  coramodo  nos  totos  devoveri- 
mus,  illi  tamen  in  omni  vita  nobis  plurimum  observandi  sunt  et  co- 
lendi,  qui  Reip:  gubernac  [ulis]  adhibiti  se  nobis  interim  exhibent 
Patronos,  et  in  curanda  gregis  Dominici  salute  comministros.  lam 
quia''  studiorum  nostrorum  ratio  sedes  mutare  non  sinit,  hoc  unum 
iterum  pollicemur  Comes  magnifice,  tui  memoriam  in  orationibus 
nostris  apud  D  [eum]  esse  duraturam.  Ego  vero  qui  fratrum  infimus 
plane  sum,  hanc  scribendi  provintiam  aliorum  nomine  suscej)i,  fretus 
praecipue  tua  singulari  humanitate  et  clementia,  qua  tot  annis  patrem 
meum  M.  lacobum  foel.  mem:  complecti  dignatus  es^.  Nec  dubito 
fore  quin  fratres  et  sorores  meas  ex  noverca,  perpetuo  sis  propugna- 
turus:  memor  quam  sit  salutaris  orphanorum,  pupillorum  ac  viduarum 
defensio.  Sed  p[uto  me]  modum  epistolarem  excessisse.  Tantum 
boni  consulas  precor  quod  ab  animo  C.  T.  deditiss.  proficiscitur.  Do- 
minum  lESVM  precor  ut  per  spiritum  suum'  D.  V.  conf[ortet] 
atque  corroboret  in  interiore  homine^,  ut  implearis  in 
omnem  plenitudinem  Dei^.  Coloniae^  V.  Februarij  1545. 
S.  Y. 

Servus  et  filius  in  Christo 
Petrus  Kanisius 

Xoviomagensis. 
Illustri  Domino   ac   Principi   magnifico   D.  Oswaldo  Comiti  Mon- 
tensi  etc,  Domino  meo  clementiss. 

20. 

CANI8IUS 
BEATO  PETRO  FABRO  S.  J. 

Colonia  initio  Februarii  et  12.  Martii  1545. 

Ex  apograplio,  circiter  annum  1870  confecto  ex  autographo,  quod  est  in  „Yaria 
Historia"  etc.  tora.  I,  f.  69-70. 

Particulam  italice  vertit  G.  Boero  S.  J.,  Yita  del  Servo  di  Dio  F.  Nicolo  Boba 
diglia  (Firenze  1879)  p.  31 ;  duae  latinae  sunt  in  ,Cartas  del  B.  P.  Fedro  Fahro"  I,  266^ 


*  libens  apogr.  ''  qui  apo(jr.  "  sum  apor/r. 


'  'S  Heerenbergh  haud  procul  abest  a  Neomago.  Atque  Os-\valdus  saepius, 
V.  g.  de  agro  -vvischensi,  egerat  cum  Carolo  Egmondano,  Geldriae  duce,  apud  quem 
lacobus  Canis  multum  valuerat  {loh.  /s.  Foiitanas^  Historia  Gelrica  [Hardervici 
Gelrorum  1639]  p.  762.  764.  767).  "-  Eph.  3,  16.  "  Eph.  3,  19. 

*  Falso  Beiffenherg  affirmat  hanc  epistuhim  scriptam  esse  Neomago  (1.  c). 


138  '^^-    Cauisius  B.  Petro  Fabro. 

Qoiisiiis  Dif!fi'niiiiiii  ct  Lovdniitm  profectns  ud  sfipeiii  EscJiio  et  P.  Conielio 
VisJiafoeo  afferendani.  EsrJiiuiii  Sociefati  conciliat  et  eo  adiiivante  Lovanii  cinn  Tap- 
pero  et  aliis  de  constitiitionc  collegii  ayit.  Statnitiir,  Canisio  Colonia  Lovaniinn 
transniiyrandnm  esse.  De  CorneJio  VisJiavaeo,  Adriano  Adriani,  Petro  Kannegiesser, 
aliis  Societafi  adiunctis  vel  adiinujendis.  De  Sociorinn  coloniensiinn  nova  Jiabitatione 
ct  de  victu  iis  parando.  Cornelins  VisJiavaeus  in  daemones  potens.  Quantuin  CoJoniae 
Socii  confirmati  sint  visitatione  P.  BobadiJlae  et  Nuntii  VeraJli.  Canisitis  in  Capifolio 
prosperrime  contionatur.  Optiniafes  suinmam  operam  dant  ei  CoJoniae  retinendo. 
Ipse  totus  ex  praepositis  pcndet.  Evcrardus  QuestcnburcJi  quam  dure  a  Sociefate 
proJiibeatur. 

ihesus 
Reverende  doniine  et  pater  in  CHRISTO. 

Gratia  Domini  Nostri  Jesuchristi  sit  semper  cum  Dominatione 
vestra. 

Seribam  de  profectione  mea  quam,  dirigente  Domino,  jam  confeci 
per  Brabantiam.  Profectionis  haec  fuit  causa.  Reverendus  ille  noster 
amicus,  imo  Pater,  Prior  Carthusiae  Coloniensis,  ut  est  in  erogandis 
eleemosynis  eflfusissimus ,  destinaverat  mittere  M.  Nicolao  Diestensii 
500  aureos  quibus  monialium  ipsius  penuria  sublevaretur.  lamque 
benignius  de  me  sentiebat  M.  Nicolaus,  clam  quoque  subindicans  ut 
ad  se  venirem^.  Eo  facilius  Prior  animum  meum  confirmavit  ut 
500  aureos  allaturus  ad  M.  Nicolaum  properarem.  Quam  ego  nactus 
occasionem  fidentius  apud  Priorem  intercessi  pro  venerabili  fi-atre 
Domino  Cornelio,  quem  tu  semper  dignissimum  judicasti,  ut  qui  tam 
indignis  debitorum  vinculis  exemptus,  quamprimum  ad  studia  rediret 
liber^.  Quod  ad  me  attinet,  hac  de  causa  potissimum  iter  hoc  in- 
gredi  volui,  acceptis  a  Priore  centum  adhuc  aureis  in  gratiam  D.  Cor- 
nelii,  cui  tantum  ego  adjeci  pecuniae'*  quantum  persolvendis  debitis 
omnibus  sat  erat,  ne  scilicet  prudentia  tua  suo  desiderio  et  exspec- 
tatione  diutius  fraudaretur.  Benedictus  Deus  qui  M.  Nicolaum  modis 
omnibus  affabilem ,  benignum ,  et  placidum  restituit  mihi ,  dum  per 
omnia  me  submisse  coram  illo  gererem,  sperans  humilitate  expugnari 
posse  quod  vi  rationum  hactenus  ab  eo  impetrari  non  potuit^,  Quin 
usque  adeo  benevolum  illum  mihi  reddidi,  ut  postero  statim  die  Lo- 
vanium  ierit  mecum,  nihil  tamen  intelligens  de  pecunia  D.  Corneho 
per  me  numeranda.     Sed  vide,  obsecro,  quam  ille  totus  nunc  noster 


'  Canisius  magistrum  suum  Nicolaum  Eschium  dicit,  qui  tuuc  Distemii  (Diest, 
in  Belgio)  beginagiuni  regebat. 

-  Fortasse  Eschius  idem,  quod  alii  quoque  viri  piissimi  eius  temporis,  timuerat: 
ne  nova  illa  Societas ,  cui  Canisius  se  addixerat ,  sub  specie  catholicae  pietatis 
catholicam  fidem  clam  impugnaret. 

*  P.  Cornelium  Vishavaeum ,  Societatis  novicium ,  dicit ;  cf.  supra  p.  95 — 97. 
Manareiis:  [Societas]  „aedes  proprias  Lovanii  anno  154:4  nullas  habebat,  .  .  .  sed 
pauci  degebant  in  eiusdem  P.  Cornelii  domo  secus  coemiterium  D.  Michaelis,  quam 
conductitiam  habebant"   (1.  c.  p.  13). 

■*  Ex  hereditate  paterna ;  cf.  supra  p.  45  ^. 

*  Ut  probaret  Societatis  institutum  Canisiique  consilium  in  ea  semper  vivendi. 


Initio  Februarii  et  12.  Martii  1545.  139 

sit,  prius  vix  aliqua  parte  noster,  praecipue,  quod  nosti,  Coloniae. 
Nam  ubi  M.  Nieolaus  liic  pauca  auclisset  quae  a  me  desiderari  dixe- 
ram  de  Collegio  nostrae  Societatis  apud  Lovanienses  instituendo,  statim 
hujus  rei  curam  in  se  vel  ultro  suscepit  ^.  Primum  igitur  ea  de  causa 
convenit  mecum  D.  Cancellarium  2,  dein  Magnificum  Rectorem,  Prae- 
sidentem  scilicet  Collegii  Pontificis  ^  D.  Tilmannum  ^  * ,  alios  itidem 
nonnullos.  Responderunt  omnes  hi  (quorum  et  favor  et  consilium 
expetebatur)  sibi  consultissimum  videri,  et  magnopere  proficuum  ut 
ex  nostris  aliqui  praesertim  studiosi  apud  se  considerent,  et  paulatim 
in  Collegii  formam  conjunctim  viverent;  quibus  favorem,  consilium, 
benevolentiam ,  amoremque  omnem  pollicebantur.  Ego  vero  tacite 
non  poteram  non  admirari  et  magnificare  Dominum,  qui  commodissi- 
mam  aperiebat  viam  nobis,  licet  insperatam,  ut  a  nobis  tandem  et 
Lovanii  Collegium  erigeretur.  Quod  eo  videri  debet  admirabilius  quo 
citius  impetratum  est,  praesertim  ab  eo  qui  videri  poterat  nostris 
infensissimus.  Est  enim  illa  speciosior  victoria,  cujus  causam  nobis 
praebent  ipsi  etiam  adversarii.  Breviter,  in  eam  sententiam  discessum 
est  ut  D.  Cornelius,  partim  ab  aemuh's,  partim  a  virginibus  nimium 
impeditus^,  quam  primum  contenderet  ad  studia  Coloniam;  Ego  vicis- 
sim,  dimissa  Colonia  Lovanium  commigrarem  in  locum  ac  domum 
D.  Cornehi,  habiturus  ilhc  mecum  sacerdotem  imprimis  quem  Dominus 
Cornehus  et  Christo  et  nobis  hicrifecit,  et  quos  idem  quotidie  lucri- 
facit,    cum  in  exercitiis  habuerit*^,    me  tum  praesente,   tres   egregios 

•'  Tiemannum  o.poijr. 


^  Eschius  postea  Societatem  lesu  sincere  amavit.  P.  Franciscits  Costcrus  S.  J. 
Lovanio  11.  lanuarii  1570  S.  Francisco  Borgiae,  praeposito  generali,  scripsit: 
Senatum  distemensem  et  abbatem  vicini  monasterii  everbodiensis  collegium  Socie- 
tatis  instanter  petere,  domum  et  600  florenos  annuos  oiFerentes,  simulque  promittere 
se  reditui  illi  augendo  diligenter  operam  daturos.  „Idem  mihi  promisit  dominus 
Nicolaus  escius  Pastor  Beginagij  Diestensis ,  patribus  societatis  notus,  et  ualde  ad- 
dictus,  qui  iam  augmentum  aliquod  centum  fortasse  florenorum  annuorum  videtur 
habere  paratum"  (ex*epistula  Costeri  archetypa,  quae  est  in  cod.  „Germ.  1569  sqq. 
11."  f.  493.  494). 

-  Is  erat  Ruardus  Tapperus,  magni  nominis  theologus,  quem  Franciscus  Strada 
induxerat,  ut  exercitia  spiritualia  S.  Ignatii  summa  cum  diligentia  faceret  {PoUincus 
1.  c.  I,  115).     De  eo  plura  infra. 

^  CoUegium  hoc  ab  Hadriano  YI. ,  olim  decano  ecclesiae  coUegialis  S.  Petri 
lovaniensi,  conditum  erat. 

*  Rector  universitatis  lovaniensis  tunc  erat  Tilmannus  Clerici,  geldropensis, 
theologiae  licentiatus;  cui  28.  Februarii  1545  lodocus  Ravesteyn  successit  \Valcr. 
Andreas,  Fasti  academici  studii  generalis  Lovaniensis  [ed.  2.,  Lovanii  1650]  p.  42). 

^  Hae  ei  peccata  confiteri  et  animas  regendas  tradere  volebant.    Cf.  supra  p.  112. 

"  S.  Ignatius  in  adnotatione  decima  quinta  libri  exercitiorum  sic  praecepit: 
,Ille.  ((ui  tradit  Exercitia,  non  debet  ea  accipientem  movere  magis  ad  paupertatem 
neque  ad  promissionem  (aliquam)  quam  ad  opposita;  neque  ad  unum  statum  vel 
modum  vivendi  [magis]  quam  ad  alium :  quia  licet ,  extra  Exercitia,  possimus  licite 
ac  meritorie  movere  omnes,  qui  probabiliter  idoneitatem  habeant,  ad  eligendam  con- 
tinentiam,  virginitatem,  religionem  et  omnem  modum  perfectionis  evangelicae:  tamen, 


140  20.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

juvenes,  et  post  istos  admissurus  sit  et  alios  in  hoc  praeparatos^ 
Ubi  Coloniam  in  Quadragesima  pervenerit,  adducet  secum  laudabilem 
juvenem  M.  Adrianum  Antuorpiensem ,  eumdemque  non  vulgarem 
Theologiae  Bacclialaureum,  sic  satis  divitem,  et  nobiscum  sua  sponte 
pauperem ,  nunc  plane  nostrum  et  nobiscum  ipsius  Christi  condisci- 
pulum ,  quo  suaviter  frui  poterit  D.  Cornelius  in  Domino  Colo- 
niae  non  sine  magno  suorum  studiorum  profectu^.  Praeter  Petrum 
Kannegiezer^  qui  mecum  abit  Lovanium,  habeo  et  alios  non  modo 
Lovanii,  sed  et  Coloniae  quos  per  Dei  gratiam  ausim  certo  nobis 
polhceri,  praecipue  vero  nepotem  amicissimae  nobis  Dominae  Mar- 
garethae^,  nepotem  inquam  ex  unico  suo  fratre,  convictorem  nunc 
M.  Andreae  °  hospitis  mei.  Is  nepos  a  Natali  Christi  coepit  sibi  totus 
displicere,  ita  ut  anteactae  solitaeque  vitae  pertaesus,  deinde  lacry- 
mabundus  incesserit",  et  varia  secum  reputarit  de  certo  vitae  ge- 
nere  amplectendo  dum  animus  illi  propendet  modo  ad  Carthusiensem 
ordinem,  modo  ad  Societatem  nostram,  adeo  tamen  fortiter,  ut  nec 
parentum  nec  opum  ratione  se  sinat  quicquam  abduci.  Propter  quae 
potuit  non  difficulter  ad  exercitia  perduci,  quae  duobus  jam  diebus 
non   sine   magno    fructn    coepit  tractare.     Propter   communem    nobis 

*  intercesserit  apotjr. 


in  talibus  exercitiis  spiritualibus ,  convenientius  est,  et  multo  melius,  quaerendo 
divinam  voluntatem,  ut  ipse  Creator  ac  Dominus  animae  suae  (sibi)  devotae  se 
communicet.  oam  amplexans  in  suura  amorem  ac  laudem,  eamque  disponens  ea  via, 
qua  melius  poterit  ei  deinceps  servire  (vel,  quae  inelius  poterit  ipsi  convenire  in 
posterum) ;  ita  ut  qui  tradit  Exercitia,  non  divertat,  nec  se  inclinet  ad  unam  neque 
ad  alteram  partem ;  sed  consistens  in  medio,  ad  instar  bilancis,  sinat  Creatorem  cum 
creatura,  et  creaturam  cum  suo  Creatore  ac  Domino  immediate  operari."  Ita  versio 
litteralis  a  R.  P.  lo.  RootJiaan  S.  J.  ex  autogi'apho  bispanico  facta,  Exercitia  spiri- 
tualia  S.  P.  lynatii  de  Loyola  (ed.  5.,  Romae  1854)  p.  12.  Nec  tamen  negari  potest 
ipsos,  qui  ab  Deo  ad  vitam  religiosam  vocati  sint,  in  sancta  exercitiorum  horum 
quiete  multo  facilius  quam  inter  sollicitudines  vitae  consuetae  hanc  Dei  vocationem 
posse  cognoscere  et,  quae  ei  obstant,  removere.  Ac  fortasse  nonnumquam  ipsa  haec 
vocatio  a  Deo  tamquam  praemium  quoddam  ei  tribuitur,  qui  pie  ac  fortiter  sacra 
haec  exercitia  obiit. 

1  Anno  1545  Lovanii  Societati  additi  esso  feruntur:  Nicolaus  Goudanus  (Floris), 
parochus  Bergae  ad  Somam ,  Rumoldus  Vishavaeus ,  Petrus  Gillonius  (Legillon), 
Adrianus  Adriaui  (Adriaenssens) ,  Antonins  Vinck,  Nicolaus  Lanoius  (Delanoy), 
Georgius  Colibrant  {Dclplace,  L'etablissement  etc.  p.  2*). 

*  Adrianus  Adriani ,  a  S.  Ignatio  ^angelus"  vocatus,  anno  1549—1558  Sociis 
lovaniensibus  praefuit;  calumnias  et  carceres  perpessus,  Lovanii  18.  Octobris  1581 
cum  opinione  sanctitatis  obiit.     De  eius  scriptis  vide  SommervogcJ  1.  c.  I,  57 — 59. 

3  Cf.  supra  p.  125. 

*  Margaretham  Questenburch  dicit,  amitam  Everardi  Questenburch,  qui  Societati 
nomen  dedit;  de  epistula,  qua  is  B.  Petrum  Fabrum  ea  de  re  certiorem  fecit ,  vide 
infra,  monum.  21.  Margaretham  Questenburch  Faber  significare  videtur,  Colonia 
10.  Maii  1544  S.  Francisco  Xaverio  scribens:  „Otra  senora  asimismo  hay,  la  cual 
mucho  nids  nos  ha  obligado  A  que  roguemos  por  ella,  por  las  muchas  obras  que 
ha  becho  en  nuestra  sustentacion  corporal"  (Cartas  del  B.  P.  Pcifro  Fahro  I,  237 
ad  238).  *  Herll. 


Initio  Februarii  et  12.  Martii  1545.  141 

Patrem  ac  Dominum  Jesum  velitis  tam  hujus  quam  alioruui  ac  nostrum 
omnium  perpetuam  liabere  memoriam  in  orationibus  vestris. 

Addam  et  de  nova  domo.  Nam  antea,  saeviente  contra  nos 
publico  paene  tumuitu,  certum  nobis  erat  emigrare  non  e  domo  tan- 
tum,  sed  etiam  ex  oppido.  Fecissemus''  id  quidem,  praesertim 
D.  Claudioi  nos  jam  Romam  ablegante,  nisi  afflicta  valetudo  M. 
Lamberti"  intercedens  quosdam  sibi  custodes  reservasset.  Cogitare 
audeo,  scribere  non  audeo,  tantum  beneficii  huic  ingratae  patriae  tum 
obtigisse  divino  quodam  consilio.  Interim  quamlibet  solicitis  nobis, 
ingravescens  morbus  potuit  carissimum  fratrem,  si  non  exstinguere, 
saltem  eripere ,  ut  grato  funere  ingratam  terram  cohonestaremus. 
Cumque  jam  Februarius  impenderet  ac  domus^  aliis  conducta"  foret, 
ne  plane  sine  tecto  maneremus,  conduxi  domum  priore  commodiorem^, 
siue  structuram  spectes,  siue  locum.  Est  enim  quinque  et  pluribus 
cubiculis  distincta,  est  horto  insignita,  est  Bursae  Montanae  propinqua, 
est  templo  Praedicatorum  contermina*,  nisi  quod  aureis  decem  elo- 
cetur.  Ego  pretium  numeravero,  Carthusienses  D.  Cornelio  sumptus 
pollicentur.  D.  Alvarus  habet  unde  vivat,  similiter  Lusitanus  quidam, 
Augustinus  nomine,  juvenis  ad  quidvis  paratus,  quocumque  tandem 
a  nobis  mittatur.  Si  quid  praeterea  horum  victui  deerit,  numquam 
committam  ut  a  quoquam  emendicasse  videantur  vel  quamminimum. 
Fortassis  et  pro  sua  pietate  succurret  magnifica  Portugallia,  vel  in- 
clyta  Hispania  ut  est  omnis  humanitatis  magistra^.  Poteram  forte 
justius  queri  de  sumptibus  Lovanii  necessariis;  sed,  juvante  Domino, 
quod  quorumdam  negat  tenuitas  meae  supplebunt  facultates,  maxime, 
si  Lovanium  commigraro.  Quamquam  Christi  servos  ab  omni  solicitudine 
decet  alienos  esse,  ut  paupertatem  expetant  potius  quam  fugiant.  Faxit 
Dominus  ut  novae  domus  inhabitatio  mentes  nobis  innovet  ac  studia, 
quae  fratribus  inhabitantibus  majori  quam  antehac  quiete  transigantur. 

Omitto  scribere  infinita  de  Domino  Cornelio  qui  tanto  nunc  ad- 
mirabilior  videri  potest  quanto  daemonibus  ipsis  terribilem   se    magis 


=*  Fecissent  apogr. 

^  Nicolai  apogr.;  sed  Latiihcrtus  de  Castro  aegrotavit;  cf.  supru  p.  111.  llk 

*=  Sic  legendum  esse  videtur ;  apogr.:  condicta. 


^'  Le  lay. 

-  Domum  significat,  in  qiia  Socii  antea  communiter  babitaverant,  „auf  der 
Burgmauer''  ;  cf.  supra  p.  103  ^. 

2  Gerardi  Hammontani,  prioris  Carthusiae,  aliorumque  amicorum  industria  ac 
precibus  eftectum  est,  ut  id  per  optimates  civitatis  iam  liceret.  Neque  tamen  (ut 
verbis  Reiffenbergii  vel  potius  Henrici  Simonis  utamur)  „coenobiticum  continuo  ad- 
optaverunt  una  habitandi  agendique  morem,  sed  academicum  potius  atque  aliis  quo((ue 
rei  litterariae  studiosis  communem"  {Reiffcnherg  1.  c.  p.  24).         ■*  Vide  supra  p.  130^. 

'"  S.  Ignatius  Romae,  B.  Petrus  Faljer  in  Hispania  identidem  corrogavit,  quae 
Coloniensibus  ad  domesticos  usus  submitteret,  atque  laius,  cum  comitiis  vorma- 
tiensibus  interesset,  ab  Alexandro  cardinali  Farnesio  stipem  iis  impetravit.  Nec  Boba- 
dilla  iis  defuit  [Eeiffenherg  1.  c.  p.  24). 


142  20.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

o.stendit.  Brevi  daemones  octo  propulsavit ,  et  eos  daemones  qui 
Sacerdotum  aliorum  exorcismis  non  moverentur.  Stupenda  profecto, 
si  quis  videat  coram :  alioqui,  nisi  interfuissem  et  ego,  citius  contem- 
nerem  quam  crederem.  Sed  ex  illius  literis  quas  mitto  rectius  intel- 
ligesi.  Heri  fuit  apud  nos  Reverendus  Pater  ac  Dominus  M.  Nico- 
laus  de  Bobadilla^  cui  consilia  nostra  de  studiis  ac  habitatione  tam 
Coloniensi  quam  Lovaniensi  perplacuerunt  ^.  Sed  vix  ullum  dabatur 
otium  de  singulis  pertractandi ,  eo  quod  hac  festinanter  transiret  ad 
Caesarem  Bruxellas  comitatus  Keverendissimum  D.  Hieronymum  Va- 
rallum  \slc\  Nuntium  Apostolicum  hactenus  apud  Ferdinandum  nunc 
vero  apud  Caesarem  qui  acturus  est  potissimum  de  celebrando  Con- 
cilio  Dominica  ipsa  Laetarc*.  Is  Reverendissimus  D.  Nuntius  plus 
quam  paterno  affectu  nos  liic  excepit,  convenit,  admonuit,  confirmavit, 
omnem  suam  operam  pollicitus  sive  quid  Romae,  sive  apud  Caesarem 
vellemus  expeditum  iri.  Ad  haec  diligenter  nos  commendavit  Domino 
Praeposito  Hoituijltero  ^,  commendaturus  nos  etiam  huic  Senatui  quam- 
primum  una  cum  Caesare  huc  redierit,  iturus  ad  Comitia^.  Caesar 
enim  podagra  detentus  hucusque  nihil  proraovet.  Ac  in  eo  reditu 
D.  Bobadilhi  nobis  magnam  de  se  spem  fecit,  ita,  ut  nobiscum  ali- 
quandiu  velit  hic  permanere.  Interim  se  curaturum  dixit  apud  D. 
CorneHum'^  Lovanii  quidquid  ad  Coloniensis  et  Lovaniensis  domus 
dispositionem  pertineret.  At  scribit  ad  nos  Reverendus  Pater  Do- 
minus  Claudius  Vormatia  se  nuper  ad  nos  misisse  literas  Romanas, 
quae  certum  quiddam  de  nobis  statuant^.  Nos  eas  literas  dolemus 
interceptas,  libenter  sequuturi  quidquid  a  nobis  postulassent.  Verum 
cuncta  referimus  ad  Reverendum  D.  Bobadilla  qui  nostrorum  quoque 


»  De  his  vide  ^Cartas  del  B.  F.  Pedro  Fabro"  I,  266'. 

2  P.  Nicolaus  de  Bobadilla  iussu  Pauli  III.  per  septem  annos  (1542 — 1548) 
cum  nuntiis  Morono,  Verallo,  Sfondrato  in  Gerraania  fuit,  ut  ipse  scriptum  reliquit 
{Boero,  Bobadiglia  p.  196). 

'  Cum  Canisius  ^initio  mensis  Februarii"  liaec  scripserit  (vide  infra  p.  143), 
Haiisen  haud  recte  asserit,  Bobadillam  primum  Coloniam  advenisse  11.  Martii  1545 
(1.  c.  p.  199'). 

*  Pace  inter  Carolum  V.  imperatorem  et  Franciscum  I.,  Galliae  regcm,  18.  Sep- 
tembris  1544  Crespii  composita  Paulus  III.  19.  Novembris  eiusdem  anni  concilium 
oecumenicum,  eo  usque  suspensum,  iterum  incipiendum  esse  edixit  15.  Martii  1545. 
quae  dies  tunc  futura  erat  dominica  ^Laetare". 

^  lodocus  Hoitfilter  (Hoetfilter) ,  iuris  canonici  doctur ,  praepositus  erat  lubec- 
ccnsis  et  ecclesiae  S.  Mariae  ad  gradus,  quae  Moguntiae  est,  canonicus  hildesiensis 
et  mindensis ,  consiliarius  Alberti ,  electoris  moguntini  (anno  1540) ,  nfamiliaris" 
Alexandri  cardinalis  Farnesii ,  canonicus  ecclesiae  metropolitanae  coloniensis  (anno 
1547) ;  a  Morono  „antiquo  curial  di  Roma"  dictus  et  valde  laudatus  est :  mortuus 
est  Komae  anno  1551  {Fr.  Diftrich,  Gasparo  Contarini  [Hraunsberg  1885]  p.  554. 
ir.  ScJiirarz,  Rijmische  Beitriige  zu  Joh.  Groppers  Leben  und  Wirken,  in  ,.Histori- 
sches  Jahrbuch  der  Gorres-Gesellschaft  VH  [Miinchen  1886],  395—407). 

*  Vormatiensia.  ^  P.  Cornelium  Vishavaeum. 

*  P.  Claudius  laius  ab  Ottone,  cardinali  aiigustano,  iussus  crat  Dilinga  Vor- 
matiam  veniro  {Jiocro,  laio  p.  74). 


Tnitio  Februarii  et  12.  Martii  1545.  143 

studiorum  impensas  pollicitus  est.  Pater  D.  Alvarus  atl  vos  properare 
voluisset  nisi  D.  Bobaclilla  dissuasisset  prorsus.  Probat  autem  meam 
ad  Lovanienses  commigrationem.  Haec  initio  mensis  Februarii  scri- 
bebam:  postea  nihil  addere  volui  quum  nulla  mihi  jam  spes  esset 
reliqua  quod  isthuc  pervenirent  literae  meae,  quas  Dominus  Alvarus, 
nescio  qua  de  causa,  detinet  quo  ad  suas  etiam  adjungat.  Tarditatem 
ejus  in  scribendo  (ut  verum  fatear)  indignissime  tuli,  nonnumquam  ut 
plorans^  eo  quod  mihi  nimis  crudele  videretur  paterna  tua  erga  nos 
viscera  tot  modis  cruciare,  quum  tot  mensibus  desideratissimam  filio- 
rum  salutem  ignorares,  nostraeque  negligentiae  culpa  esset  ut  ne 
tantillum  isthuc  mitteremus.  Sed  ne  sim  nimius,  reliqua  puto  nunc 
tandem  perscripta  esse  a  Reverendo  Domino  Alvaro,  sive  quod  ad 
Comitem  Montensem  spectat  (qui  nos  omnes  in  Geldriam  evocans 
cupit  studiorum  et  vitae  sumptus  illic  liberaliter  impartiri,  cui  proinde 
literis  meis  gratias  egi)  siue  quod  ad  meas  conciones  facit.  Nam 
per  D.  seniorem  Hardenraet  qui  paratum  cubiculum  obtulit  aliquando 
Paternitati  Tuae  solicitatus  sum  ad  suscipiendum^  concionandi  munus 
quod  ob'  concionatoris  defectum  aliquot  jam  annis  non  administrabatur  ^. 
Permovit  me  P.  Prioris'^  voluntas  ut  hac  in  re  conatum  meum  non 
denegaverim.  Ita  factum  est  ut  ex  fratrum  quoque  consilio  sabba- 
thinis  et  DomJnicis  diebus  in  Capitolio  Germanus  apud  Germanos 
sermociner,  Benedictus  Dominus  qui  majorem  dedit  successum  quam 
credi  facile  possit.  Auditorium  obtigit  celebrius  forte  quam  velis,  aut 
ego  cupiam.  De  Senatoribus,  Doctoribus,  Sacerdotibus.  praeter  pro- 
miscuam  hominum  multitudinem ,  dici  multa  possent.  Omnes  in  ma- 
gnam  spem  eriguntur  fore  putantes  ut  incredibilis  hinc  sequatur 
fi'uctus.  Ego  maxime  Momos^  desidero  dum  audio  mea  omnia  omni- 
bus  placere.  Tam  sunt  benevoli  et  candidi  auditores.  Interim  nescio 
quis  accesserit  favor  plurimorum  qui  dolent  ac  permoleste  ferunt  hinc 
me  discessurum.  Tota  Facultas  Theologorum  proprias  dedit  literas 
ad  Reverendum  D,  Bobadilla  Bruxellae  agentem,  ut  is  me  annis  ali- 
quot  hic  relinquendum  curet  atque  ad  promotionem  Theologicam  ex- 
hortetur*,     Dominus   Praepositus   Hoitfilter   eadem   de   causa   scripsit 


Sic ;  sed  legenrhtin  cidetnr  et  ploraus  rel  ut  plorarem. 
suscipiendi  apo(jr.  "  ad  fqjoi/r. 


'  Ecclesia  „Beatae  Mariae  Virginis  in  Capitolio"  (tunc  coUegialis,  nunc  paro- 
chialis)  ex  antiquissimis  est  et  pulcherrimis  templis  coloniensihus.  Huius  pars  est 
sacellum  S.  Salvatoris,  in  quo  magnifice  exornato  loannes  Hardenraet  civis  colo- 
niensis  eiusque  uxor  circiter  annum  1466  missam  cantandam  hiudesque  vespertinas 
iJeatae  Virginis  cotidio  faciendas  instituerunt,  ideoque  sacellum  iUud  etiam  „Har- 
denraits  capell"  vocabatur.  Idem  Hardenraet  apud  eandem  ecclesiam  ha))itationem 
pro  cantoribus  aedificavit  et  dotavit  {Chronica  KoeJhoffensii^  [1499]  denuo  edita  a 
IL  Cardaiins,  Die  Chroniken  der  niederrheinischen  Stadte:  Coln  II  [Leipzig  1876], 
392—393.     Biich  Weiiishern  II,  202.  ^  Gerardi  Hammontani. 

3  Reprehensores.  ■*  Has  litteras  vide  infra,  monum.  11. 


144         20.    Canisius  B.  Petro  Fabro.    Initio  Februai-ii  et  12.  Martii  1545. 

llevereiidissimo  Domiiio  Nuntio  Apostolico.  Scribit  et  Dominus  Grop- 
perusi,  et  P.  Prior,  et  M.  Andreas,  et  M.  N.  Prior  Praedicatorum^; 
qui  omnes  Domino  Tilano  Bruxellae  haerenti^  solicite  commendarunt 
Kanisium  ut  ne  hinc  ablegaretur.  Omitto  quibus  apud  me  solicita- 
tionibus  usi  sint.  Ego  qui  palam  reclamare  tantis  viris  non  debui, 
hoc  unum  respondi  praecipue  magis  consultum  iri  meis  studiis  in 
Academia  florentiori  quam  haec  -^  sit,  nihil  tamen  apud  me  discriminis 
esse,  sive  superiores  me  Coloniae  detineri  velint,  sive  alio  putent 
ablegandum  eum  qui  totus  ex  ipsorum  pendet  auctoritate  et  sententia. 
Sic  igitur  haeret  animus  in  dubio,  dum  hi  sibi  rapere  contendunt, 
superiores  vero  paulo  post  alio  me  destinaturi  sunt  ut  ex  literis  Do- 
mini  Bobadilla  intelligo.  Benedictus  Deus  qui  nostra  consilia  pro  sua 
vokmtate  et,  ut  spero,  gloria  commutat.  Nam  et  Dominus  Cornelius 
ita  totus  esse  debet  circa  obsessos  qui  quotidie  multiplicantur  ut 
Reverendus  D.  Bobadilla  non  audeat  illum  Lovaniensibus  ereptum 
dare  Coloniensibus  ^.  Sunt  modo  quiituor  Lovanii  qui  sese  Societati 
nostrae  devoverunt.  De  quibus  et  nobis  qui  hic  sumus  una  exspec- 
tatur  sententia  e  Roma.  Sed  satis  esse  nobis  debet  ubicumque  demum 
vivamus  si  Christo  Domino  et  ex  voluntate  superiorum  vivamus.  Eve- 
rardus  Dominae  Margarethae  nepos  (de  quo  supra  dixi)  suas  literas 
Paternitati  tuae  transmittit  ^.  Mirum  dictu  quanta  perpetiatur  hic 
bonus  juvenis  tam  apud  M.  Andream  quam  in  aedibus  paternis.  Lu- 
dibriorum  nulkmi  habet  finem_,  quae  gaudens  praeterit.  Nunc  singuks 
Dominicis  nobiscum  communicat.  Pater  et  apud  M.  Andream  et  apud 
fikum  diserte  cavit  ut  mihi  nunquam  locjueretur  fikus  et  hesterno 
die  graviter  cum  hoc  expostulavit  quod  nonnumquam  ad  meum  cubi- 
cukim  veniat,  prohibet  etiam  milii  seriosissime  Islc]  ne  ukum  cum  fiko 
cokoquium  misceam;  akoqui  se  curaturum  minatur  ut  hinc  a  Magi- 
stratu  ejiciar.  Sed  admonebo  hominem  per  P.  Priorem''  se  falso 
suspicari  quod  ad  Societatem  nostram  ikius  fikum  pertrahere  con- 
tendam,  nihil  mihi  magis  in  votis  esse  dicam  quam  quod  ipse  sibi 
suoque  fiko  quam  optime  prospiciat  caveatque  ne  sero  doleat  spiritum 
Dei  per  se  in  fiko  exstinctum  iri.  Confido  tamen  (ut  est  juvenis  in- 
victi  animi)   per  hanc  tribuhitionem  fikum  nihilo  deterius  habiturum. 


*  Joannes  Gropper.  ^  Tilmannus  Smeling. 

^  Ad  causam  religionis  contra  Hermannum  Wedanum  defendendam  mense  De- 
cenibri  a.  1544  ^missus  fuit"  ad  Carolura  V.  caesarem  „cum  litteris  credentialibus 
venerabUis  et  egregius  Magister  noster  lohannes  Stempelius  Tilanus  ordinis  Prae- 
dicatorum''   (Annales  universitatis  coloniensis  apud  Bianco  I,  429). 

••  Annis  1529 — 1543  singulis  albo  academiae  inscribebantur  86 — 99  homines. 
Anno  1546  pi-ofessores  conquerebantur ,  „dass  die  studia  an  dieser  loeblichen  Uni- 
versitaet  durch  Mangel  und  Gebrech  gutor  Professoren  schier  verfallen  sind,  be- 
sonders  in  facultate  theologica"   {Ennen  1.  c.  IV,  667 — 668). 

5  Cf.  supra  p.  139. 

®  De  hac  Everardi  Questenburch  epistuhi  vide  infra,  monuni.  21. 

^  Gerardum  Hammontanum. 


21.    Canisius  Friderico  Nauseae.    18.  Maii  1545.  145 

Nunc  tuam  Paternitatem  oro  et  moneo,  Reverende  Pater,  ut  meam  in 
scribendo  ineptitudinem  boni  consulas,  dein  pro  Kanisio  precari  Deum 
numquam  cesses;  ad  haec  mihi  meisque  in  Christo  fratribus  tuam 
benedictionem  impartias,  postremo  nos  omnes  Reverendis  in  Christo 
Patribus  et  fratribus  qui  sunt  isthic  solicite  commendatos  habeas  in 
Christo  Domino  Nostro.  Cuius  gratia  Paternitatem  Tuam  prosperet 
ac  servet. 

Amici  omnes  phu-imum  sakitant  Paternitatem  Yestram. 
Coloniae  1545.  12  Martii 

Reverendae  Paternitatis  Vestrae 
Petrus  Kanisius 

Noviomagensis 
servus  omnium  indignissimus  et  filius  in  Christo  vilissimus. 
ihesus. 
Reverendo   Domino   in   Chi-isto   Patri    et  Domino   meo   Magistro 
Petro  Fabro  Theologo  eximio  de  Societate  nominis  lesu 

in 

Spaniam  [?]\ 

Faber  ad  hanc  epistulam  (et  ad  eas,  quae  supra  nn.  13.  et  16.  positae  sunt) 
respondit  Vallisoleto  9.  lulii  1545. 

21. 

CANISIUS 
FRIDERICO  XAUSEAE, 

episcopo  viennensi '. 

Colonia  18.  Maji  1545. 

Ex  iibro:  .,Epistolarum  miscellanearum  ad  Fridericum  Nauseam  Blancicampia- 
num,  Episcopum  Viennensem,  etc.  singularium  personarum,  libri  X''  (Basileae  1550)  ^ 
p.  373 — 375.    Edidit  hunc  librum,  nomine  suo  tacito,  lacobus  Taurellus  (Oechslin) ', 


Sjxmid  apO(jr. ;  forfasse  legendmn  germanice :  Spanien. 


1  De  doctissimo  viro  Friderico  Grau  (1480 — 1552) ,  vulgo  Nausea,  waischen- 
feldensi ,  qui  tum  orationibus  sacris  in  ecclesia  cathedrali  moguntina  et  in  aula 
Ferdinandi  I.  regis  habitis,  tum  vero  maxime  scriptis  plurimis  ecclesiara  insigniter 
adiuvit,  vide  los.  Metzner ,  Friedrich  Nausea  (Regensburg  1884)  et  ,Zur  Nausea- 
Biographie"  in  ^Geschichtsblatter  fiir  die  mittelrheinischen  Bisthumer"  (2.  Jalu-g., 
1885)  p.  189—193. 

2  Iterum  hoc  opus  editum  esse  Basileae  anno  1553  asserit  CJirist.  Moufang, 
Die  Mainzer  Katechismen  (Mainz  1877)  p.  15. 

*  Mefzner,  Nausea  p.  7*.  Tanrelhis  in  praefatione  operis  asserit  se  ante  ali- 
quot  annos  ex  ^myriadibus"  epistularum  ad  Nauseam  datarum  hasce  (fere  700) 
elegisse  et  typis  descripsisse,  quod  al)  illusti-ibns  viris  scriptae  atque  imprimis  utiles 
pulchraeque  visae  essent.  Inter  quas  sunt  epistulae  Pauli  III. ,  Ferdinandi  I.  regis 
Romanorum ,  cardinalium  (xasparis  Contarini ,  loannis  Moroni ,  Marcelli  Cervini, 
doctoris  loannis  Eckii,  loannis  Cochlaei  etc. 

Braunsberger,  Canisii  Epistiilae  et  Acta.    I.  10 


146  ^^-    t,'aiiisius  Friderico  Nauseae. 

^Selestadinus,    Alsacius",    qui   anno   1551    ^comes   palatinus    apostolicus",    notarius, 
Nauseae  secretarius  erat '. 

Camsius  a  Bohadilla  ef  Hasenheiyio  dc  Xaiiseae  virtiife  eihctiis  iiiter  eiiis  clienfes 
recipi  cupit,  lirecihus  et  praeceiMs  iuvandus.  Hlustres  recenset patronos,  quos  iam  nacfus 
sit.  Societatem  lesu  commetidat.  Si  qnid  novi  Coloniae  acciderit,  id  Nauseae  referet. 
Nora  ihi  spes  religionis  conservandae  orta ;  clerus  fortissimus.  Novi  lihri  a  Groppero 
et  Billichio  contra  novatores  edendi.    Canisius  evangeUum  interpretatur  et  concionafur. 

PETRVS  KANISIVS  NOVIOMAGVS  REVERENDISSI- 

mo  in  Christo  Patri  ac  Domino,  D.  Friderico  Nauseae  Episcopo 

Viennen.  etc.  S.  P.  D.  ^ 

Gratia  Domini  nostri  lesu  Christi,  et  pax,  quae  exuperat 
omnem  sensum,  custodiat  te^.  Equidem  scio  parum  ciuile 
uideri,  quod  liomo  peregrinus,  obscurus,  et  ignotus  ego,  tantum  Epi- 
scopum  compellare  instituerim.  Est  quidem  apud  me  et  aequi  et 
honesti  ratio,  sed  forte  non  tam  anxia,  ut  amplifs.  Praesulem,  sed 
eundem  humanissimum  uirum,  interpellare ,  semper  alicui  uicio  uer- 
tendum  putem.  lamdudum  nosti  fide  dignos  illos  homines,  ac  perinde 
amicos  tuos,  meos  uero  dominos  iugiter  obseruandos,  D.  Nicolaum  de 
Bobadilla,  Reuerendifsimi  Domini  nuncij  ApostoHci  plane  colendum 
illum  Theologum*:  simul  et  D.  loannem  Hasenbergium ,  qui  diuino 
munere  datus  est  maximorum  in  Germania  principum  (siquidem  de 
iuuenibus  agatur)  dexterrimus  institutor^.  Ab  hisce  tam  praeclaris 
uiris  tua  uirtus  multis  hic  mihi  nominibus  commendata  fuit,  per  se 
aUoqui  nulli  non  probata:  ut  nihil  iam  dubitarem,  quin  si  quid  post- 
hac  uti  nominis  tui  studiosifs.  istuc  mittere  curarem,  gratiose  ad- 
mitteres,  fauorabiliter  exciperes,  et  quoties  filiorum  clientulorumque 
tuorum  album  introspiceres,  me  uel  in  postremis  haberes,  amaresque. 
Non  meriti,  sed  clementiae  fuit  officium,  quod  me  non  repulit  R.  D. 
Card.  idemque  Augustanus  episcopus '''.  Non  me  repulit,  quem  dixi. 
dignifs.  ille  nuncius  Verallus'''.  non  Poggius^:  non  repulit  etiam  doc- 


>  Micli.  Dcnis,  Wiens  liuclulruckergescliicht  bis  M.D.LX  (Wien  1782)  p.  471. 

-  Tota  liaec  epistula  ^lianianismum"  illins  temporis  sapit,  sive  genus  scribendi 
et  elocutionem  spectes  sive  studium  illud,  quo  proceres  ac  litterati  laudantur  eorum- 
que  amicitiae  et  patrocinia  quaeruntur.  ^  Phil.  4,  7. 

*  Cum  Hieronymo  Verallo  Nuntio  is  tunc  erat  Bruxellis  apud  Carolum  V. 
Octo  supersunt  epistiJae.  a  Bobadilla  ad  Nauseam  seriptae.  in  „Epistolis  ad  Nauseam" 
p.  369.  370.  372.  381.  394—397.  409. 

^  Magister  is  erat  Lipsiae  circiter  annum  152b.  Lutheri  nuptias  versibus  carpsit 
et  Catharinam  de  Bora  gravi  scripto  monuit;  cui  aspere  responsum  est  a  Luthero. 
Postea  praepositus  lithomericensis  constitutus  est  ac  praoceptor  liberorum  Ferdi- 
nandi  regis  fuit  {Christ.  Goftl.  loecher,  Gelehrten-Lexicon  II  [Leipzig  1750],  col.  1395. 
Epistolae  ad  Nauseam  172.  360.  376).  «  Otto  Truchsess  do  Waldburg. 

"^  Hieronymus  Veralhis  (Verallo)  nuntius  ordinarius  fuit  apud  Ferdinandum  1. 
a  mense  lunio  anni  1541  usque  ad  lanuarium  anni  1545,  et  apud  Carolum  V.  a 
mense  Februario  anni  1545  usque  ad  Septembrem  anni  1547  {A.  Piepcr,  Zur  Ent- 
stehungsgesdiiclite  der  stiindigen  Nuntiaturen  [Freiliurg  i.  Br.  1894]  p.  209.  213. 

*  loannes   Poggius ,    episcopus    tropaeensis ,    a    mense    Septemliri    anni    1541 


18.  Maii  1545.  147 

tifsimus  D.  Cochlaeus,  et  integerrimus  D.  Hezius^.  Quos,  ut  mittam 
caeteros,  ego  singulatim  omnes,  reuereor  tanquam  Patres,  audio  ut 
Dominos,  et  sentio  uti  Mecoenates,  Foelicior  ero,  si  tantis  uiris 
tantus  Episcopus  accedet,  idemque  Viennen.  ac  etiam  Nausea,  doctis 
iuxta  et  pijs  ubique  gratus:  qui  me  bonorum  omnium  praesidijs 
egentem,  in  suam  quoque  tutelam  et  fidem  beneuole  recipiat.  Non 
quod  honores  ullo  ambitu  appetam  Viennae,  qui  summam  gloriam  in 
ferenda  mihi  cruce,  licet  opprobriosifs.  pro  Christo  collocaui.  Non 
quod  munera  etiam  tua  uener,  aut  lucrum  spectem :  qui,  Deo  iuuante, 
sarcinas  opum  abijcere  malui,  quam  ut  hisce  degrauatus,  ad  obeundam 
crucis  Christi  mihciam'  segnior  efsem.  ut  enim  Christo  Domino,  qui 
seruos  petit  alacres  et  expeditos,  toto  pectore  militarem,  et  si  quid 
in  me  uirium  est,  proximos  ex  profefso  lucrifacerem,  in  illud  militiae 
genus  me  libenter  transtuli,  quod  non  sine  fructu  colit  pater  meus 
D.  Bobadilla,  et  a  lesu  nomen  habet.  iam  innotuit  in  orbe  noster 
conatus,  iam  in  India  nostrorum  opera,  Christi  religio  latifsime  pro- 
pagatur^.  lam  ita  probatum  tibi  puto  nostrum  institutum,  ut  licet 
ardua,  pia  tamen:  licet  molesta,  non  tamen  insahibria,  meditari  nos 
in  uinea  Christi,  facile  perspicias.  Verum  idcirco  me  bonorum  prae- 
sidijs  egentem  appellaram,  quod  uehiti  tenella  in  Christo  plantula,  ut 
foehciter  conualescam,  multis  multorum  precib.  et  doctrinis  firmari, 
fouerique  opus  habeam  miser.  Quare  nec  tu  mihi  praetereundus'' 
eras,  quo  minus  ueluti  pro  Christo  stipem  emendicaturus,  tuae  pietatis 
orationib.  me  totum  (ut  quam  maxime  cupio  et  obsecro)  solicite  com- 
mendarem.  Feceris  autem  proculdubio  rem  ut  a  meis  meritis  alienif- 
simam,  ita  profefsione'  clementiaque  tua  dignifsimam,  si  tuis  ali- 
quando  me  forte  labantem  scriptis''  sustinere,  cadentem  subleuare, 
respirantem  erigere,  dubium  confirmare,  et  ad  pietatem  omnem  co- 
hortari  dignaberis.  Non  senior  certe  sum,  sed  iunior,  annos  natus 
uixdum  XXIIII.  Argue  igitur  cum  omni  imperio,  qui  reuera  senior 
existis^.  Argue,  i n c r e p a ,  minare,  et  castiga.  Insta  opportune, 
importune*:  nimirum  sequutus  illius  opt.  max.  parentis  exemplum, 

"  maliciam  Taur.  ^  praetereundns  Taui\  '  profersionem  Taur. 

•*  scrptis  Tanr. 


usque  ad  Decembrera  anni  1544   nuntius  pontificis  ordinarius  apud  caesarem  fuerat 
{Pieper  1.  c.  p.  209). 

'  Theodoricus  van  Heeze,  prodecanus  capituli  leodiensis,  vide  supra  p.  121. 

^  S.  Franciscus  Xaverius  anno  1541  cuni  sociis  in  Indias  orientales  profectus 
erat.  Quae  illi  primis  illis  annis  ibidem  egerint,  narrant  lo.  Fetr.  Maffeius  S.  J.. 
(Historiarum  Indicarum  libri  XVI  [Coloniae  1593]  1.  12,  p.  228—235),  Dan.  Barfoli 
S.  J.  (Deir  istoria  della  Compagnia  di  Giesii  1'  Asia  P.  I  [ed.  3. ,  Roma  1667]  1.  1, 
p.  8 — 56),  /.  Cretineau-Joljj  (Histoire  de  la  Compagnie  de  Jcsus  I  [3.  ed.,  Paris-Lyon 
1851],  160—176),  Henni  lames  Colerich/e  S.  J.  (The  life  and  letters  of  St.  Francis 
Xavier  I  [New  ed.,  London  1881],  114—177). 

^  Obversantur  animo  Canisii,  quae  scribit  Paulus  1  Tim.  5.  1. 

*  2  Tim.  4,  2. 

10* 


148  -!•    Caiiisius  Priderico  Nauseae.    18.  Maii  1545. 

qui  quem  diligit,  castigat:  flagellat  autem  omnem  filium 
quem  recepit^,  ut  cum  tentatione  faciat  prouentum^. 
Habes  (quod  uelim  de  me  certo  tibi  pollicearis)  habes  inquam  Kani- 
sium  non  modo  filium,  sed  seruum,  sed  clientulum,  sed  mancipium 
pro  tua  uoluntate.  Si  quid  nouarum  hic  rerum  emergeret,  uoluit 
pater  ac  D.  Bobadilla  te  facerem  certiorem.  eo  fidentius  haec  mitto, 
quae  Colonien.  cleri  tot  modis  afflicti  causam  explicant.  neque  cef- 
sant  enim  quidam  omnem  mouere  lapidem,  ut  pro  luce  ueritatis  cali- 
ginem  haeresis  nobis  oflundant.  Sed  omnem  profecto  laudem  superat 
eleri  fortitudo.  Quas  hic  uias,  et  artes  non  tentauit,  ut  corruptos 
semel  animos  ad  pietatem  reuocaret?  taceo  laborum  magnitudinem, 
et  sumptuum  non  aestimandorum  copiam^.  Phn-imorum  iam  animi 
desperauerant  de  continenda  hic  rehgione:  sic  saeuiebant,  immifsis 
undique  lupis^,  ij  quos  nosti^.  Nunc  ubi  Caesar  pios  hic  omnes  ani- 
matos  uoluit^,  eaque  omnia  quae  mitto  annuens  confirmauit,  in  opti- 
mam  certe  spem  erecti  sumus,  fore  ut  difsimulata  nimirum  impietas, 
et  quorundam  proteruia  sic  insolescens,  cohibeatur  tandem,  retineatur 
autem  pietas.  Clarifs.  uir  D.  loannes  Gropperus,  V.  I.  Doctor,  quo 
fruor  perquam  familiariter ,  breui  suam  edet  responsionem  in  Buce- 
rum^.  Prouincialis  Carmelitarum,  qui  nundinis  exactis^  maximam  de  se 
fecit  expectationem  in  eo  opere,  quo  Philippos  ^,  Buceros,  Oldendorpios  ^^' 


»  Hebr.  12,  6.       -  1  Cor.  10,  13.       ^  cf.  supra  p.  101.  120.      *  Vide  supra  p.  110. 

»  Praeter  Hermannum  archiepiscopum  etiam  Philippus,  Hassiae  landgravius,  et 
alii  foederati  smalcaldici  per  litteras  ac  legatos  fidem  Colonieusium  aggrediebantur 
{Varrentrcqjp  1.  c.  p.  157.  204 — 208).  Connivebant  iis  etiam  aliqui  e  capitulo  metro- 
politano. 

®  Per  litteras  et  legatos  (cf.  supra  p.  120^)  ac  denique  coram;  nam  7. — 9.  Maii 
1545  Coloniae  comraoratus  est  [Ennen  1.  c.  IV,  487). 

"  Mense  Decembri  anno  1542  Martinus  Bucerus  ab  Hei"manno  accersitus  Bon- 
nae  in  templo  niaiore  contionari  coepit.  Obstitit  capitulum  coloniense  et  maxime 
loannes  Gropperus,  quem  una  cum  Bernardo  de  Hageu,  Hermanni  cancellario, 
catholicorum  caput  (^Leithammel")  tunc  fuisse  ipse  Bucerus  testatur.  Atque  inter 
alia  Gropperus  hoc  contra  Bucerum  coram  Hermanno  eiusque  ordinibus  proferebat, 
eum  alia  de  religione  docuisse  anno  1540  in  coUoquio  vormatiensi,  alia  anno  1541 
in  ratisbonensi,  alia  postea.  Bucerus  autem  eum  refellere  conatus  est,  libro  ad  imperii 
principes  scripto,  cui  titulus:  ,.Wie  leicht  und  fiiglich  christliche  Vergleichung  der 
Religion  bei  uns  Teutschen  zu  finden  sein  solt."  Respondit  Gropperus  libro,  quem 
inscripsit:  „An  die  Roemsche  Keyserliche  Maiestaet  vnsrn  Allergnedigsten  Herren. 
Warhafftige  Antwort  vnd  Gegenberichtung.  V.  Johann  Gropper.  .  .  .  Vlf  Martini 
Buceri  Frevenliche  clage  vnd  angeben  -wider  jm  D.  GrOpper,  in  eynem  jiingst  auss- 
gangen  Truck  beschehenn.  Im  jar  Jesu  Xi  1545."  In  hoc  opere  ambiguum  in- 
genium  Buceri  depingitur,  quem  ^nebulonem"  (^Windbeutel")  appellavit  Gerardus 
Veltwyck,  Caroli  V.  secretarius,  et  garrulum  (,KIappermaur)  Lutherus  {Varrentrapp 
1.  c.  p.  125—133.  143.  212.     Janssen  \.  c.  III,  541). 

*  Nundinas  paschales  dicit.  Francofurtum  ad  Aloenum  tmic  erat  quasi  forum,  in 
quo  libri  venales  exponebantur  {Friedr.  Kapp,  Geschichte  des  Deutschen  Buchhandels 
[Leipzig  1886]  p.  454—458).  '  Melanchthonem. 

'"  loannes  Oldendorp  (f  1576) ,  vir  iuris  valde  peritus,  Coloniae  „lectionem  in 
Jure  a  Senatu  acceperat"  ;   sed    „quia   factus  Bucerista  .  .  .  privatus   lectione  sua  a 


22.  Paiilus  Ant.  de  Achillis  Canisio  ceterisque  sociis  colon.  29.  lunii  1545.      149 

refellit :  modo  seciindam  parat  responsionis  partem  ^.  Ego ,  quia 
Mathaeum  Euangelistam  enarro  ^,  et  qualis  qualis  Diaconus  sum,  per- 
petuo  concionandi  munus  obeo ,  uix  poffum  esse  longior ,  nisi  tamen 
omnem  epistolae  modum  excefsi,  tuumque  animum  aequo  longius  a 
curis  Ecclesiae  tuae  auocaui.  Vale  in  Christo,  Reuerendifs.  Pater,  et 
hanc  interpellandi  scribendique  meam  libertatem,  ni  male  consulis, 
nouum  quaeso  chentulum  affume.  Coloniae,  apud  S.  Gerionem.  XVIII 
die  Maij,  Anno  salutis  M  .  D  .  XLV. 

P.  PAUI.US  AOTOXIUS  DE  ACHULUIS  S.  J.^ 

CANISIO  CETERISQUE  SOCIIS  COLONIEXSIBUS. 

Parisiis  29.  lunii  1545. 

Ex  autographo  (2"  min. ,  2^2  PP-) !  cod.  colon. :  ^Litt.  epistt.  var."  ff.  VIF 
et  7,  inter  quae  4  folia  iuterserta  sunt,  in  quibus  altera  est  epistula. 

Pro  liftcris  ColonioisiiiDi  gratias  agif.  Horiim  prndentiam  et  constantiam 
audat.  Eos  ad  amandnm  lesiim  excitat ,  qui  ad  colendam  viiieam  suam  omnes  in- 
vitet ,  tanta  promittens ,  tam  bonus  in  se  ijjso.  Monet,  ut  contra  novatores  (quorum 
impietatem  depingit)  fortiter  agere  pergant ,  divino  freti  auxilio.  Sociis  grattdatur, 
quod  Petrum  Fahrum  ^Jietatis  magistrum  liahuerint. 


Senatu,  jussus  exire  civitatem"  (Annales  universitatis  coloniensis,  Bianco  I,  422), 
Marburgi  ius  civile  professus  est  et  Philippo,  Hassiae  landgravio,  a  consiliis  fuit 
{Varrentrapp  \.  c.  p.  160—162.  Janssen  1.  c.  III,  332—335.  Hartzheim ,  Biblio- 
theca  Coloniensis  p.  190.  C.  Krafft ,  Briefe  Melanthons  etc.  in  ^Theologische 
Arbeiten  aus  dem  rheinischen  Avissenschaftlicheu  Prediger-Yerein"  II  [Elberfeld 
1874],  p.  67-69). 

1  Everardum  Billick  dicit.  Anuo  1543  is  edidit:  „Judicium  deputatorum  Universi- 
tatis  et  Cleri  secundarii  Coloniensis  de  doctrina  et  vocatione  M.  Buceri."  Respon- 
derunt  ei  Bucerus  („Die  ander  vertej-digung  und  erklerung  der  Christlichen  iehr"  etc.) 
et  Oldendorpius  (,De  scripto  quodam  cleri  secundarii  et  leguleiorum  Coloniensium 
plane  detestabili  adversus  Evangelii  doctrinam  et  ordines  Imperii  nuper  edito") 
atque  imprimis  Philippus  Melanchthon  in  „Responsione  ad  scriptum  quorundam 
delectorum  a  clero  secundario  Coloniae  Agrippinae"  germanice  etiam  edita,  cui 
Lutherus  praefatus  est.  Contra  hos  ergo  Billick  edidit  anno  1545  illum,  quem  Ca- 
nisius  hic  exspectare  videtur,  librum ;  quem  inscripsit :  Judicii  Universitatis  et  Cleri 
Coloniensis,  adversus  calumnias  Philippi  Melanchthonis,  Martini  Buceri,  Oldendorpii 
et  eorum  asseclarum ,  defensio ,  cum  diligenti  explicatione  materiarum  controversa- 
rum"  {Bianco  1.  c.  I,  366—367.  Varrentrapp  I.  c.  p.  165—171.  Ennen  1.  c.  IV, 
435—436). 

2  In  bursa  montana;  cf.  supra  p.  112. 

'  Paulus  de  Achillis  sive  Achilles,  sacerdos  parmensis,  sub  annuni  1540, 
aetatis  aunum  agens  25. ,  Parmae ,  ubi  tunc  Beatus  Petrus  Faber  iussu  Pauli  III. 
contionabatur  confessionesque  excipiebat ,  Societati  lesu  se  adiunxit.  Parisios ,  de- 
inde  in  Siciliam  missus ,  collegii  panormitani  primum  magister ,  dein ,  inde  ab  anno 
1551  ad  ultimos  fere  vitae  suae  annos  rector  fuit;  mortuus  est  ibidem  cum  singulari 
sanctitatis  fama  anno  1586  (Polancus  1.  c.  I,  82.  86.  156.  384;  II,  236  etc.  Orlan- 
diniis  I.  c.  1.  2,  n.  78;  I.  4,  n.  53  etc.  Franc.  Sacchinus  S.  J.,  Historiae  Societatis 
lesu  pars  quinta,  tom.  I  [Romae  1661]  1.  6,  n.  17,  p.  280). 


150  --■    Paulus  Ant.  de  Achillis  Canisio  ceterisque  sociis  colon. 

Jesus  et  Maria. 
In  christo  Jesu  fratres  perdileeti. 
Gratia  domini  nostri  Jesu  christi  nos  in  ipso  vniat,  foueat,  et  tandem 
cum  ipso  et  per  ipsum  et  in  ipso  regnare  faciat.  amen.  Ni  humanitati  ac 
charitati  uestrae  fratres  desideratissimi  deesse  (quod  certe  non  mediocri 
uitio  mihi  esset  ascribendum)  viderer  labia  comprimere,  quam  vos  a  dei 
agricultura  his  qualiacunque  sint  verbulis  auocare,  maluissem,  Verum 
eam  de  uobis  fratres  charissirai  existimationem  concepi,  vt  uos  omnia 
pro  vestro  erga  me  amore  aequi  bonique  consulturos  facile  mihi  per- 
suaserim,  ad  haec  literae  vestrae  quibus  nihil  optatius  jucundiusque 
obtingere  mihi  potuisset^,  animum  ad  scribendum  (ut  par  erat)  im- 
pulere,  quae  quidem  quantum  in  domino  delectarint,  non  est  quod 
multis  persuasionibus  argumentisque  ostendere  coner,  cum  ad  eos  qui 
non  applausum  sed  animi  candorem  atque  sinceritatem  (licet  nihil 
tale  in  me  comperiam)  exoptent,  sermonem  habeam:  caeterum  cum 
non  solum  charitas  ad  nos  ipsos  se  extendat,  sed  et  potissimum  ad 
proximum  nobis  uel  naturali  uinculo  uel  spirituali  quod  sincerius  et 
purius  hominum  ligat  voluntates  coniunctum,  ilhid  beati  Pauli  in  fructu 
vestro  spirituali  me  oblectans ,  proferam ,  me  inquam  p  r  o  v  o  b  i  s 
omnibus  domino  nostro  Jesu  christo  gratias  agere^,  cum 
omnium  vestrum  ea  sit  probitas  et  in  bono  opere  constantia,  in 
omnibus  denique  actionibus  [?]  uestris  tanta  prudentia,  ut  ne  dum 
germania  solum  verum  et  lusitania,  Italia  ac  galia  hunc  uestri  bonuni 
odorem  persenserit  ^ ,  dignetur  dominus  deus  (ut  credo)  hunc  odorem 
in  omnium  aromatum  suauitatem  odorari,  Ne  miremini  queso  fratres 
in  christo  Jesu  dulcissimo  jucundissimi  si  aliqua  ut  nos  inuicem  ad 
hunc  amorosum  Jesum  excitemus,  subiecero,  quid  enim  ad  dilectionem 
sui  ahquem  efficacius  trahere  potest,  quam  cum  diligens  omne  bonum 
in  dilecto  conclusum  esse  certe  sciat ,  cui  si  accesserit  certitudo 
amoris  huius  erga  illum  profecto  si  sit  rationis  compos  toto  conatu 
ad  illum  inquirendum  iste  dilectus  feretur,  Sed  de  bonitate  suauissimi 
Jesu  quis  dubitat?  quis  amorem  iUius  erga  se  ignorat?  et  cum  de 
ratione  boni  sit  ut  multis  sese  communicet  consideremus  quam  ex- 
cellenter  sese  nobis  donauerit,  quanta  nobis  promiserit,  magna  certe 
est  eius  poHcitatio  omnibus  eum  diligentibus  facta,  dicit  enim  si 
quis  diligit  me,  sermonem  [meum]  seruabit,  et  pater 
meus  diliget  eum,  et  ad  eum  ueniemus  et  mansionem 
apud  eum  faciemus*,  preterea  perpendamus  quantam  de  nostra 
salute  solicitudinem  ille  prouidus  pater  familias  habeat,  qui 
tertia,  sexta,  nona  et  undecima  hora  per  vicos,  perplateas^ 


'  Coloniensium   litteras  a  Canisio   scriptas    fuisse    ex    eo    conicere   licet ,   quod 
Achilles  hanc  epistulam  Canisio  nominatim  inscripsit. 

2  Rom.  1,  8.    1  Cor.  1,  4.   Eph.  1,  16.   Phil.  1,  3.  ^  Cf.  2  Cor.  2,  15. 

*  lo.  14,  23.  '^  Matth.  20,  1  —  10.     Luc.  14,  21. 


29.  Iimii  1545.  151 

atque  earum  angulos  si  quos  cultores  inueniat,  perambulat,  eosque 
in  vineam  suam  mittit  quibus  non  praemium  momentaneum  aut 
leue  sed  denarium  illum  in  se  omnia  bona  comprehendentem  pro- 
ponit,  faelices  vereque  felices  illi  coloni,  ab  omnibusque  tales  habendi, 
cum  ex  vnius  diei  labore  summam  et  perpetuam  quietem  a  tam 
liberali  patre  familias  accipiant,  o  negociatores  huius  seculi,  o  qui 
diuitijs  cito  citiusque  quam  credi  possit  perituris  inhiatis,  huc  huc 
properate,  manum  operi  admouete,  palmiti  tenello  paxillum  apponite 
(quod  facietis  si  infirmis  in  fide  bono  uitae  uestrae  exemplo  et  doc- 
trina  robur  atque  fidei  nostrae  christianae  non  verbo  solum  sed  facto 
argumentum  prebebitis),  sarmenta  illa  uetera  fructus  vbertatem 
praepedientia  falce  verbi  diuini  succidite,  Quis  mihi  dabit  ut  talium 
agricolarum  socius  uel  seruulus  effici"  possim?  sed  horum  maiorem 
faelicitatem  attendite,  quod  certe  et  mirabile  et  consideratione  dignum 
est,  quis  vnquam  uel  ex  scripturis  annalibusque  antiquorum  uel  a 
maioribus  nostris  tanquam  per  manus  traditum  accepit  tale  insigne 
liberalitatis  opus  quale  istud  est,  ubi  ipse  dominus  vniuersorum  et 
nos  operarios  conducit  et  nobiscum  operando  se  ipsum  in  premium 
donat,  0  mira  liberahtas  magnificentiaque ,  quis  igitur  huius  conduc- 
toris  operarius  brachia  sibi  ob  laborem  defatigari  conqueretur?  Cum 
haec  fratres  in  visceribus  Jesu  christi^  paulo  altius  sum  me- 
ditatus  (quod  uellem  frequentius  et  fecisse  et  facere)  illos  sanctos 
patres  desino  mirari,  qui  tanta  alacritate,  tamque  animo  feruido  hanc 
vineam  ingressi  sunt,  ut  potius  uitae  iacturam  subire,  quam  opus  tam 
preclarum,  tantumque  lucrum  afferens,  faehciter  inceptum  deserere, 
maluerint:  quid  ni?  cum  hanc  uitam  mortalem  in  perpetuam  eamque 
beatam  commutare  sperarent,  illudque  quod  eximio  illi  patriarchae '' 
et  omnibus  fidelibus  in  eo  intellectis  promissum  consecuturos  indubie 
crederent  [sic] ,  E r  o  inquit  dominus  deus  merces  tua  magna 
nimis^,  licet  non  primo  premium  intenderent,  sed  domino  deo 
omnium  bonorum   authori   ac   creatori   sese   omnino  deuouerint,    quis 

enim   abyssum   illam   bonitatis   ac   sapientiae    et ^  exacte   per- 

pendens  toto  pectore  in  ilHus  amorem  ferri  non  deberet  ?  ad  uos 
tandem  o  fratres  charissimi  deuenio,  quis  vos  in  talem  familiam  pro 
singulari  dei  optimi  erga  uos  gratia  ascriptos  non  amet,  veneretur, 
simul  et  beet?  et  ob  id  maxime  cum  panem  ociosi  non  com- 
e  d  a  t  i  s  ^ ,  sed  strenui  operam  in  munere  suscepto  nauatis  [slc] ,  et  ut 
inquit  apostohis  per  bona  opera  ut  uocationem  vestram  cer- 
tam   faciatis   satagitis^   contenditisque ,    qua   in   re  vobis   pluri- 

*  efficere  autogr.  Varionun,  quae  in  hac  epistHJa  sant,  inendornni  svriptor  ipse 
exciisationem  affert  in  fine  epistulae. 

**  Hic  itnuin  vel  diio  vocabula  tam  ohscure  .■icripta  sunt,  iit  legi  non  possint. 


1  Phil.  1,  8.  -  Abraham.  »  Gen.  15,  1. 

'  Prov.  .31,  27.  5  2  Petr.  1,  10. 


152  22.  Paidus  Aiit.  de  Acbillis  Canisio  cetemque  sociis  colou. 

mum  gratulor,  ct  mihi  gaudeo,  et  deo  optimo  a  quo  omne  bonum 
descenditi  gratias  quas  possum  ago,  eumque  rogo  ut  qui  tam  augu- 
stum  initium  operi  uestro  christianissimo  non  minus  his  nostris  tem- 
poribus  deploratissimis  necessario ,  quam  laudabili  dederit ,  finem 
faelicissimum  (vt  pro  sua  clementia  facere  solet)  eidem  largiri  digne- 
tur,  fortitudinem  animi  uestri  atque  constantiam  contra  insultus  homi- 
num  speciem  quidem  pietatis  preseferentium,  eam  tamen 
factis  negantium'-  adaugeat,  In  ijs  certe  illud  adimpletum  esse 
videtur,  In  nouissimis  (de  huiusmodi  hominibus  loquens  apostolus 
praedixit)  diebus  instabunt  tempora  periculosa,  et  erunt 
homines  se  ipsos  amantes,  cupidi,  elati,  superbi,  blas- 
phemi,  parentibus  non  obedientes^  quod  certe  hi  faciunt 
cum  omnino  a  nostris  ueteribus  sanctissimisque  patribus  per  quos 
Ecclesia  Christi  maximum  robur  suscepit  dissideant  et  quod  iniquius 
est  et  maxime  dolendum  eos  quos  summo  honore  prosequi  debuissent 
innumeris  contumelijs  afficiunt,  Ingrati,  crucis  inimici*,  volup- 
tatum  amatores^,  qui  iugum  sponse  christi  ab  eo  ualde  dilecte 
in  suis  libidinibus  paveant^,  atque  [?]  abijcientes,  in  captiuitatem 
diabolicam  se  se  dediderint  [sic],  quorum  uicem  doleo,  caeterum  hoc 
malo,  quod  tamen  maximum  est,  non  contenti,  sed  crimen  crimini 
addentes,  in  eam  sponsam  Ecclesiamque  romanam  ore  illo  impuris- 
simo  tot  blasphema  [s/c]  iaculant  ^  quo  fit  ut  dum  Christum  patrem  habere 
[gloriantur]  in  hoc  Judeos  gloriabundos  imitantes^,  in  eius  indigna- 
tionem  incurrant,  quis  enim  sponso  placere  potest  si  sponsam  prae- 
dilectam  tanto  odio  prosequatur,  sed  ignorant  quod  benignitas 
dei  ad  paenitentiam  eos  expectat^,  atque  inuitat,  in  quorum 
confusionem  nemini  dubium  esse  debet  psalmographum  de  ijs  pro- 
phetasse  dum  haec  spiritu  sancto  afflatus  enunciat,  Dixit  deus 
peccatori  quare  enaras  [sic]  Justitias  meas,  et  assumis  testa- 
mentum  meum  per  os  tuumi*^,  Enimuero  fratres,  non  sic  nos 
non  sic,  nam  impij  tanquam  puluis  quem  proijcit  uentus  a 
facie  terrae^i  dispergentur,  sed  cum  beato  apostolo  psalamus  [sic]  nos 
autem  gloriari  oportet  in  cruce  domini  nostri  Jesu  Christi^-, 


>  Cf.  lac.  1,  17.  2  2  Tim.  3,  5.  »  2  Tim.  3,  1—2. 

*  Phil.  3,  18.  5  2  Tim.  3,  4. 

®  Udalricus  Zwingli  e.  g.  morum  suorum  turpitudinem  ac  praesertim  fornica- 
tiones  ipse  confessus  est  (cf.  Janssen  1.  c.  III,  89 — 90). 

■^  Lutherus  papam  dicebat  esse  antichristum,  et  ecclesiam  in  captivitate  baby- 
louica  ver.sari.  Ipso  illo  anno  1545  librum  edidit  ^Wider  das  Bapstum  zu  Rom  vom 
Teuffel  gestiftt"  ;  in  quo  principes  ad  papam  et  cardinales  tx-ucidandos  bortabatur; 
eos  neque  Deum  esse  credere  neque  alteram  vitam  („Dr.  Martin  Luther's  refor- 
mations-bistoriscbe  deutsche  Schriften",  ed.  Joh.  Konr.  Irmischerlll  [Erlangen  1830], 
126-127.  155). 

*  ludaei  gloriabantur  se  Abraham  patrem  baberc  (Matth.  3 ,  9.  Luc.  3 ,  8. 
lo.  8,  33—53).  8  Rom.  2.  4.  ^"  Ps.  49,  16.  "  Ps.  1,  4. 

'2  Gal.  6,  14. 


29.  Iimii  1545.  153 

Exeamus  extra  castra  improperium  illius  portantesi, 
Exuamus  hunc  liominem  veterem  contumacem,  eumque  cruci  quantum 
fragilitas  nostra  patitur  affigamus^,  si  ponclus  vires  nostras  superare 
uidetur,  oculos  ad  montem  domini  leuemus^,  dicebat  Heliseus 
plures  pro  nobis  sunt  quam  contra  nos*,  Dominus  jussit 
Moisi  ut  Josue  confortaret,  quia  se  in  ducem  ei  dare  policebatur^,  si 
igitur  dominus  deus  populum  in  terram  promissionis  ingredientem 
tanta  custodia  protexit,  an  nos  sui  sanguine  vnigeniti  redemptos  in 
illamrequiem  ingredi^  desiderantes  in  medio  cursu  deseret  ?  absit 
a  corde  christiano  tam  impia  cogitatio,  non  est  deus  noster  sicut 
homo,  non  est  hodie  minus  quam  heri  potens,  cum  nullum  heri  illi 
sit,  sed  semper  hodie,  o  immensa  et  ineffabilis  bonitas,  o,  homo,  vnde, 
et  quo,  quis  sis,  et  quis  esse  possis  dihgenter  examina,  sed  ne  me 
praeceptorem  vobis  praebere  ^-idear,  cum  certe  neque  aptus  discipulus 
existam,  iam  iam  huic  nostrae  extremam  manum  imponere  liceat,  si 
\-num  tamen  prius  adiecero,  me  inquam  plurimum  gaudere  vos  talem 
patrem  et  in  via  domini  ducem  non  qualencunque  [.5/c]  sed  in  quouis  genere 
certaminis  peritissimum  Keuerendum  patrem  vestrum  atque  meum 
dominum  petrum  fabrum  mihi  multis  nominibus  semper  suspiciendum, 
nactos  fuisse,  sed  cordi  meo  magnus  dolor  est  quod  dum  cum  illo 
sex  aut  octo  menses  vixerim  "^  quantum  potuerim  proficere  ignorauerim, 
neque  animum  ad  id  quod  vitam  meam  reformare  poterat  unquam 
intenderim,  et  ita  factum  est  ut  in  perpetuis  tenebris  versatus  fuerim, 
a  quibus  tamen  diuino  auxilio  fretus  et  ilKus  simul  et  vestris  prae- 
cibus  adiutus  resurgere  spero ,  faxit  deus  pro  sua  erga  nos  miseri- 
cordia  ut  professioni  nostrae  opera  respondeant.  et  nauiculam  nostram 
aura  spiritus  sancti  impulsam  ad  stationem  fidam  perducere  queamus 
quod  nos  si  modo  iUud  vehemens  desiderium  de  quo  salutis  nostrae 
author^  loquitur  nimirum  beati  qui  esuriunt  et  sitiunt  justi- 
tiam^  habuerimus  facile  dei  gratia  interueniente  impetraturos  spero, 
Charissimo  et  multa  pietate  j^raedito  Doraino  francisco  Caleae  [?]  *  ^^ 
nomine  meo  pkirimam  in  domino  sakitem  dare  non  grauabimini '' ,  in 
vestrisque  orationibus  mei  et  omnium  nostrum  ac  uestrum  fratrum 
memoriam  seruare  dignabimini,  ilkid  idem  pro  uobis  prestare  poli- 
centes ,  exaudire  clementissimus  deus  nos  dignetur ,  et  nos  omnes 
in  viam  semper''  dirigere  velHt  [sic'],  Valete  parisijs  III  Cal.  Jul. 
M .  D  .  XXXX  .  Y.  Vester  in  christo  frater  minimus 

Paulus  Antonius  de  AchilHs. 

*  Vel  Calez.  ^  grauabini  autogr.  "  Sic ;  salutis  ? 


1  Hebr.  13,  13.  ^  cf.  Eph.  4,  22.    Col.  3,  9.   Rom.  6,  6.  ^  pg,  12O,  1. 

*  4  Reg.  6,  16.  ^  Cf.  Num.  27,  18.    Deut.  3,  21.  22  etc. 

«  Hebr.  4,  11.  '  Parmae ;  vide  supra  p.  149^  »  Hebr.  2,  10. 

9  Matth.  5,  6. 

^"  Magistrum  Franciscum  de  Calza,  Societatis  novicium,  significari  puto :  sed  is 
(nde  supra,  p.  121)  ineunte  anno  1545  Colonia  discesserat. 


154      '-^-  PiUilus  Ant.  (le  Acliillis  Canisio  ceterisque  sociis  colon.  29.  lunii  1545. 

Libenter  hanc  transcripsissem  sed  nimcius  me  premebat  ideo  me 
excusatnm  habetote  pro  uestra  singuLnri  pietate,  vel  saltem  negli- 
gentiae  aut  ignorantiae  meae,  si  quid  minus  apte  quam  par  fuisset 
scriptum  (ut  multa  esse  possunt)  inueneritis,  ascribatis  non  voluntati, 
que  certe  uobis  in  omnibus  obsaequi  prompta  est  sed  hoc  vnum  me 
consolatur  quod  ad  uos  qui  me  diligitis  scribam  valete. 

Charissimis  in  christo  fratribus  Domino  Petro  Kanisio  caeteris 
studentibus  Societatis  nominis  Jesu,  Coloniae. 

BEATUS  PETRUS  FABER  S.  J. 

ALVARO  ALFONSO  ET  PETKO  CANISIO  S.  J. 
Vallisoleto  '  9.  hilii  1545. 

Ex  „Cartas  del  B.  P.  Peclro  Fabro"  I,  386—388.  263—267;  in  quas  haec 
epistula  transcripta  est  ex  apographo  ab  amanuensi  P.  Oliverii  Manarei  facto, 
quod  antea  Romae  in  archivo  Societatis  asservabatur. 

Pars  (^Legimus  oranes"  —  ^alibi  bene  habere*)  posita  est  a  Sacchiiw,  De 
vita  Canisii  p.  33—35,  et  ab  Henrico  Simoiiis  in  cod.  colon.  „Hist.  coll.  Col." 
f.  12^' — 13*;  sed  hic  illa  verba  ex  ipso  Sacchino  descripsisse  et  nonnihil  mutasse 
videtur.     Eadem  fere  posuerunt  Orlandinus,  Reiffenherg,  Eiess  etc. 

Ostendit,  quam  immerito  Socii  a  Coloniensihm  vetiti  sint  in  eadem  domo  hahitare. 
Pro  suo  in  Colonienses  amore  eos  Coloniae  persistere  vult,  etiam  cum  studiorum  suoruin 
discrimine,  nisi  ohoedientia  aliud  iusserit.  Aegre  fert  P.  Cornelium  Vishavaeum  exor- 
cistam  agere.     Multos  amicos  nominatim  salutat. 

Jhesus. 
Charissimi  in  Christo  fratres. 

Gratia  et  pax  Salvatoris  nostri  sit  semper  in   cordibus   vestris. 

Aut  nunc  nihil  omnino  scribendum  mihi  est  ad  vos,  aut  paucis- 
simis  verbis  agendum,  Cursores  propter  novum  Principissae  Hispa- 
niarum  partum  festinant^,  et  ego  extra  propriam  habitationem ,  id 
est,  in  aedibus  Reverendissimi  D,  Nuncii  Poggii  aliud  acturus,  hac 
hora  invitor  ad  scribendum;  sed  malo  aliquid  quam  nihil  scribere,  ut 
saltem  discatis  me  et  D,  Licenciatum  Araoz  cum  quinque  aHis  instituti 
nostri  iuvenibus  bene  habere  et  bene  agere^.  Litterae  vestrae  ad 
manus  nostras  tandem  ahquando  pervenere  tam  gratae  illae  quam 
desideratae.     Accepimus  pi-imum  fascicuknn  illum,    qui  ternas  a  Ma- 


*  Vallisoleti  tunc  aula  Philippi,  Hispaniarum  principis  (postea  Philippi  II.  regis), 
et  cum  ea  loannes  Poggius,  nuntius  apostolicus,  morabantur;  cf.  Cartas  del  B.  P. 
Pedro  Fahro  I,  258. 

2  Maria,  Philippi  uxor,  8.  lulii  1545  Carolum  filium  pepererat. 

^  Faber  et  P.  Antonius  Araoz  (de  quo  infra)  paucis  mensibus  ante  advenerant 
Vallisoletum ,  ex  ea  regni  sede  aditum  Hispaniae  Societati  patefacturi  (Cartas  del 
B.  P.  Pedro  Fabro  I,  257—263.     Orlandinu.-i  1,  c.  I.  5,  n.  59—61). 


23.   B.  Petrus  Faber  Alv.  Alfouso  et  Canisio   9.  lulii  1545.  155 

gistro  Petro  latine  scriptasi,  et  biiias  a  D.  Alvaro  hispanice  compo- 
sitas  continebat.  Inibi  quoque  fuit  quaedam  epistola  carissimi  in 
Christo  amici  et  fratris  Everhardi^,  et  illa  ipsa,  quam  Petrus  olim 
noster,  nunc  vero  jam  non  suus  ad  me  scripsif^.  Legimus  omnes,  et 
relegimus  cum  maximo  animorum,  nescio  an  dicam,  moerore  an  gaudio. 
Quis  enim  non  lugeat,  quod  vobis,  qui  unum  estis,  istic  non  licuerit 
in  una  domo  habitare?  quis  non  fleat  quod  vos  soli  judicemini  in- 
digni  unum  corpus  dici  posse,  qui  unam  animam  et  unum  cor* 
habere  et  habuisse''  probati  estis?  Ridet  et  dolet  spiritus  meus,  cum 
video  vos  tolerari  separatos,  non  posse  autem  sustineri "  unitos ;  quasi 
meliores  sitis  divisi  quam  in  unum  collecti.  Lubens  dicerem  his  qui 
vos  conturbant:  aut  facite  arborem  bonam  et  fructus  ejus 
bonos,  aut  facite  eamdem  malam  et  fructus  ejus  itidem 
malos^.  Sed  locus  non  est  omni  veritati,  ubi  non  est  locus  unitati 
vestrae.  Sit  benedictus  Deus,  qui  vos  in  unum  habitare^  facit 
etiam  corpore  sejunctos,  cuique,  ut  bene  speratis  mecum,  curae  erit 
dispersiones  Israelis  congregare'^'^.  In  hoc  ego  gaudebo 
videre  constantiam  vestram,  et  gaudebo  videns  quod  Magister  Lam- 
bertus  isthinc  nulla  ratione  potuerit  avelli  sed  sua  morte  retinuerit 
quotquot  ex^  vobis  Coloniae  erant  necessarii^.  Recte  enim  tenetis  men- 
tem  meam  in  eo  esse  et  fuisse,  ut  nullo  modo  relinquamus  Coloniam, 
id  quod  optime  coniectaverunt '^  Decanus  ^  et  facultas  theologiae,  Ma- 
gistrum  Petrum^  in  aliquot  futuros  annos  retinendum  curantes^*^;  id 
autem  faciunt,  quia  cernunt  carneis  oculis  utilitatem  inde  proventuram. 
Utinam  atque  utinam  ipsi  quoque  cernerent  mentalibus  oculis  longe 
magis  necessarium  et  magis  utile  quod  plures  ejusdem  animi  et  spi- 
ritus,  cujus  est  Magister  Petrus'',  isthic  concrescerent  et  in  unum 
corpus  coalescerent.  Ego  jampridem  posthabui  studia  vestra  utilitati 
multarum  animarum,  sciens  multo  melius  proficere  posse  in  aliis  LTni- 


*  In  fasciculo ,  quem  misistis ,  fuit  quoque  epistola ,  quam  Petrus  olim  noster, 
nunc  vero  iam  non  suus  ad  me  scripsit  SaccJi.  In  fasciculo  [etc.,  sictit  Sacch.J 
Canisius  olim  meus,  nunc  vero  nec  suus  ad  me  scripsit  Cod.  colon. 

^  Sacck.  et  cod.  col.  om.  et  liabuisse. 

"  sustinere  Caii.;  in  versionc:  os  toleran  separados  y  no  os  pueden  sufrir 
unidos.  ^  congregaret  Cart.  "  in  Sacch.  cod.  col. 

^  coniectarunt  Sacch.  cod.  col.  "  Canisium  cod.  col.  ^  Canisius  cod.  col. 


^  Epistulas  dicit,  quas  Canisius  Coloniae  dederat  27.  Augusti,  27.  Septembris, 
30.  Decembris  1544;  vide  supra  nn.  13.  16. 

2  Everardi  Questenburch ;  cf.  supra  p.  140. 

^  Petrum  Kannegiesser  (non  Petrum  Canisium)  significat,  qui  Societati  nomen 
dederat,  et  illas  Kannegiesseri  litteras  (Colonia  9.  lanuarii  15[4o]  datas)  dicere 
videtur,  quae  editae  sunt  in  ^Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fahro"  I,  422 — 424. 

*  Act.  4,  32.  ^  Matth.  12,  33.  «  Ps.  132,  1. 

■^  Ps.  146,  2.  Faber,  cum  haec  scriberet,  nondum  cognoverat  Socios  colonienses 
habitationem  communem  iterum  incepisse;  cf.  supra  p.  136.  141. 

8  Cf.  supra  p.  112.  121.         »  loannes  Stempel  0.  Pr.         '«  Vide  supra  p.  143. 


156  23.    B.  Petrus  Faber  Alvaro  Alfonso  et  Canisio. 

versitatibus  quam  Coloniae  unumquemque  vestrum ;  sed  illa  fuit  virtus 
nimii  amoris  mei  erga  Coloniam,  ut  vos  periculis  exponerem,  et  mallem 
isthic  vos  indoctos  quam  alibi  doctissimos.  Utinam  vero  hic  zelus 
meus  sit  secundum  prudentiam  illius,  qui  filium  suum  Unigeni- 
tum  dedit^  in  manus  peccatorum.  Dominus  Alvarus  novit  hunc 
nimis  fortem  amorem  meum,  idque,  ut  ipse  aliquando  putare  videtur. 
suo  magno  iucommodo^:  sed  ut  jam  dixi,  sic  stat  sententia  animi 
mei,  quod  ut  libentius*  sum  auditurus  unumquemque  vestrum  (loquor 
maxime  de  Magistro  Petro''  et  de  D.  Alvaro)  mortuum  esse,  et  cum 
Magistro  Lamberto  sepultum,  quam  alibi  bene  habere.  Hoc  dixerim, 
nisi  obedientia  aliud  suaderet  neduni  praeciperet:  haec  enim  omni 
sacrificio  melior  est^.  Maxime  ego  gavisus  sum  audiens  corpus  Ma- 
gistri  Lamberti  in  monasterio  Patrum  nostrorum  et  fratrum  Carthu- 
siensium  reconditum  esse;  spero  quod  mercedem  suam  non  sint  per- 
dituri  in  resurrectione  in   novissimo   die*. 

Exercitium  illud  Magistri  Cornelii,  quod  est  in  expellendis  dae- 
monibus  ab  obsessis,  mihi  nullo  modo  probatur,  sed  velim  ipsum 
scire  multam  in  ea  re  deceptionem  reperiri.  Ejiciat  daemones  de 
animabus,  quod  est  officium  sacerdotum,  et  dimittat  exorcistis  suum 
implere  officium,  An  non  semel  expertus  est  Magister  Cornelius 
daemonum  illusiones?  Sane  expertus  est,  et  quidem  non  sine  peri- 
culo  suo^. 

Estote  importuni  Romanis  ut  frequenter  ad  vos  scribant,  Illud  non 
placet   quod   sciam   Magistrum   Nicolaum    et   Magistrum    [Claudium] ' 


'  Sic  Cart. ;  Sacch.  et  cod.  col. :  quocl  libentius.         ''  Magistro  Canisio  cod.  col. 

"  In  apograjiho,  quod  editori  opcris  „Cartas"  praesto  fuit,  ^iost  alterum  „Magi- 

i^trum"   nomen  projirium   positum    non   est.     Si   guis   hanc   epistulam   cum    epistulis 


1  lo.  3,  16. 

2  Hic  nimio  desiderio  Hispaniae  et  Lusitaniae  tenebatur  et  jiaulo  post,  suo 
arbitratu,  eo  rediit. 

^  Cf.  1  Reg.  15,  22.  Eccles.  4,  17.  S.  Ignatius  in  praeclara  illa  epistula  ^de 
oboedientia"  :  „Dice  la  Escriptura :  ,Quod  nielior  est  obedientia  quam  victimae'" 
(Cartas  de  San  Ignacio  III,  190).  *  lo.  11,  24. 

*  De  P.  Cornelio  Vishavaeo  P.  Oliverius  Manareus  15.  Martii  1604  P.  Nicolao 
Lancicio  scripsit:  ,Hic  autem  valde  facilis  erat  ad  credendum  similibus,  quia  totus 
bonus  et  simplex  erat."  Attamen  „vere  vir  optimus  fuit  et  per  eum  Deus  multa 
operatus  est"  {Manarei  commentarius ,  praefatio  editoris  p.  V).  Cum  anno  1570 
Canisius  ipse  ad  exorcismum  quendam  peragendum  paene  coactus  esset,  secre- 
tarius  Societatis  Roma  18.  Martii  1570  ei  scripsit:  ,,Tale  occupatione  .  .  .  non 
e  propria  del  nostro  instituto,  et  potrebbe  impedirne  altre  molto  migliori  et  piii 
utili  al  ben  commune."  Ex*  commentario  eiusdem  temporis,  in  cod.  „German. 
Gallia  1569—1572"  f.  75\  Canisius  autem  Augusta  Yindelicorum  8.  Aprilis  1570 
S.  Francisco  IJorgiae,  praeposito  generali ,  scripsit:  „IIlud  magnopcre  probo,  ut 
nostri  ad  hoc  munus  uix  unquam  a  Prouinciali  admittantur,  sicut  P.  T.  optare  mihi 
uidetur,  atque  ut  admissi  ab  omni  daemonum  caueant  illusione."  Ex*  apographo 
saeculi  XVII.,  quod  est  in  cod.  monac.  ,Lat.  1606"  f.  149^—150''.  Cf.  etiam  Riess 
1.  c.  p.  389—391. 


9.  Iiilii  1545.  157 

cum  illis  Reverendissimis  Dominis  nullam  vestri  curam  habere  ^. 
Haud  plura. 

lesus  Christus  sit  semper  vobiscum.  Spero  me  scripturum  brevi 
de  rebus  nostris  et  responsurum  sigillatim  [s/cj  ad  litteras  omnium 
vestrum,  Salutate  Dominos  meos  et  amicos  Patrem  Priorem^  cum 
toto  conventu  et  D.  Daniele,  R.  D.  Licentiatum  ^,  hospitem  et  refugium 
nostrum  singularissimum,  Reverendissimum  D.  Lodesien. "  ■*,  Reverendos 
Magistros  nostros,  Patrem  Tylanum°  et  Patrem  Priorem  Dominica- 
norum^,  Reverendum  P,  Provincialem  Carmelitarum  ^ ,  R.  Dominum 
Suffraganeum  8,  et  R.  D.  Rectorem,  protectorem  nostrum  semper  me- 
morandum^,  cum  reliquis,  quorum  nomina  sunt  in  libro  vitae^'^. 
Haud  plura. 

Datum  Yallisoleti  9  Julii  anno  1545, 

Yester  in  Christo  frater  et  conservus. 
Petrus  Faber. 

Secundus  fasciculus  literarum  pervenit  ad  nos  sub  festum  Yisi- 
tationis  Beatae  Mariaeii. 

t  Charissimis  in  Christo  fratribus,  D,  xllvaro  Lusitano  ^^  et  Magistro 
Petro  Canisio,  apud  Carthusienses,  aut  apud  D,  Licentiatum  Andream 
Barndhet'',  prope  S,  Gereonem, 

Ad  hanc  epistulam  Canisius  respondere  videtur  litteris,  quas  Colonia  22.  De- 
cembris  1545  Fabro  inscripsit. 

camsianis  nn.  13.  16.  contiilerit ,  Fatres  Xicolanin  Bobadillam  et  Claudiuni  lainm 
significari  dixerit. 

*  Sic  apogr.;  sed  Faher  Londen.  vel  Londiens.  scripsisse  videtur ;  certum  enim 
est  archiepiscopum  lundensem  ab  eo  significari. 

^  Sic  apogr.;  eundem  Manareus  (l.  c.  p.  o)  Barnedbet,  Orlandinus  (l.  c.  l.  5, 
n.  36)  Barndhet  vocat;  quod  librarii  potius  quam  Fahri  vitio  factum  esse  videtiir ; 
archetypa  enim  epistula,  quam  is  28.  Novembris  1543  ad  Socios  colonienses  dedit, 
inscripta  est  Alvaro  et  Canisio  ,in  domo  domini  licenciati  Andreae  Barduich"  ;  cf. 
supra  p.  101. 


'  P.  Nicolaus  Bobadilla  sub  id  tempus  cum  Wolfgango  de  Sahn,  episcopo 
passaviensi ,  et  cum  Hieronymo  Verallo ,  nuntio  apostolico ,  fuit ;  P.  Claudius  laius 
Ottonem  de  Truchsess,  episcopum  augustanum,  adiuvabat.  Uterque  postea  sociis 
coloniensibus  subvenit ;  cf.  supra  p.  141  ^. 

2  Priorem  Carthusiae.  -^  Andream  Herll  de  Bardwick. 

*  Georgium  de  Skodborg.  ■'  loannem  Stempel  0.  Pr. 

*'  Tilmannum  Smeling.  Hi  duo  ^Magistri  nostri"  vocantur,  quia  in  univor- 
sitate  ordinarios  theologiae  professores  agebant.  "  Everardum  BiUick. 

^  loannem  Nopelium;  qui  Coloniae  Fabrum  de  rebus  sacris  dicentem  nonnum- 
quam  audierat  (Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro  I,  235—236). 

'  Hermannum  Blanckfort ;  cf.  supra  p.  105^.  Sed  is  in  eo  munere  successorem 
acceperat,  antequam  Faber  haec  scriberet.    Cf.  Bianco  1.  c.  I,  838.         "*  Phil.  4,  3. 

"  Sub  diem  2.  lulii.  In  eo  fasciculo  erant  litterae  Canisii  initio  Februarii  ot 
12.  Martii  datae  (vide  supra  n.  20),  P.  Alvari  Alfonsi,  et  illae  quoque  (ut  videntur), 
quae  ab  Everardo  Questenburch  4.  Februarii  1545  ad  Fabrum  datae  et  in  „Cartas 
del  B.  P.  Pedro  Fabro"  I,  424—426  typis  descriptae  sunt. 

'2  Hansen  (1,  c.  p.  180)  minus  recte  hunc  dicit  Hispanum. 


158  24.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

24. 

CANISIUS 
BEATO  PETRO  FABRO  S.  J. 

Coloniii  12.  Augusti  1545. 

Ex  apographo,  circiter  annum  1870  confecto  ex  autographo,  quod  est  in  _\'uria 
Historia"  etc.  (cf.  supra  p.  102)  tom.  I,  f.  81—82. 

Pars  edita  est  a  Boero ,  laio  p.  225—226,  et  duae  particuh^e  in  „C'artas  del 
B.  P.  Pedro  Fabro"  I,  30P.  305«. 

Canisius  Vormatiam  tempore  comitionoii  adcectns  Patriim  Bobadillae  et  laii 
commercio  fruehatur.  Quorum  indolem  virtutesque  depingit.  Quantum  Carolo  V. 
et  Ferdinando  I.  laii  contiones  placuerint,  quantique  hic  a  cardinali  amjustano 
aestimetur.  De  Canisio  Trideiltum  mittendo  deliberatum.  Novatorum  contumacia ; 
bellum  necessarium.  An  Canisius  Parisios  transferendus?  Ipse,  baccalarius  „biblirus" 
factus,  jylegif^  cf  disputat.  Paratus  est  se  totum  saluti  Coloniensium  devovere.  luvenis 
quidam  LntJn  ri  (H^cipulus  Societati  se  adiunxit.  P.  Alvarus  Colonia  discessit.  Nobilis 
femina  moDu^fcrinm  ingressa.  BobadiUa  iuvenes  colligere  stafuit  2»'o  Germania 
refartnanda.  Canisius  CoJoniae  ad  caesarem  missus,  uf  auxilium  confra  Hermannum 
I  \  'eda  n  um  imploraret. 

ihesus 

Reverende  pater  in  CHRISTO  dilectissime. 

Gratia  Domini  nostri  lesu  Christi  sit  semper  cum  Dominatione 
Vestra. 

Quid  nobiscum  hic  actum  sit  in  adventum  usque  Caesaris  et 
Reverendi  Patris  Domini  Nicolai  Bobadilla  pridem  ex  literis  meis  in 
Majo  scriptis  intelligere  potuisti^.  Nunc  agam  de  profectione  mea- 
confecta,  quam  tum,  ut  nosti,  conficiendam  praemonueram,  ubi  primum 
ab  eodem  Patre  Vormatiam  accersirer  \sic\  ^.  Accersitus  igitm-  veni  serius 
quam  ut  Reverendissimum  Cardinalem  Farnesium  Pontificis  nepotem 
videre  potuerim :  jam  enim  exposita  suae  Legationis  causa  discesserat  *. 


•  Hae  perisse  videntur. 

2  Riess  et  Boero  itineris  huius  vormatiensis  non  faciunt  mentionem  in  hio- 
graphiis  suis  canisianis. 

^  Vormatiae  tunc  comitia  imperii  hahebantur  et  de  controversiis  religionis 
componendis  agebatur.  De  illis  comitiis  v. :  Lud.  Pastor,  Die  kirchlichen  Reunions- 
bestrebungen  wiihrend  der  Regierung  Karls  V.  (Freiburg  i.  Br.  1879)  p.  297 — 300. 
Janssen  1.  c.  HI,  561—566.  F.  B.  ron  BucJioltz,  Geschichte  der  Regiening  Fer- 
dinand  des  Erstcn  V  (Wien  1834),  40—68. 

*  Alexandro  Farnesio  de  bello  turcico  et  de  concilio  oecumenico  cum  Carolo  V. 
agendum  erat.  In  itinerario  Caroli  ab  eius  secretario  Vandenesse  conscripto  legitur 
eum  nocte  20.  Maii  profectum  esse  {WiJl.  Bradford,  Correspondence  of  the  emperor 
Charles  V.  and  his  ambassadors  etc.  [London  1850]  p.  552).  Sed  A.  v.  DruffeJ 
litteras  edidit  a  Farnesio  Vormatia  scriptas  22.  Maii;  idem  affirmat  Farnesium 
Vormatia  abisse  nocte  quae  erat  inter  27.  et  28.  Maii  (Kaiser  Karl  V.  und  die 
Hijmische  Curie  1544—1546  [Miinchen  1877.  1881.  1883]  Abth.  2,  p.  23.  57—59. 
P.  Kannengiesser,  Der  Reichstag  zu  "Worms  vom  Jahre  1545  [Strassburg  1891]  p.  55). 
Canisius  igitur  Vormatiam  certe  non  advenit  ante  28.  Maii. 


12.  Augusti  1545.  159 

Benedictus  autem  Pater  Deus  cujus  gratia  multis  diebus  experiri  licuit 
suavissimum  convictum  Reverendorum  Patrum  Domini  Bobadillae  et 
D.  Claudii  ^.  In  priore  singularis  ingenii  acrimonia ,  disserendi  et 
judicandi  vis,  animi  simplicitas,  morum  candor  et  grata  cunctis  affa- 
bilitas;  in  posteriore  nec  eadem  defuere,  nec  admirabilis  humilitas 
laude  caruit,  nec  eloquentia  desiderari,  nec  pietatis  fructus,  et  exer- 
citia  latere  potuerunt.  Mihi  certe  maximam  attulit  voluptatem  et 
conversatio  et  sermocinatio  Domini  Claudii  semper  pietatis  et  dulce- 
dinis  plena.  Neque  mihi  solum,  sed  Ferdinando  Regi,  sed  Caesari, 
sed  praestantissimis  quibusque  viris  adeo  placuere  D.  Claudii  con- 
ciones,  quas  diebus  festis  habet  italice,  ut  nullum  precandi  faciant 
finem,  quin  idem  quae  dixerit  in  scripta  redigat  ac  legenda  tradat. 
Dum  illic  adessem,  usus  est  mea  in  scribendo  opera,  ut  hoc  pro  certo 
queam  de  illo  pronuntiare  ^.  Parum  abfuit  quin  una  cum  ipso  sim 
profectus  ad  Concilium  Tridentinum;  sic  enim  statuerat  Reverendis- 
simus  Cardinalis  Augustanus ;  verum  idcirco  mutavit  sententiam,  quod, 
cum  Patris  ac  Praeceptoris  loco  habeat  D.  Claudium,  ut  ipse  mihi 
testatus  est,  putaret  hujus  consiHum  judiciumque  sibi  necessarium 
fore  si  res  cum  Lutheranis  esset.  Hactenus  nec  Lutheranorum ,  nec 
Germanorum  Principum  ulh  pene  comitiis  interesse  curaverunt.  Hae- 
retici  contempta  Caesaris  auctoritate  concilium  ferre  modis  omnibus 
recusant,  et  ne  nihil  agere  videantur,  in  parandis  armis  et  muniendis 
locis  suis  toti  sunt,  eo  quod  credibile  sit  aestate  proxima  Caesarem 
de  illorum  contemptu  se  vindicaturum ,  ut  maximi  quoque  testantur 
viri.  Proculdubio,  si  Grermanorum  licentia  non  tandem  vi  reprimatur  ^. 
clementi  Caesari  omnis  hic  perit  auctoritas.  Ut  de  nostris  rebus 
maxime  dicam,  utrique  Patrum  jam  dictorum  tam  meam  quam  fratrum 
conditionem  exposui*.  Responderunt  sibi  plane  consultum  videri  ut 
circa  Octobrem  Parisios  abirem  absokiturus  mea  studia,  quorum  pri- 
mam  praecipuamque  rationem  nunc  habendam  esse  duxerunt.  Fratres 
alios  non  facile  hic  relinquendos  propterea  putarunt,  quod  certi  non 
adessent  studiorum  ac  vitae  sumptus,  quando  hactenus  a  me  fuerint 
mensibus  aliquot   sustentandi.     Scripserunt  in  hanc  sententiam  Reve- 


1  P.  Nicolaum  Bobadillam  Verallus  Nuntius  Vormatiam  secum  adduxerat: 
P.  Claudium  laium  Otto  cardinalis  et  episcopus  augustanus  Dilinga  accersiverat 
{Boero,  Bobadiglia  p.  34). 

2  P.  Claudius  laius  ipse  ad  S.  Ignatium  rettulit  de  contionibus  Vormatiae  a 
se  habitis,  exercitiis  spiritualibus  traditis,  confessionibus  generalibus  exceptis ;  litteras 
eius  vide  apud  Boero,  laio  p.  76—80;  cf.  etiam  Polanci  Chronicon  I,  154.  laimn 
tunc  aegrotos  diligenter  curasse  et  exemplo  vitae  suae  multos  ad  ecclesiani  catho- 
licam  reduxisse  a.  1575  palam  testatus  est  etiam  L.  B.  Seibert,  minister  calvinianus, 
apud  Janssen  1.  c.  IV,  384. 

3  Id  reapse  factum  est  anno  1546  et  1547  in  bello  ^smalcaldico". 

^  Leonardus  Kessel  B.  Petro  Fabro  Colonia  18.  lanuarii  1545:  „Quomodo  studia 
Coloniensium  se  habeant,  puto  P.  v.  bene  scire.  Vellem  bene  magis  proficerc;  sed 
committo  me  totaliter  P.  v."   (Cartas  del  B.  P.  Peilro  Fcibro  I,  427). 


160  -4.   Canisius  B.  Petro  Fabro. 

rendo  P.  Praeposito^,  iit  brevi,  si  qiiid  ipsi  visum  esset,  de  iiobis 
statueret.  Interim  ad  Promotionem  Bacchalaureatus  me  progredi 
jusserunt.  Et  quando  amici  nostri  praecipui  multis  modis  eodem  me 
propellere  hactenus  non  cessarunt,  acquievi  tandem,  ut  debui,  sed 
gratissimum  erit  mihi  modo  Paternitas  Tua  hoc  facinus  comprobarit. 
Promotus  autem  rapior  ad  Lectionum  officium,  ita  ut  singuh's  hebdoma- 
dibus  tribus  diebus  mihi  docendum  sit  in  scholis  Theologorum  ^.  Habeo 
igitur  prae  manibus  vere  auream  illam  Beati  Pauli  Epistolam  ad 
Thimotheum^.  AHi  frequentiam  auditorum  admirantur.  In  dies  acce- 
dunt  plures,  quum  lectio  sit  publica.  Conciones  in  Capitolio  germanas 
hactenus  numquam  intermissi;  lectionem  in  Matthaeo  festis  itidem 
diebus  profiteor  in  Gymnasio  *.  Praeterea  singuhs  hebdomadibus  coram 
Magistris  nostris^  mihi  disputandum^  est.  Facile  judicatu  est  quan- 
tum  negotii  haec  facessant  Unius  ingeniolo.  Sed  mihi  dulce  videtur 
pro  proximis  quaniHbet  asperam  servire  servitutem,  praesertim  si 
Reverendo  Patri  meo  D.  Fabro,  qui  Christura  in  me  amat,  gratificari 
quoquo  modo  possim.  Haec  praesens  probares  et  in  his  me  confir- 
mares  opinor.  Nihil  igitur  mihi  durum,  vel  nimium  erit,  si  tuae 
voluntati  respondens  Colonienses  juvero.  Quantum  liis  tu  faveas, 
preceris,  et  prodesse  per  te  tuosque  cupias,  me  quidem  non  latet. 
Utinam  ea  mens  esset  Reverendo  Patri  Domino  Alvaro,  ut,  memor 
quoque  desideriorum  tuorum,  Coloniae  totam  vitam  et  quietem  suam 
conservaret.  Nunc  nihil  minus  facturus  nobis  videtur.  Quod  si  ob- 
edientia  me  non  hinc  abstrahat  (dicam  libere)  uni  sed  Sanctae  Coloniae 
tradam  hoc  corpusculum,  hanc  animulam,  omne  tempus,  sacra  studia, 
me  totum  denique  vivendo,  moriendo,  docendo,  vigilando  servatum 
putabo  Coloniensibus ;  quibus,  si  tu  tantum  boni  precaris,  ego  multo 
majora  debeo,  majora,  inquam,  quam  per  multos  etiam  reddere  juste 
possim.  Reddam,  vero,  ni  fallor,  tum  maxime,  si  commilitones  ah- 
quot  et  hujus  nostrae  Societatis  discipulos  congregare  licebit.     Bene- 


'  S.  Ignatio. 

-  Canisius  26.  lunii  1545  ^Baccalarius  biblicus"  factus  est  et  8.  lulii  1545 
scholas  biblicas  incepit.     Vitle  infra,  monum.  12. 

^  Epistulam  priorem  significare  videtur.  Ita  et  ad  comitem  montensem  scribit 
de  ^charitatis  energia  a  D:  Apostolo  praescripta  ad  cor.  13"  (supra  p.  134);  haec 
autem  praescribitur  in  capite  13.  prioris  epistulae  ad  Corinthios  datae. 

*  Montano. 

*  Id  est  (ni  fallor)  corani  theologiae  magistris  „actu  regentibus",  sive  qui 
,ordinarias  lectiones"  de  rebus  praecipuis  vel  necessariis  (^lectiones  formales") 
habebant. 

"  ^Ordinamus  quod  vacaciones  magno  estivales  sint  iuxta  ritum  Parisiensis 
Studii,  a  vigilia  Apostolorum  Petri  et  Pauli  usque  ad  crastinum  Exaltationis  sancte 
Crucis  inckisive.  Item  ordinamus  quod  in  vaeacionibus  magnis  fiant  disputationes 
per  Bacalarios  ad  modum  quo  Parisiis  fiunt  in  Collegio  de  Sarbona ;  scilicet  singulis 
sextis  feriis  de  mane  nisi  festum  impediat,  et  tunc  fiant  alia  die  ejusdem  septimane 
convenientiori"  (Statuta  facultatis  theologicae  coloniensis,  anno  1398  facta.  Bunico 
].  c.  I,  Anl.  p.  36—37). 


12.  Augusti  1545.  161 

(lictus  Dominus  qui  Notarium  Spirensem  annorum  viginti  nobis  addidit, 
juvenem  diu  Lutheranum  illum  ac  familiarem  Lutlieri  discipulum,  sed 
qui,  peractis  semel  exercitiis,  nemini  non  modo  mirabilis  videtur,  et 
conversatione  morum  usque  adeo  spectabilis,  ut  gaudeam  vehementer 
hunc  juvenem  ad  nos  accessisse^  Nec  dubito  quin  magno  cum  fructu 
peractis''  videlicet  semel  studiis  in  Societate  nostra  versabituri.  Ah, 
mi  Pater,  itane  D.  Alvarus  clam  a  nobis  discedere  debuit?^  et  ar- 
denter  rogatus  Antuerpiae  ut  redire  vel  paululum  dignaretur,  omnem 
nostri  curam  abjecisse  videtur,  rescribens  prout  ipsius  Hterae  con- 
junctae  testabuntur.  Sed,  quia  semper  hic  invitus  mansisse  videtur, 
nescio  an  illi  discessus  in  Hispanias  expediat;  certe  nobis  non  ex- 
pedit  3.  Addam  de  Domina  Domini  Johannis  vidua ,  scilicet ,  quae 
hospitam  aliquando  se  fecit  Paternitatis  Tuae.  Haec  paulo  post 
Pentecostem,  mirantibus  omnibus,  et  nullis  scientibus  ['?],  primum  con- 
stantissime  saeculum  repudiavit,  liberos  deseruit,  vitae  molHtiem  se- 
posuit,  et  tuum  sequuta  consilium  profiteri  coepit  institutum  B.  Bir- 
gittae  *  in  eodem  Monasterio  ad  quod  se  contulit  D.  Johannes  Domini 
DanieHs  socius  Moguntiae  ^.  Dici  non  potest  quot  promoverit  [?] '  exem- 
plum  hoc  matronae  nobilis  et  omnibus  probatae.  Vulgo  ferunt  me 
hujus  rei  auctorem  esse;  docti  factum  improbant,  plebaei  mirantur, 
pii  commendant,  mundani  vituperant.  Ego  bis  terve  profectus  ad 
monasterium ,    eam   ipsam    sedulo   confirmavi ,    et ,   quia  necesse   erat, 


*  accersisse  apogr.  ''  pactis  cipogr. 

"  Sic  apogr.;  sed  proptter  ea,  quae  sequuHtur,  malim  legere:  permoverit. 


'  De  hoc  Ererardus  Questenburch  B.  Petro  Fabro  Colonia  17.  Augusti  1545 
scribit:  .Per  tuos  hic  [est]  conversus  haereticus  juvenis,  isque  Spirensis.  Hic  quoque 
fecit  exercitia,  et  quantum  sibi  satis  est,  confecit  etiani.  Mirifica  quidem  haec  fuit 
conversio  illius  ut  ex  fero  mansuefactum  esse  dicas.  Ipse  se  miratur;  quomodo 
non  ipsum  nos  admirari  possemus.  Recensuit  ille  de  se  quae  quantaque  commiserit 
flagitia  haereticus  adhuc ,  Luthero  ipsi  Buceroque  familiarissimus ;  nunc  nonnisi 
nitidas  in  eo  conspicere  est  virtutes.  Sub  duce  in  bello  militavit;  belhiinam  (ut 
fere  fit)  ibi  duxit  vitam,  diripuit  Sanctorum  reliquias,  illas  canibus  pabuhim  porri- 
gens,  tempha  compilavit  despoliavitque  quae  potuit  omnia.  Nunc  autem  Christi  miles 
factus,  quae  hujus  sunt  militiae  non  oscitanter  perficit,  jam  se  acriter  hostibus 
opponens  ab  illis  vinci  non  potest,  tametsi  plurimos  fallendi  modos  attentent,  qui 
nihil  apud  ilkim  hactenus  profecerunt ;  hostium  excussa  sunt  tela,  ipse  salvus  nobis 
incolumisque  permansit''    (Cartas  del  B.   P.  Pedro  Faljro  I,  428—429). 

"  Maioribus  spatiis  interiectis  haec  epistula  a  Canisio  scripta  esse  videtur. 

'  Fabro  Alvari  ^adventus,  ut  minus  desideratus,  ita  et  minus  gratus  fuit, 
quam  ipsae  litterae",  quas  ei  attulit,  Gerardi,  Carthusiae  prioris.  Ita  Faber  in 
epistula  ad  Gerardum  data  Matrito  12.  Martii  1546,  quae  est  apud  Reiffenherg,  Mant. 
p.  12—13,  et  in  Cartas  etc.  I,  394—397. 

*  S.  Brigitta,  Ulphonis,  sueci  principis ,  vidua,  ordiuem  „S.  Salvatoris",  cuius 
regulam  a  Christo  ipso  accepisse  fertur,  ita  instituit,  ut  in  singulis  monasteriis 
essent  60  moniales,  13  sacerdotes,  4  diaconi,  8  fratres  laici.  Viri  habitationem 
habebant  omnino  seiunctam  a  mulieribus,  quas  ne  in  ecclesia  quidem  videbant. 

^  In  ,Foresto  Beatae  Mariae  Virginis",  ut  videtur.    Cf.  supra  p.  125. 
Braiinsborger,  Canisii  Epistulae  et  Acta.   I.  11 


152  24.    Canisius  B.  Petro  FaLro. 

consolatus  sum  vehementer,  Oremus  pro  re  tam  sacra,  ut  quod  recte 
coeptum  est  exeat  felicius  quam  hactenus  factum  est  variis  et  gra- 
vibus  tentationibus  impedientibus.  Hodie  porro  una  cum  Caesare  et 
Keverendissimo  Domino  Nuntio^  rediit  huc  e  Comitiis  Reverendus 
P.  Nicolaus  Bobadilla^  qui  Hcet  hac  de  re  non  scripserit  Romam, 
licet  etiam  invitus  id  ferat  Reverendissimus  Dominus  Nuntius,  liic 
hybernare  statuit  prorsus  nobiscum.  Colligere  sperat  juvenes  pro 
reformanda  Germania,  hcet  ii  non  sint  etiam  nostrae  Societatis^. 
Venatur  •  impensas  a  Reverendissimo  Moguntino  *  et  Trevirensi  ^  Archi- 
episcopis,  et  locum  ipse  sibi  seu  diversorium  quaerit  separatum,  forte 
mansurus  apud  Carthusienses.  Dominus  illius  consilia  prosperet  con- 
firmetque.  Paulo  post  aget  literis  suis  ad  vos  datis.  Totus  in  stu- 
diis  versari  videtur.  Romani  tardant  respondere  mihi  Parisios  ituro; 
sed  nulla  nunc  mihi  spes  abitus  relinquitur,  quum  intelligam  transacto 
S.  Petri  festo^  quatuor  hominum  millia  simul  obiisse'^,  ut  etiam  nunc 
migrarint  alio  Studiosorum  Collegia.  Si  manendum  est ,  Domino  sic 
disponente,  commodum  videtur  ad  manum  habere  tam  Reverendum 
Patrem  Bobadillam.  Magister  noster  Tielanus  nunc  Pro\ancialis  est 
Ordinis  Praedicatorum.  Ante  paucos  dies  Legatum  me  missit  Uni- 
versalis  Clerus  et  Universitas  ad  Caesarem  et  Confessorem  ^ ,  ut  de 
rebus  fidei  nostrae  in  hac  diocesi  facerem  eos  certiores".  Nihil 
omittit^  Archiepiscopus  noster  quod  ad  Religionis  exstinctionem  con- 
ducit.  Sed  praesentia  Caesaris  nunc  pkirimum  nostra  confirmavit 
adversus  Arcliiepiscopum  i^,  qui  nunc  et  a  Pontifice  et  a  Caesare  citatus 
est  ad  respondendum  juridice  ad  propositam  querelam  Cleri  et  Uni- 
versitatis    hujus.      Triginta    Ducatos  i^    non   accepimus ,    et   nescio    si 


Nihil  non  omittit  apogr. 


^  Hieronymo  Verallo. 

2  Carolus  V.  nocte,  quae  erat  inter  9.  et  10.  Augusti  1545,  Coloniam  advenisse 
ibique  usque  ad  16.  Augusti  mansisse  fertur  {Enneii  1.  c.  IV,  502.  CJtr.  Fr.  StlUin,  Aufent- 
haltsorte  K.  Karls  V.,  in  „Forschung.  zur  deutsch.  CTeschichte"  V  [Gotting.  1865],  578). 

3  P.  Claudius  laius,  Ignatio  consilium  suggerente,  episcopis  aliquot,  ut  augu- 
stano,  persuaserat,  ut  seminaria  clericorum  instituerent  {Orlandinits  1.  c.  1.  5,  n.  31.  32). 

*  Is  erat  Albertus  cardinalis  brandenburgensis. 

.  '^  Is  erat  loannes  Ludovicus  de  Hagen.  ®  29.  lunii. 

■^  Ex  morbo  contagioso ;  nisi  malueris  dicere  Canisium  scribere  voluisse :  abiisse 
vano  hostium  timore ;  eiusmodi  timor  anno  1544  Parisienses  vexarat;  cf.  OrJan- 
(liniim  1.  c.  1.  4,  n.  119. 

*  Petrus  de  Soto  0.  Pr.  tunc  Carolo  a  sacris  confessionibus  erat.  (juam  bene 
Sotus  res  germanicas  noverit ,  patet  ex  „Parecer  del  confesor  sobre  la  empresa  de 
Alemania" ;  quod  ex  archivo  regio  simancensi  edidit  IT.  Maiirenhrcclicr,  Karl  V. 
und  die  deutschen  Protestanten  1545—1555  (Diisseldorf  1865)  p.  29*— 33*. 

'•*  Legatio  haec  Canisii  historicos  adhuc  usque  latuit. 

'"  Carolus  V.  iam  10.  Augusti  delectos  ex  senatu  coloniensi  graviter  cohortatus 
est  ad  fidem  catholicam  servandam  {Ennen  1.  c  IV,  502).  Ideo  puto  etiam  Cani- 
sium  10.  Augusti  Caesarem  adiisse. 

"  Carolus  V.    anno  1551  legem  nummariaui  tulit,    qua  ctiani  variorum   ,,duca- 


12.  Aiigusti  1545.  163 

sumus  accepturi.  Etiamsi  Reverendus  Bobaclilla  de  sumptibus  despe- 
raret,  stat  certa  mihi  sententia  praestare  ut  hic  maneamus  illius  freti 
praesidio  qui  dat  omnibus  affluenter^.  Sed  quia  mirum  in  mo- 
dum  properare  video  tabellarium,  non  jam  datur  otium  scriptis  Reve- 
rendae  Paternitatis  Tuae  respondendi.  Dabitur  autem  paulo  post, 
abeunte  nimirum  Reverendissimo  Nuntio  Antuerpiam.  Ego  nunquam 
in  vita  minus  otiose  vixi  quam  nunc,  praesertim  cum  publicae  lectiones 
omne  mihi  tempus  eripiant.  Quo  magis  ad  vestrarum  orationum 
praesidia  confugio,  et  meas  occupationes  omnes  vestra  pietate  adjuvari 
et  promoveri  supplex  oro,  Bene  valeat  Reverenda  P.  Tua,  nosque  filios 
amare  et  adjuvare  pergat.  Salutamus  unice  carissimos  in  Christro  Fra- 
tres,  quotquot  vel  tecum,  vel  Coimbriae,  vel  Salamanticae  existunt. 

Coloniae  12  Augusti  1545. 

Salutant  Paternitatem  Tuam  duo  Provinciales,  et  Carmelitarum  ^ 
et  Praedicatorum  ^ ,  duo  Priores,  Praedicatorum  *  et  Carthusiensium  ^, 
duo  Episcopi  Londensis*'  et  Suffraganeus'^,  duo  Licentiati,  Magister 
[Andreas]''^  et  Regens  Bursae  Montanae^,  insuper  Domina  Marga- 
rita^"  cum  duobus  Dominis  Alexandris  cognatis  ipsius,  D.  Danielii, 
D.  Johannes  ad  Apostolos^^  q^j  nunc  Ludimagistrum  agit  apud  Con- 
fluentinosi^,  item  Laurentius  Famulus,  et  Johannes  ac  Georgius  socii^*, 
multo  magis  autem  Everardus  ille  qui  feliciter  provehit  bene  coepta  i^, 
Rursus  bene  valeat  Reverenda  Paternitas  Tua, 

Reverendae  Paternitatis  Tuae 

Servus  et  filius  P,  Kanisius  filiorum  infimus 
idemque  indignissimus. 
ihesus, 

Reverendo  Domino  et  carissimo  Patri  Magistro  Petro  Fabro  de 
Societate  nominis  Jesu,  in  curia  Reverendissimi  Domini  Poggii  Epi- 
scopi  Tropeensis  etc. 

Faber  Canisio  rescripsit  10.  Martii  1546. 

^  Hoc  vocabulum  ex  „Cmias  del  B.  P.  Pedro  Fabro'^  I,  305^  sxpplefxDi  est ; 
apogr. :  Magister  et  Regens  Bursae  Montanae. 


torum"  valor  statuebatur;  ducati  cluplices  190  ferme  crucigeris  (Kreuzer),  simplices 
98  fere  crucigeris  exaequabantur.  Legem  illam  edidit  lo.  Christ.  Hirsch,  Des  Teut- 
schen  Reichs  Munz-Archiv.  1.  Thl.  (Niirnberg  1756)  p.  344—365. 

'  lac.  1,  5.  2  Everardus  Billick.  ^  loannes  Stempel. 

*  Tihnannus  Smeling.         '"  Gerardus  Kalckbrenner.        "  Georgius  de  Skodborg. 
■^  loannes  Nopel.  "  Andreas  Herll. 

*  Matthias  Cremerius  (Cremers)  sive  Aquensis,  Aquisgrano  ortus,  canonicus 
ecclesiae  S.  Andreae ;  de  quo  Bianco  1.  c.  I,  266—267.  Hartzlwim,  Bibliotheca  Colo- 
niensis  p.  241.  242.  '"^  Questenburch.  "  In  Carthusia. 

'^  Eius  ecclesiae  vicarius  vel  canonicus,  aut,  quod  fortasse  verisimilius,  loannes 
ille  Spengius  prope  illam  habitans,  de  quo  supra  p.  99 '. 
''  Koblenz. 

'♦  loannes  (Agricohx?),  Cochlaei  nepos,  et  Georgius  Eder;  cf.  supra  p.  126. 
'^  Everardus  Questenburch. 

11* 


164  25.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

35. 

CANISIUS 
BEATO  PETRO  FABRO  S.  J. 

Colonia  22.  Decembris  1545. 

Ex  apographo,  circiter  annum  1870  confecto  ex  autographo,  quod  est  in  ^Varia 
Historia"  etc.  (ut  supra  p.  102)  tom.  I,  f.  83—84. 

Particula,  italice  versa,  ponitur  a  Boero ,  laio  p.  85—86,  altera  in  .Cartas 
del  B.  P.  Pedro  Fabro"  I,  305». 

Canisius  orationem  qitodliheticam  hahuit.  A  Coloniensihns  in  Neerlandiam  ad 
caesarem  et  nuntittm  apostolicitm  missus  litteras  impetravit  attulitque,  quibus  damna 
ex  comitiis  bonnensibus  religioni  impendentia  praecaverentur.  Queritur  caesarem 
in  lite  Coloniensium  et  Hermanni  Wedani  dirimenda  tardare.  In  quantum  fidei 
discrimen  a  Wedano  Colonia  et  omnis  regio  Rheni  inferioris  iiiducantitr.  Qiiam 
audacter  protestantes  in  religionem  catholicam  invehantur.  De  Canisii  studiis  theo- 
logicis  et  contionibits  ac  de  Socioritm  coloniensium  inopia.  Quid  PP.  laiiis  et  Boba- 
dilla  agant.  De  fratribus  in  pietate  proficientihiis ,  litterarum  studiosis  sacramenta 
frequeiita)itibus,  aliis  exercitia  sjnritiialia  peractvris. 

ihesus 

Reverende  Pater  et  eximie  domine  Faber. 

Gratia  Domini  Nostri  lesu  Christi  et  pax  maneat  nobiscum. 

Quatuor  fere  menses  hic  degit  modo  Reverendus  P.  Bobadilla; 
interim  vix  ullas  ex  tuis  literas  accepimus  ^,  praesertim  quae  adventum 
Domini  Alvari  in  Lusitaniam  significarent.  De  rebus  nostris  abunde 
perscripsit  isthuc  semel  atque  iterum  D.  Bobadilla,  quocum  literas 
quoque  meas  scripsissem ,  nisi  negotiorum  magnitudo  praepedisset. 
Nam,  praeterquam  quod  oratio  quodlibetica  mihi  habenda  fuit  coram 
Universitate,  difficilem  quoque  profectionem  subii  seu  legationem  ad 
Caesarem  nomine  Cleri  et  Universitatis  ^.  Convocarat  noster  Archi- 
episcopus  ordines  totius  diocesis,  ut  subito  cum  his  concluderet  suas- 
que  vires  confirmaret  pro  invehendo  Lutheranismo.  Pergit  enim  ille, 
proh  dolor!  nihil  intermittere  quod  ad  stabiliendam  sectam  pertinere 
videatur,  jamque  nobiles  totius  Patriae,  necnon  civitates,  in  tantam 
impietatem  pertraxit^.  Datum  est  tamen  hoc  mihi  negotii,  ut  quam 
ocissime  profectus  ad  Caesarem ,  literas  impetrarem  et  a  Caesare  et 
a   Legato    Pontificis    Verallo    qui    caverent    edicerentque    ne    in    hoc 


'  Faber  12.  Martii  1546  priori  Carthusiae  coloniensis  scripsit  se  „ad  Magistrum 
Petrum  Canisium  plus  quam  quatuor  epistolas"  dedisse  {Eeiffenberg  1.  c.  Mant.  p.  12. 
Cartas  ctc.  I,  395). 

2  Haec  quoque  Canisii  legatio  in  eius  vitis  non  legitur.  Haud  recte  Segitin 
scribit  Canisium  ad  caesarem  missum  esse  „au  nom  de  TElectorat  de  Cologne"  ac 
Vormatiao  legationis  suae  causam  ei  exposuisse  (1.  c.  p.  48 — 49). 

'  Electoratus  coloniensis  „status  saeculares"  („Graven,  Ritterschaft,  Stette  uud 
gemeyne  Landschaft")  iam  in  comitiis  Coloniae  et  Bonnae  mensibus  Novoml)ri  et 
Decembri  anni  1544  habitis  cum  Hermanno  Wedano  steterant. 


22.  Decembris  1545.  165 

futuro  statuum  conventu  ^  quicquam  ab  Archiepiscopo  statueretur,  in- 
novaretur  et  acceptaretur  ante  futura  Comitia  Ratisbonae-,  Quamvis 
igitur  brevissimum  tempus  ad  rem  tantam  expediendam  praeberetur, 
Domino  tamen  meos  conatus  prosperante,  confeci,  impetravi,  attuli, 
quicquid  Clerus  desiderabat  ^.  Edixit  enim  Imperator  ut  ne  quidquam 
Archiepiscopus  vel  Ordines  in  eo  Conventu  congregrati  definirent  quod 
ad  causam  Religionis  ac  proinde  Cleri  enervandam  spectaret  *.  Tum 
Legatus  vehementer  confortavit  optimamque  spem  fecit  foelicis  even- 
tus.  Quod  autem  Caesar  in  causa  adversus  Archiepiscopum  pro  Clero 
tardet  pronuntiare,  supra  modum  angit  cruciatque  plurimos  et  in 
desperationem  fere  adducit,  quasi  non  cordi  sit  Caesari  tantum  neg- 
otium  quo  nullum  gravius  ac  infaelicius  etiam  toti  Germaniae  si  non 
pessimis  Archiepiscopi  conatibus  quamprimum  Caesar  occurrat.  Hac- 
tenus,  quum  Lutherani  conscriptum  haberent  militem  ob  ducem  Bruns- 
vicensem^,  habuit  forte  Caesar  quod  juste  causaretur.  Nunc  quum 
infirmus  apud  Buscumducis  haereat,  rursus  erit  extrahendi  sententiam 
occasio.  Pergit  interim ,  pergit  Archiepiscopus  quod  male  coepit, 
pejus  propagare,  ita  ut,  subversa  Diocesi  tota,  nunc  unam  Coloniam 
oppugnandam  evertendamque  sibi  proposuerit.  Et  hanc  velut  undi- 
que  succensam  et  ab  inimicis  circumvallatam  quis  tueri  queat?  Prae- 
sertim  in  Clero  et  Universitate  Senatuque  multis  hic  Archiepiscopo 
faventibus  et  consentientibus.  Unicum  superest  a  Deo  Opt.  Max.  ex- 
spectandum  praesidium  quod  certius  etiam  promittunt  tot  Sanctissi- 
morum  Martyrum  Virginumque  corpora  foelicem  Coloniam  illustrantia ; 
sed  non  paulo  plus  hac  in  re  profutura,  si  multorum  accederet  de- 
votio ,   si   preces   piorum  jungerentur   et   certatim   Dei   iram   quisque 


•  Wedanus  nova  comitia  9.  Decembris  1545  Bonnae  inchoanda  edixerat  {Van-eit- 
trapp  1.  c.  p.  261). 

^  Carolus  V.  4.  Augusti  1545  in  ^recessu"  comitiorum  vormatiensium  con- 
stituerat,  ut  6.  lanuarii  1546  Ratisbonae  nova  imperii  comitia  inciperentur  ad 
causam  religionis  transigendam.  Gothein  falso  asserit,  Canisium  illarum  litterarum 
impetrandarum  gratia  ad  comitia  imperii  vormatiensia  missa  esse  (Ignatius  p.  G77) ; 
liaec  enim  iam  dudum  absoluta  erant. 

^  Carolus  V.  18.  Noveml)ris  —  1.  Decembris  Antverpiae  moratus  est.  Ka- 
lendis  Decembribus  Verallus  Antverpia  legatis  concilii  tridentini  scripsit:  „Hoggi 
S.  M.  parte  per  la  volta  di  Utrecht."  Ac  4. — 27.  Decembris  caesar  Boscoduci 
('s  Hertogenbosch)  fuit  {Stalin  1.  c.  Druffel,  Kaiser  Karl  V.  und  die  romische  Curie. 
3.  Abth.  [Milnchen  1883]  p.  109).  Canisius  igitur  Antverpiae  apud  caesarem  et 
nuntium  fuisse  videtur;  certe  non  licet  dicere  cum  Hansen  (1.  c.  p.  199),  Canisium 
mense  Decembri  anni  1545  ad  caesarem  missum  esse  Vormatiam. 

*  Horum  edictorum  inentionem  faciunt  etiam  Varrentrapp  1.  c.  p.  263,  et  Theod. 
los.  Laconihlet ,  Urkundenbuch  fiir  die  Geschichte  des  Niederrheins  IV  (Diisseldorf 
1858),  690. 

^  Henricus  ille  dux  anno  1542  contra  ius  et  fas  a  confoederatis  smalcaldicis 
dicione  sua  spoliatus,  mense  Septembri  anni  1545  proprio  marte  eam  recuperare 
conatus  est.  Quare  illi  summa  vi  eum  denuo  aggressi  sunt  et  brevi  devicerunt 
ceperuntque  {.Tanssen  1.  c.  III,  516—532.  583—584). 


1(3(3  25.    Canisius  B.  Petro  Fabro. 

placare  vellet.  Id  qiiod  eo  mihi  scribitur  non  ut  scientem  ac  pru- 
denteni  admoneam,  sed  quo  tuas  potius  tuorumque  ac  nostrum  omnium 
in  Cln^isto  Fratrum  preces  expetam  pro  salute  Coloniensium ;  quos  pro- 
babile  est  nunquam  in  majori  discrimine  quam  nunc  versatos  fuisse. 
Parum  est  ex  Pastore  lupum,  ex  Episcopo  Haeresiarcham,  ex  Principe 
communis  Patriae  hostem  videre,  Parum  est  impune  spargi  venena, 
legi  ab  omnibus  haereticorum  scripta,  Lutheranorum  ferri'  consortia, 
audiri'"  colloquia ,  disimulari'  nefandas  blasphemias  in  Deum  ipsum, 
in  summam  Virginem,  in  quosvis  Sanctos,  in  adorandam  Eucharistiam, 
in  Sacramenta  praecipua.  De  reh'quis  quia  videntur  inferiora  volens 
taceo.  Si  parum  est  Deum  contempsisse,  parum  sit  Ecclesiam  dam- 
nasse,  profanasse,  conculcasse,  tot  modis  demum  in  omnibus  Ecclesiae 
membris  inhonorasse.  Cum  vero  et  horum  exstent  abominanda  ex- 
empla  Coloniae^  ubi  Lutheranismus  nulla  vi  pene  cohibetur,  vides 
profecto  quantopere  juvandi  simus  ope  aliorum  vestrisque  potissimum 
precibus  Deo  commendandi.  Una  Colonia  subversa  (quod  equidem 
non  speramus)  exitium  sequatur  necesse  est  et  Geldriae  et  luliae  et 
Cliviae  et  Brabantiae  et  Hollandiae.  Sed  longe  majora  pericula  certo 
certius  subsequutura  nihil  attinet  multis  hic  prosequi. 

De  nie  nihil  statuit  Reverendus  P.  Bobadilla,  num  alio  praesertim 
Parisios  abire  debeam  ad  studia  quae  hic  negliguntur  absolvenda,  an 
potius  ad  Coloniae  messem  curandam,  ut  mihi  a  Deo  praeparata  est, 
hic  me  manere  conveniat.  LTtrumque  mihi  non  potest  non  gratum 
videri  quia  majorum  auctoritati  cedo  libens.  Quamquam  animo  meo 
frequenter  obverset  [sic]  tua  sententia,  mens  et  intentio  quae  Colonien- 
sibus  me  servatum  semper  voluit.  Quod  si  majores  mihi  suppeterent 
impensae  ad  domum  familiamque  sustentandam ,  uti  suadet  Dominus 
Bobadilla,  certe  plurimum  aedificationis  video  subsequuturum.  Tanta 
est  et  tam  difficilis  rerum  omnium  annona,  quae  et  in  dies  augetur, 
ut  quae  ad  domus  nostrae  sustentationem  pertinent  nesciam  sane  an 
corrogare  possim  nisi  Deus  alicunde  sublevet  hanc  inopiam.  Sed  ista 
nec  Reverendo  D.  Bobadilla  nec  Domino  Leonardo^   ausim  exponere. 

Satis  est  Reverendam  Paternitatem  tuam  admonuisse Quod  ad 

triginta  scutatos  attinet  toties  promissos,  non  ignoras,  opinor,  nullum 
eorum  huc  pervenisse.  Vereor  ne  D.  Bobadilla  citius  hinc  me  curet 
ablegari  quum  intelliget  de  sumptibus  non  rectius  nobis  esse  provisum. 
At  vivit  Dominus  vere  dives  qui  non  deerit  quaerentibus  ipsum  in 
veritate  ^.  Consilium  vero  Paternitatis  tuae  lubens  audiam  et  ex- 
spectabo.  Scripsi  nuper  an  expediret  me  progredi  ad  susceptionem 
sacerdotii,  aetate  id  quidem  potius  quam  animi  qualitate  sufferente-*. 


ferre  apogr.  "^  aiulire  upo(jr.  "  disiimilare  apo(jr. 


'  Aliqua  eiusmodi  exempla  iiarrantur  al)  Enncn  1.  c.  IV,  493 — 496. 

2  Kessel.  »  Cf.  Kom.  10,  12. 

*  Clemens  V.   ,generalem  ecclesiae  observantiam"   confiniiaverat ,  ex  qiux  quis 


22.  Decera)3ris  1545.  167 

Cum  Reverendus  P.  Claudius  acerbissime  ferat  conditionem  suam  apud 
Cardinalem  Augustanum ,  sperat  se  facturum  D.  B.obadilla  ut  ille 
Coloniam  veniens  haereat  nobiscum.  Qua  re  nihil  optatius  esset, 
praesertim  cum  circa  Februarium  D.  Bobadilla  discessurus  sit  cum 
Reverendissimo  Nuntio  Ratisbonam  ul)i  nunc  inchoatum  est  Colloquium, 
praesentibus  illic  ex  parte  Catholicorum  Doctore  Malvenda,  D.  Julio 
Pfliig,  Pro^inciale  [slcl  nostro  Carmelitarum  aliisque  nonnullis  ^.  Frater 
meus  et  tuus  in  Christo  filius  Petrus  Cannegiezer  Coloniensis  non 
parum  et  in  spiritu  et  Kteris  promovet  apud  D.  Cornelium^  Lovanii. 
Everardus^  qui  nonnumquam  ad  Dominationem  vestram  scripsit,  in 
dies  augetur  et  ipse  in  Domino,  junctis  etiam  sibi  studiosis  aliis  qui 
frequenter  confiteri  simul  et  communicare  adsuescunt.  Magna  nobis 
et  Domino  Bobadillae  spes  est  fore  ut  brevi  permultos  hic  habeamus 
nostro  instituto  faventes.  Brevi  Leodiensis  quidam  et  insignis  juvenis 
ad  exercitia  sponte  accessit.  Post  Natalem  Christi  sequetur  Hollandus 
sacerdos ,  et  alius  Magister  promotus  qui  et  Geldriensis.  Quorum 
omnium  profectum  vestris  orationibus  adjuvare  velitis.  Et  quando 
sacratissima  celebritas  instat  Christi  nascituri,  paternam  erga  me 
caritatem  tuam  precor  et  humiliter  obtestor,  ut  Christi  -parvuli  vir- 
tutes  nascendo  simul  et  mihi  impetrare  digneris;  humilitatem  loquor, 
simplicitatem,  paupertatem,  obedientiam  et  innocentiam. 

Oratio  mea  coram  Universitate  habita  plurimos  habuit  commen- 
datores,  et,  ut  aiunt,  fructum  multiplicem.  Conciones  auditorium 
habent  frequens.  Sed  nisi  ipse  mihi  proficiam,  ac  tuis  precibus  etiam 
subinde  confirmer  parum  est  quo  aliis  prodesse  queam.  Similiter  con- 
fratribus  in  Christo  AEmiliano*,  Domino  de  Strada,  et  Domino  An- 
dreae^  salutem  meam  singulariter  velim  commendatam.  Salutant 
Dominationem  Vestram  Episcopi  Londensis  et  Suffraganeus,  Provin- 
cialis  Praedicatorum,  Prior  Carthusiensis,  qui  seipso  in  dies  fit  melior, 
Magister  Andreas  hospes  meus,  Licentiatus  Lunensis'^,  Dominus  Daniel, 
ac  Dominus  Johannes  illius  Dominae  Capellanus  quae  Birgittae  or- 
dinem  praeclare  profiteri  coepif^,  sed  oborta  tentatione  cito  desiit, 
conscientia  nunc  admodum  remordente.  Dominus  Jesus  Dominationem 
vestram  custodiat  ac  servet. 

Coloniae  22  Decembris  1545. 

Reverendae  Paternitatis  Vestrae 

Quem  in  Christo  genuisti  servus  et  filius 
Petrus  Kanisius  tuus. 

vigesimo  quinto  aetatis  suae  anno  sacerdotio  initiari  poterat.  Quae  anno  1563  iterum 
approbata  est  a  concilio  tridentino. 

•  Secundimi  boc  religionis  colloquium  ratisbonense  accurate  descriptum  est  a 
Lud.  Pastor,  Reunionsbestrebungen  p.  305 — 326.  Cf.  etiam,  quae  de  eodem  collo- 
quio  refert  Od.  Raynaldus  in  Annalibus  ecclesiasticis ,  tom.  XXI,  P.  1  ad  a.  1546, 
n.  88 — 93.  2  Visbavaeum.  ^  Questenburcb.  ^  De  Loyola.  ^  Oviedo. 

®  loannes  Volsius ;  cf.  supra  p.  126';  de  ceteris  cf.  supra  p.  126.  162. 

'  Cf.  supra  p.  125.  161—162. 


168  26.    B.  Petrus  Faber  Canisio. 

ihesus 
Keverendo  Domino  Magistro  Petro  Fabro  Theologo  de  Societate 
nominis  Jesu 

apud  Reverendissimum  Nuntium  Apostolioum. 

BEATUS  PETRIJS  FABER  S.  J. 

CANISIO. 
Madrito  10.  Martii  1546. 

Ex  autographo  (2°,  4  pp.).  In  suprema  parte  paginae  primae  manu  antiqua 
scriptum  est:  ^Manus  P.  Petri  Fabri  1546.  Madrito  10.  Martij."  Inscriptio  deest; 
sed  ex  ipsis  litteris  inteHegitur  Fabrum  per  eas  respondisse  ad  epistulam  12.  Au- 
gusti  1545  a  Canisio  sibi  missam;  qui  et  quaedam  sua  manu  in  marginibus  adnotavit. 

Edita  in  „Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro"  I,  299—308.  388—394. 

De  adventu  P.  Alvari  Alfonsi  et  de  molestiis,  qiias  patiatnr.  Canisium  eiusque 
socios  in  consilio  Coloniae  ^^('''tndnendi  confirmat.  De  Littherano  converso  gaudet. 
De  Sociis  Vattisoleti,  Valentiae,  Gandiae  agentihus.  De  praeclaris  contionihiis  aUisque 
lahoribus  Andreae  Oviedi,  Antonii  Araozii,  Aemiliani  Logolae,  Fahri  ipsius.  Araozio 
auctore  midtos  monasteria  ingredi.  Canisiiim  Faber  hortatur,  itt  paratus  sit  ire, 
qitocumqite  praefecti  iusserint.  Ex  litteris  indicis  S.  Francisci  Xaverii  narrat  de 
novis  ninrtijrihits  ac  de  plitrimorum  infidelium  conversione.  Canisium  corpora  quae- 
dam  sanctorum  suo  nomine  Coloniae  venerari  iubet.  Feminam  nohilem ,  ordinem 
S.  Birgittae  ingressam  et  in  decreto  suo  Jahantem ,  rariis  allatis  rationibus  stahilire 
conatur. 

Ihesus. 
Charissime  in  Christo  frater. 
Gratia  dominj  nostri  Jesu  christi  et  pax  sit  semper  tecum.  Lit- 
teras  quas  ad  me  dedisti  in  discessu  domini  iVIuari  recepi  die  ab 
hinc  septimo  et  Idem  dies  ipsum  dominum  Aluarum  nobis  reddidit. 
Mirare  igitur  frater  mi  quo  pacto  tieri  potuerit,  eum  cum  tanta  difficul- 
tate  huc  peruenisse,  qui  tam  facile  a  vobis  diuulsus  est,  ego  sane  non 
admodum  torquebar  desiderio  aduentus  eius  vnde  factum  est  me  minus 
moleste  tulisse  impedimenta  itinerum  ipsius,  quae  iam  pridem  aliunde 
mihi  nota  fuere^  nostri  enim  lusitanj  significauerant  nol)is  aduentum 
eius  in  portugalliam,  misericordia  domini  magna  cum  ipso  fuit  semper. 
singulariter  autem  in  hoc  apparuit,  quod  variis  spinis  sepiuisse  \_sic] 
videtur  viam  eius,  quia  via  eius  esset  ^,  et  quod  dico  de  via  verissime 
etiam  dicj  potest  de  quiete  quam  ipse  praetendebat,  leuior  enim  longe 
erat  futura  crux  illa  quam  ipse  fugit  quam  est  illa  quam  ipse  iam  sentit, 
vt  vere  dicj  possit:  cecidit  in  scyllam  cupiens  vitare  caripdim.     Ipse 


'  Eum  in  itinere  naufragia  passum  esse  ex  epistula  Fabri  Madrito  13.  lanuarii 
1546  ad  P.  loannem  Aragonium  data  satis  certe  conici  potest  (Cartas  del  B.  P. 
J'rdro  Fabro  I,  284). 

*  Ab  ipso  sibi  electa;  non  via  domiui,  quia  via  oboedientiae  uon  erat. 


10.  Martii  1546.  169 

agit  nunc  complutj  cum  aliis  ex  nostris  scholaribus  i.  Inibj  autem 
est  curia  filiarum  caesaris,  vnde  primum  auulsus  fuerat  vt  me  com- 
itaretur  in  GermaniamS.  Tu  iam  aliqua  ex  parte  nostj  quam  nobis 
inimicentur  nostri  domesticj  ^  si  nobiscum  conuersentur.  liinc  ergo  crux 
nostro  Aluaro  quoticliana  exoritur  longe  grauior  omni  cruciatu  quem 
Coloniae  sentire  poterat.  Alteras  litteras  tuas  quas  Kalendis  sep- 
tembribus  ad  me  dedisti'*  nescio  quis  tamdiu  detinuerit,  aut  quae 
causa  sit  quod  liic  martius  eas  sibi  reseruavit  nobis  reddendas.  forte 
factum  est  quia  oportuerit  me  eas  omnis  [sic]  recipere  cum  maiore 
indigerem  consolatione  id  est  lioc  tempore  cuiusdam  infirmitatis  meae 
corporalis  que  tribus  ferme  hepdomadibus  durauit  vt  durum  spiritum 
meum  nonnihil  decoqueret  ac  mollificaret  ad  salutem,  nunc  melius 
habeo  et  plane  valeo''  cum  intelligam  vos  tam  feliciter  in  domino 
valere,  Doleo  equidem  tuum  dolorem  qui  in  te  est  propterea  quod 
tam  paucj  Coloniae  relictj  sitis  sed  me  abunde  [consolatur]  ista  tua 
constantia  qua  sic  te  adstringis  Coloniensibus  propter  solum  Christum 
et  animarum  salutem  luxta  quod  nostj  refrigerare  posse  viscera  mea, 
gratia  dominj  nostri  lesu  Christj  in  omnibus  tecum  sit,  et  ipsa  eius- 
dem  presentia  vt  benedicaris  tu  cum  caeteris  fratribus  qui  istic  tecum 
sunt  et  tecum  idem  sentiunt  vt  fructum  afferatis  in  patientia^ 
vtque  edificemini  in  domos  spirituales^  ad  gloriam  totius 
sanctissimae  trinitatis  et  omnium  electorum  dej.  Ego  scribo  paucis 
ad  Reuerendum  patrem  priorem  respondens  ad  breuissimam  ipsius  ad 
me  datam  epistolam",  nunquam  possem  scriptis  explicare  quam  mihi 
sapiant  cuncta  que  de  germania  audire  possem  modo  ea  non  sint 
circa  lapsus  filiorum  subtractionisS  qui  semper  proficiunt  in 
perdendo,  hinc  est  factum  vt  maxime  gauisus  sim  audiens  et  legens 
reuersionem  ilHus  quem  spyrensem  cognominatis  ^,  benedictus  dominus 
et  pater  omnium  spirituum,  magna  sane  mutatio  fuit  transisse  ex 
sensu  lutheri  ad  sensum  huius  nostrae  societatis.  Id  quod  melius 
judicare  ahquando  poterit  qui  vtrumque  horum  extremorum  gustauit 
et  expertus  est,  det  ej  qui  refecit  eum,  agnoscere  gratiam  hanc, 
misericordiam  et  clementiam.  Multi  hic  legerunt  litteras  vestras  qui 
mirum  in  modum  edificatj  sunt  audientes  huiusmodi  opus  dej  omni- 
potentis.  Vtinam  per  ipsum  aliquando  trahi  possint  quamplurimj  qui 
in  eadem  perditione  viuentes   gloriantur  se  pugnare  aduersus  sanctos 


vale  autogr. 


'  „Casibus  conscientiae"  disceudis  operam  daturus  erat.  Cf.  Cartas  del  B.  F. 
Pedro  Fahro  I,  294. 

2  P.  Alfonsus  huius  aulae  capellanus  fuerat;  cf.  supra  p.  98-. 

'  ^lnimici  liominis  domestici  eius"   (Matth.  10,  36). 

*  Hae  perisse  videntur.  *  Luc.  8,  15.  *  1  Petr.  2,  5. 

■^  Epistuh^  haec,  12.  Martii  ad  Gerardum  Carthusiae  priorem  data,  proponitur 
a  Reiffenherg,  Mant.  p.  12—13,  et  in  ,Cartas  del  B.  F.  Fedro  Fahro"  I,  309—313. 
394-397.  «  Hebr.  10,  39.  »  Cf.  supra  p.  161. 


170  26.   B.  Petrus  Faber  Canisio. 

Ecclesiae  lesii  Christj.  Scribe  ad  Fetrum  Kanegesser''!  epistolam  eius 
ad  manus  meas  peruenisse  et  fuisse  gratissimam  gustui  meorum  visce- 
rum.  Idem  dixerim  de  ea  quam  ad  me  dedit  Charissimus  Euerardus '' -, 
Cuius  constantiam  plurimum  probat  (vt  spero)  omnium  caelestium 
ciuium  conuentus,  det  vtrique  dominus  in  omni  vii'tute  perseuerantiam 
ac  augmentum  Christo  Jesu  crucifixo  dignum.  Epistola  dominj  Leo- 
nardj  ^  non  potuit  non  esse  gratissima  animae  meae  prapter  singu- 
larem  dilectionem  qua  ipsum  prosequor  videns  quam  sit  tuus  in 
Chi'isto.  Ne  queso  defatigentur  istj  tres  ad  me  frequentius  scribere 
etiam  si  non  viderint  propria  rescripta  sibi  a  me  darj,  sat  sit  illis 
me  quotidie  ad  ipsos  scribere  et  rescribere  in  spiritu  amicissimi 
hominis.  Ecce  iam  defatigatus  sum  viribus  corporis  *  et  absoluj 
mensuram  iustae  epistolae.  Cum  tamen  nihil  de  me  et  de  his  que 
circa  nos  sunt  scripsi  in  quibus  sunt  multa  que  oportet  vos  scire. 
Hoc  tamen  non  esset  admodum  necessarium  siquidem  ad  vos  per- 
uenerint  litterae  quas  de  hisce  rebus  conscripsj  et  ad  vos  misj  per 
manus  Reuerendissimi  D.  nuncij  berallj  ^.  Inibi  dicebam  nos  reliquisse 
valesoleti  ^  tres  ex  nostris  vt  inibi  dent  operam  litteris  scholasticorum 
doctorum  inter  quos  nominabam  Magistrum  Hermetem''',  quem  nobis 
dedit  louaniensis  vniuersitas ,  et  alios  duos  theologos  complutenses  ^. 
Yalentia  habet  sex  et  dux  gandiae  ^  quinque,  ex  valentinis  vos  nemi- 
nem  nostis,  ex  illis  autem  qui  sunt  Gandiae  nostis  duos,  Magistrum 
Ambrosiumi"  videlicet  et  Magistrum  Andreami^  qui  aliquando  fuit 
hospes  Reuerendi  Andreaei^  postquam  scilicet  incidisset  in  latrones 
prope  duren '  ^^.  hic  perambulat  vias  et  castella  illius  optimi  ducis  ita 
vt  contingat  quatuor  conciones  vno  die  ipsum  habere  ad  diuersos 
populos.  Magister  Ambrosius  acceptissimus  est  et  videtur  breui  sci- 
turus  linguam  hispanicam.    Dominus  Licentiatus  Aaroz  i*  qui  vos  per- 


*  In  margine  nntnu  Canisii  ascriptnm  est :  Kanegiezer. 

•^  Canisius  in  margine:  Euerard. 

"  Canisins  in  margine  scripsit:  M.  Andre. 


'  Is  tunc  in  lovaniensi  academia  studiorum  causa  versabatur;  v.  siipra  p.  167. 

-  Questenburch ;  v.  supra  p.  125^.  161'.  ^  Kessel. 

^  Beatus  liic  vir  kalendis  Augustis  eiusdem  anni  Romae  mortuus  est. 

^  Hieronymum  Verallum  dicit;  epistula  liaec  periisse  videtur. 

«  Valladolid.  ^  Poen. 

'  P.  lacobus  Mendez  et  P.  lacobus  Gonzalez  de  Medinacoeli  significari  videntur. 
Cf.  ,Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro"  I,  282.  »  Sanctus  Franciscus  de  Borgia. 

'<>  De  Lyra;  de  quo  supra  p.  103^.  108.         "  Oviedum;  de  quo  supra  p.  113^. 

'-  Andreas  Herll,  canonicus  coloniensis,  significari  videtur. 

'^  Durcn,  Dura ,  Marcodurum ,  urbs  ad  Ruram  sita,  nunc  Diireu,  in  provincia 
rhenana  regni  borussici.  Is  anno  1-543  a  sociis  lovaniensibus  delectus  erat  ad  litteras 
S.  Ignatii  Fabro  afFerendas,  Coloniae  degenti  {Orlandinns  1.  c.  1.  4,  n.  36). 

'*  P.  Antonius  Araoz,  ex  Vergara,  Cantabriae  oppido,  ortus  et  S.  Ignatio  cogna- 
tione  iunctus,  prinius  Societatis  in  Hispania  praepositus  provincialis  fuit  (1547 — 156.5). 
Qui  Italiam ,  Lusitaniam ,  maxime  autem  Hispaniam  apostolicis  contionibus  excoluit, 


10.  Martii  1546.  171 

inde  atque  ego  diligit  nunc  apud  me  agit,  Ipse  habet  gratiam  verbi 
ita  vt  possit  etiam  Aulicis  hispaniensibus  optime  satisfacere,  et  alioqui 
duces  erga  contemptum  mundanae  gloriae  permouere  ad  Christum, 
multj  per  ipsum  relinquunt  seculum  et  sic  crescunt  omnium  ordinum 
filij.:  id  quod  mihi  valde  sapit  in  domino.  In  hoc  enim  cognoscitur 
Christj  verus  doctor  et  predicator  quod  ducat  multos  ad  christum 
nudum,  quod  per  ipsum  Impleantnr  monasteria,  quod  secularia  com- 
tempnantur  [sic]  ac  rehnquantur.  Interim  vero  non  minus  docentur 
caeteri  quo  pacto  viuere  recte  possint  in  minoribus  vocationibus.  Quid 
de  me  proprie  dicam  nescio,  nisj  quod  indies  in  hominem  inutilem  fortius 
pergo:  tantum  abest  vt  meHus  militem  meam  militiam,  aut  melius 
cursum  meum  curram  et  tamen  non  omitto  concionarj  loco  et  tempore 
oportuno,  neque  audire  confessiones ,  Trado  quoque  aliquam  partem 
mei  ilHs  qui  petunt  exercitia  qui  multj  sunt  ita  vt  nunc  habeamus 
tres  in  quibus  est  quidam  pastor  vir  magnae  expectationis ,  siquidem 
ipse  possit  (prout  iam  cepit  intelligere  ac  probare)  eHgere  meHora  ac 
sequi.  Vniversitas  compHitensis  optima  et  multa  vasa  nobis  poHice- 
tur^.  EmiHanus  quem  abunde  nostis  nondum  perfecte  restitutus  est 
ei  sanitati  quam  habebat  Louanij  et  Coloniae  et  tamen  cepit  praedicare 
in  patria  cum  maxima  omnium  edificatione.  Ipse  habet  locum  in  quem 
conueniunt  tria  miHa  hominum  quos  habet  attentissimos.  Mirum  dictu 
quantum  cupiat  scire  quecumque  ego  scio  de  vobis  et  quam  sit  de- 
uotus  Coloniensibus''^.  Benedictus  deus  qui  dat  hinc  [?]  ex  omnibus 
partibus  nostrae  societatis  muHos  vobis  coadiutores  quo  fit  vt  iam 
non  sim  solus  qui  videatur  totus  vester  esse  in  domino.  Quod  de 
abitu  ex  Colonia  nihil  cogites  et  nihil  sis  soUicitus  in  te  ipso  mihi 
sicut  sentis  perplacet.  sat  tibi  est  quod  sis  paratus  obtemperare  si  ob- 
edientia  aHquis  [sic]  volet  aHo  vocare,  in  eam  interim  transmitte  omnem 
propriam  voluntatem  ac  propriam  rationem,  iHi''  quos  te  contempto 
sequi  debes,  de  hoc  cogitent,  de  hoc  sint  soHicitj.  fierj  poterit  vt 
breuj  habeas  socios  aut  etiam  fiHos  in  quos  deo  dante  transfundere ' 
possis  tuum  sensum  quique  tuas  gerere  possint  vices  tanquam  alteri 
tuj  aut  Coloniensibus  vtiHores,  hoc  cum  fuerit  nos  Hberiores  erimus 
vt  consequamur  ea  que  nunc  bonum  est  noHe  etsi  optima  sunt.  Nolo 
longius   progredj  non  quod   timeam  videri   proHxus  (sicut  nec  vos  in 

*  Canisins  in  margine:  Emilianus.         ''  illis  antogr.  "  transfondere  autoyr. 


et  apud  Philippum  II.  aliosque  proceres  magna  gratia  floruit;  vivere  desiit  Madriti 
13.  lanuarii  1573. 

'  Dominus  de  Paulo:  ,Yas  electionis",  inquit,  „est  mihi  iste,  ut  portet  nomen 
meum  coram  gentihus  et  regihus"  etc.  (Act.  9, 15).  Cf.  etiara  Rom.  9,  23.  2  Tim.  2,  20.  21. 

-  Aemilianus  de  Loyola,  S.  Ignatii  nepos,  „dicendi  vsu  in  optimorum  concio- 
natorum  numerum  iam  peruenerat.  sed  .  .  nimijs  contentionihus  arteriam  fregit,  et 
sanguinem  excreauit,  vt  Araozij  iussu  cessandum  denique  ei  fuerit,  nec  multo  post 
[anno  1547]  in  flore  aetatis  .  .  .  excessit  e  vita"  {Orlandinun  ].  c.  1.  6,  n.  80;  cf.  Po- 
lancum  1.  c.  I,  188.  248. 


172  26.   B.  Petrus  Faber  Canisio. 

vestris  ad  ine  prolixj  esse  potestis)  sed  quia  tempus  iion  datur  plura 
dieendj,  hoc  tantum  addo :  Nos  misimus  ad  vos  litteras  indicas",  quas 
anno  superiore  recepimus  a  Magistro  francisco.  vtinam  ad  vos  per- 
uenerint  vt  consolemini  solida  consolatione  videntes  mirabilia  que 
operatur  Christus  in  iUis  populis.  Gaudet  magister  franciscus  quod 
suo  tempore  sexcentj  homines  in  illis  partibus  nouiter  baptizatj  mar- 
tyrium  receperint  qui  est  perfectissimorum  baptismusi.  Gaudeamus 
et  nos  propter  hoc  in  domino  nostro  Jesu  Christo,  Gaudet  Magister 
franciscus  quod  vno  mense  contigerit  et  datum  sit  ej  baptizare  decem 
milia  hominum.  Gaudeamus  et  nos  super  tam  copiosa  messe.  Gaudet 
Magister  franciscus  in  ea  spe  quam  ostendit  in  illis  suis  litteris 
dicens.  spero  in  domino  quod  hoc  anno  sim  baptizaturus  plusquam 
centum  miHa  hominum^.  Nolo  plura  commemorare  confidens  in  do- 
mino  quod  ad  vos  peruenerunt  ipsae  eiusdem  litterae  quas  latinas 
fecit  quidam  ex  coinbricensibus  nostris,  facile  est  credere  eum  fuisse 
Magistrum  loannem  insulanum  qui  est  de  louaniensibus  solus  rehctus 
conimbricae^,    Maximilianus  ^    enim   complutj    studet    et   hermes''    (vt 


*  Canisius  in  margine:  Indicae. 

^  Subter  vocabula  Maximilianus  ttsque  ad  hermes    linea    eaque,   vt   videtur ,    a 
Canisio  ipso  ducta  est. 


*  Similia  a  Fabro  Madrito  10.  Novembris  1545  P.  Simoni  Rodericio  S.  J.  scripta 
erant:  ^En  oyendo  hablar  de  los  seiscientos  martires  no  se  lo  que  siente  mi  anima 
en  Jesucristo"  etc.  (Cartas  I,  280). 

-  S.  Franciscus  Xaverius  27.  lanuarii  1545  Cocino  Romam  ad  socios  epistulam 
misit,  in  qua  haec  leguntur:  „In  hoc  Trauancoridis  regno,  vbi  versor  (vt  aliquid 
de  rebus  Indicis  scribam,  quarum  vos  auidissimos  esse  certe  scio)  phirimos  Deus 
ad  Christi  Filij  sui  adduxit  Fidem.  Mensis  quippe  vnius  spatio  amplius  decem 
hominum  millia  Christiana  feci.  .  .  .  Manaria  insula  hinc  abest  millia  passuum  cir- 
citer  CV.  eius  incolae  certos  ad  me  homines  ablegarunt  rogatum,  vt  quoniam  vellent 
fieri  Christiani,  ad  eos  baptizandos  proficisci  ne  grauarer.  Ego  cum  grauissimis 
negotiis,  maximeque  ad  rem  Christianam  pertineiitibus  distinerer,  ire  ipse  non  potui. 
Itaque  certum  exoraui  Sacerdotem,  vt  iret  meo  loco  quam  primum  ad  illos  Baptismo 
expiandos.  lamque  is  plurimos  baptizauerat ,  cum  Rex  lafanapataniae,  in  cuius 
ditione  insula  est ,  complures  Neophytos ,  quod  Christiani  facti  essent ,  crudelissime 
necauit.  Gratulandum  est  Christo  Domino ,  qui  ne  nostra  quidem  tempestate ,  sinit 
desiderari  martyres.  Et  quoniam  diuina  benignitate  atque  indulgentia  tam  paucos 
vti  videt  ad  salutem,  pro  sua  singulari  prouidcntia  permittit,  vt  per  humanam  cru- 
delitatem  impleantur  destinatae  sedes,  ac  numerus  beatorum.  .  .  .  Equidem  spero 
pro  huius  regionis  praeparatione,  et  quasi  segete,  me  hoc  anno  ad  centum  Christia- 
norum  millia  esse  facturum"  (S.  P.  Francisci  Xavcrii  e  Soc.  lesu  Epistolarum 
Libri  IV.  Ex  Hispano  in  Latinum  conuersi  ab  Horatio  Tursellino.  Ed.  noviss. 
[Antverpiae  1657]  p.  91—101.  Cf. :  S.  Francisci  Xaverii  Epistolarum  omnium  libri 
quatuor.  Opera  R.  M.  [Rochi  MenchacaeJ  Vol.  I  [Bononiae  1795],  p.  187—193.  Die 
Bricfe  des  heiligen  Franz  von  Xavier,  iibersetzt  und  erkliirt  von  Joscph  Buri/ ,  I 
[Kiiln  1836],  218 — 223.  Lettres  de  saint  Fran(;-ois-Xavier,  traduites  par  Leon  Pages, 
I  [Paris  1855],  172—177;  et  saepius). 

^  loannes  Covillonius  (Couvillon,  Covillon),  Insulis  (Lille)  circiter  annum  1520 
natus  {OrJandinus  1.  c.  1.  4,  n.  82.    Delplace  1.  c.  p.  2*). 

*  Maxiniilianus  Capella,  insulensis  et  ipse  {Orlandinus  1.  c.    Delplace  I.  c). 


10.  Martii  1546.  173 

iam  dixi)  Valesoletj  \  paruus  autem  Cornelius  ^  Vlisbonae  agit  breui  ad 
uos  (si  magister  Symon  ^  audierit  me)  huc  uenturus  vt  plus  ocij 
habeat  posthac  ad  studendum.  Non  satis  mii-arj  possum  quod  tam 
raras  a  te  recipiamus  litteras  (presertim  cum  habeas  viam  tam  facilem 
ad  Reuerendum  D.  Nuncium  berallum).  Vide  vt  singulis  mensibus 
aliquid  ad  nos  scribas^  Salutem  pete  nobis  per  Jntercessionem  ma- 
gorum^,  Vndecim  miHum  virginum*,  sanctj  Gereonis  et  sociorum  eius-^ 
sanctorumque  machabeorum  "^  ad  hoc  ipsum  singulorum  templa  meo 
nomine  visitando.  Dominos  Istos  Episcopos ,  Dominos  prouinciales, 
Dominos  priores,  dominos  licenciatos  quos  nominatim  sepius  legistj 
in  meis  literis  ^  resalutato  diligenter.  Jtem  dominam  Margaretam  ^, 
vtrumque  Alexandrum  et  ceteros  quos  tu  facihus  intelHgis  quam  ego 
scribere  valeam.  Domina  Magistri  Joannis  (quam  lubentius  brigittanam 
appeHassem)  mihi  commendatissima  est  et  semper  fuit  ex  quo  a  vobis 
recessj^,  doleo  autem  ipsam  vsque  adeo  solHcitari  ad  retrocessionem, 
faxit  deus  vt  non  praeualeant  qui  animae  ipsius  insidianturi*' 
quique  profectum  eius  tentant  impedire,  vtinam  atque  vtinam  mihi 
nunc  Hceret  ac  daretur  esse  apud  eam  vel  ad  horam,  habeo  enim 
quam  plurima  ad  conhortationem  et  ad  consolationem  eius  si  veHt 
auertere  sensus  ab  his  qui  maHgna  loquuntur  in  interitum  eiusi^, 
maxime  veHm  vt  meo  nomine  siquidem  praestat  ipsam  visites  dicasque 
ej  multam  salutem,  quid  minantur  inimicj  perseueraturae  ?  ^^  labores 
fortassis,   paupertatem,    opprobria,   subiectionem  et  caetera  id  genus 


Valesotj  atitogr.  ^  Canisius  in  margine:  singulis  mensibus. 


^  Cornelius  Vishavaeus,  nepos  P.  Cornelii  Vishavaei,  qui  Lovanii  degebat;  cf. 
supra  p.  113^ 

2  P.  Simon  Rodriguez  (Rodericius) ,  e  primis  S.  Ignatii  sociis ,  Societatem  iu 
Lusitania  egregie  propagabat  et  10.  Octobris  1546  a  S.  Ignatio  primus  Societatis  per 
Lusitaniam  praepositus  provincialis  nominatus  est. 

^  Ecclesia  metropolitana  coloniensis  in  nulla  fere  re  magis  gloriatur,  quam 
quod  tria  corpora  sanctorum  illorum  magorum  possideat,  quos  stella  ex  orienti  ad 
Christum  duxit  infantem. 

*  Ferebant  S.  Ursulam  et  S.  Pinnosam  una  cum  11  000  virginibus  britannicis 
pudicitiae  servandae  gratia  Coloniae  martyrium  subisse  sub  Maximino  Tbrace  (235 
ad  238).  SS.  Ursulae  et  sociarum  virginum  et  martyrum  sacra  ossa  et  reliquiae 
etiamnunc  Coloniae  et  maxime  in  basilica  S.  Ursulae  cohmtur. 

5  Cf.  supra  p.  872. 

®  Rainoldus  de  Dassel,  archiepiscopus  coloniensis,  post  medium  saeculum  XII. 
octo  corpora  illorum  veteris  Testamenti  (2  Mach.  7)  martyrum,  quos  Machabaeos 
dicimus ,  ex  Italia  Coloniam  attulit  et  in  ecclesia  monialium  benedictinarum  collo- 
care  statuit,  quae  in  ,agro  ursulano"  exstabat.  Nunc  in  templo  S.  Andreae  (atque  e 
vetere  memoria  Romae  quoque)  coluntur  {Gclenins  1.  c.  p.  537 — 539.  F.  E.  v.  Mering 
und  L.  Rcischerf,  Die  Bischofe  von  Koln  II,  88 — 46). 

■^  Cf.  supra  p.  157.  »  Questenburch.  »  De  hac  supra  p.  125.  161.  167. 

10  1  Reg.  24,  12;  28,  9.  "  2  Par.  22,  4. 

'-  Quae  sequuntur,  Faber  certe  non  pro  sola  illa  muliere  conscripsit,  sed  etiam, 
ac  fortasse  maximo ,  ad  confirmandos  in  propositis  suis  iuvenes  illos  colonienses, 
qui  Societati  se  addixerant. 


174  26.    B.  Petrus  Faber  Cauisio. 

ox  quibus  est  crux  quam  quotidie  tollere^  iubemur,  an  non  in 
liis  est  Christus  clare  ostensus  ?  Timeat  potius  ea  que  nobis  minantur 
propria  conscientia,  bonus  angelus  noster,  Jpsa  denique  veritas  quibus 
inimicarj  aut  non  obedire  tormentum  est  durissimum  et  intolerabile, 
0  sj  sciret  bona  ista  Domina  quid  ipsi  repromittat  dominus,  o  sj  sciret 
quam*  bona  ipsam  manent.  Meminerit  peccatorum  suorum  et  earum 
poenarum  que  repositae  sunt  peccatoribus  illis  videlicet  qui  poeni- 
tentiam  non  egerint,  meminerit  actiones  ac  labores  vitae  christj, 
beatae  Virginis  et  omnium  eorum  quos  certa  fide  scimus  vitam  aeter- 
nam  in  caelis  esse  consecutos,  meminerit  praeterea  earum  passionum 
quas  christus  passus  est  pro  se  et  pro  omnibus,  meminerit  denique 
et  cum  spe  firma  aspiciat  eam  gloriam  quae  ipsam  manet  in  celis. 
Si  dura  videtur  ipsi  conuersatio  suarum  sororum  sciat  se  promererj 
omnium  sanctorum  consortium,  Si  durus  est  panis  quem  nunc  comedit 
sciat  se  habituram  hac  via  panem  angelorum.  Si  displicet  habitatio 
monasterij  sumat  inde  occasionem  contemplandj  et  sperandj  habita- 
tionem  illam  non  manu  factam^  quae  est  domus  et  ciuitas 
sanctorum^,  Jdem  dixerim  de  inclusione*  per  quam  merebitur  liber- 
tatem  sanctorum  corporum,  et  de  laboribus  quos  imponit  obedientia. 
qui  via  sunt  ad  dominum  ^  sempiternum  et  ad  quietem  quam  promittit 
qui  dixit:  Jntra  in  Gaudium  dominj  tuj^  et  esto  supra 
q  u  i  n  q  u  e  c  i  u  i  t  a  t  e  s  ^,  sed  credo  nihil  horum  tam  ferventem  et  tam 
fortem  mulierem  deterrere  ab  semel  incepto  itinere.  Jpsa  enim  iam 
pridem  supputauerat  sumptus  ad  hoc  viaticum  necessarios,  decreuerat 
enim  renunciare  omnibus  quae  possidebaf^  et  nuda  Christum 
nudum  sequj,  hoc  namque  est  supputare  sumptus  necessarios  ad  pu- 
gnam  victoriamque  inimicorum  nostrorum  spirituahum  ac  carnalium 
et  ad  editicationem  spiritualis  turris^,  quod  si  bene  non  supputavit 
prius  (vt  forte  ipsi  viderj  potest)  institutum'  quod  ingressa  est,  in 
hoc  ipso  tum  versatur  id  est  in  exercitiis  abnegandj  omnia  et  se 
ipsum  quo  fit  vt  non  oporteat  redire  ad  seculum.  Quia  resumere 
seipsum  et  sua  nihil  aliud  esse  deprehenditur  quam  inchoatam  sup- 
putationem  necessariorum  sumptuum  omnino  derehnquere,  perdere  id 
ipsum  quod  iam  feceras  et  reducj  ad  periculum  veniendj  ad  diem 
[iudicij  1 ''  nulla  neque  bene  incepta  denuo  neque  perfecta  supputatione. 
Et  si  non  fuerit  facta  supputatio  ipsa  de  qua  loquimur  nonne  sequitur 
nullam  nos  de  inimicis  quj  terrent  incipientes  et  opprinmnt  insipientes 
victoriam   esse   reportaturos  ?     Nonne    etiam    sequitur   ipsam   turrim 


"  Foiiasse  legendum:  quanta. 

''  Sic ;  sed  jjrobabile  est  Fabntm  scribere  rohtisse :  dominium. 

'  institum  autofjr.  ''  Hoc  rel  simile  quid  sHpplendiim  esse  videtur. 


Luc.  9,  23.  2  2  Cor.  5,  1.  2.  »  Cf.  Eph.  2,  19. 

^Clausuram"  diccre  solemus.  *  Matth.  25,  21.  23. 

Luc.  19,  19.  ■>  Luc.  14,  33.  «  Cf.  Luc.  14,  26-30. 


10.  Martii  1546.  175 

(quam  tamen  editam''  esse  oportebit)  nullum  neque  finem  neque 
principium  suae  aedificationis  habituram  ?  Hinc  videtur  et  clare 
apparet  eorum  stultitia  atque  ignorantia  qui  ob  timorem  ne  non  per- 
ficere  possint  quod  optime  sciunt  inceptum  esse  desistunt  ab  inceptis, 
quid  enim  aliud  faciunt  quam  nolle  nee  principium  neque  consumma- 
tionem  suae  perfectionis ?  Ne  igitur  retrospiciamusi  nec  retro 
conuertamur  aratrum  sanctum  manibus  assecutj ,  ne  resumamus  ea 
quae  semel  deo  dante  euomuimus  de  animis  nostris^.  Si  iterum  sapit 
ac  placet  quod  semel  despeximus,  negleximus  ac  odio  habuimus  ne 
credamus  nos  parum  sapuisse  tunc  aut  non  bene  oculatos  fuisse  sed  red- 
eamus  ad  eosdem  sensus,  eundem  illum  spiritum  quaerentes  per  quem 
tale  iudicium  de  rebus  assequebamur  ^.  Si  mutantur  sensus  interiores 
et  exteriores  circa  id  quod  in  se  semper  vile  est  et  nihil,  Queramus 
semper  eum  statum  sensuum  in  quo  res  ipsae  vilescunt.  Paulus  dicit 
hoc  sentite  in  vobis  quod  et  in  Christo  Jesu  qui  cum  in 
formadej  esset  exinaniuit  semetipsum  formam  serui  ac- 
cipiens^.  Videat  quisque  in  qua  forma  est  et  cupiat  formam  serui 
vt  seruiat,  vt  laboret  vsque  ad  mortem  crucis  factus  ob- 
ediens^.  Hunc  Jesum  de  se  qui  non  habet  querat  ex  illo  qui  dat 
omnia,  qui  habet  ipsum  sequatur.  Multo  plura  subministrat  cupiditas 
salutis  eius  dominae  propter  quam  hec  scribo,  si  autem  sero  ad  ipsam 
peruenerint  mea  desideria  vos  ipsi  potestis  abunde  facere  vt  ne  hunc 
libellum  verius  quam  epistolam  prout  venerit  in  buccam  effuderim*'. 
Jesus  Christus  qui  est  et  venturus  est  iudicare  omnem  sensum  con- 
fortet  corda  vestra  in  omnj  bono  sensu  et  vestras  intel- 
ligentias^  in  omnj  recta  ac  vera  cognitione  Amen.  Ex  oppido 
madrit  vbi  est  principis  hyspaniae  curia  10  die  martij  Anno  1546. 
Tuus  in  Christo  frater  petrus  Faber. 


Sic;  sed  legendum  esse  videtiir :  edificatam.  ^  effimderim  antogy. 


1  Luc.  9,  62.  2  cf.  Prov.  26,  11.    2  Petr.  2,  22. 

^  Haec  pulchre  convenimit  cum  regulis,  quas  S.  Ignatins  in  ^Libro  exercitiorum" 
proposuit  ad  motus  animi  discernendos  (regulae  pro  1.  hebdom.,  n.  5 — 8). 
*  PhiL  2,  5—7.  5  pijji    2,  8. 

«  Phil.  4,  7. 


176  27.    Canisius  Sebastiaiio  de  Heusenstamm. 

27. 

CANISIUS 

SEBASTIAXO  DE  HElSEXSTA^ttM, 

arcbiepiscopo  nioguntino  et  roniani  impeiii  principi  electori  ' 
Colonia  1.  Aprilis  1546. 

Ex  opcre^:  ,DIYI  CYRILLI  AR  =  |  CHIEPISCOPl  ALEXANDRINI  OPE  r= 
rum  omnium,  (luibus  nunc  pra?ter  alia  complura  noua,  |  recens  acceffere  vndecim 
Libri  in  Gencsim,  I  nunquam  antea  in  lucem  *diti,  |  TOMYS  PRIMYS.  1  Onuiia  iam 
aununo  tum  stuilio,  tnni  laborc  integritati  siue  resti  =  \  tiita,  d"  a  mendis,  quihus  con- 
/piircata  erant,  repurgata.  Colonice  ex  officina  Melchioris  Nouesiani,  Anno  \  M.D.XLVI. 
Mense  Aprili."  (2",  if.  333,  et  praeterea  in  initio  ff.  8  non  signata).  Epistula  nostra 
duo  folia  occupat,  quae  sunt  proxima  a  titulari '. 

Epistula  usus  est  Riess  1.  c.  p.  57.   Partem  germanice  vertit  Dreivs  1.  c.  p.  17. 

Cur  hoc  rolunien  operum  S.  CijrilU  Ale.xandritu  Sebasfiano  dedicet.  Ad  Ci/rillum 
et  Sehastianum  transfert .  quae  veteres  dc  alcedine  finxerant.  Motus,  qiiibus  Ger- 
niania  niisere  concutiatur,  componendos  esse  pcr  episcopos.  Horum  officia  exponit. 
Athanasiis ,  Ambrosiis,  Cyrillis  opus  esse.  Sebastiani  virtutes  et  „cum  caesare  con- 
.•^ensuin'^  praedicat  eiusque  oculis  Cgrillum  proponit  ecclesiam  contra  haereses  suae 
aetatis  defendcntem.  Li  similia  et  peiora  prolapsuros,  qui  nil  nisi  sacram  Scriptnram 
sequi  relint.  Bafionem  reddit  huiiis  editionis.  Qiii  libri  nunc  ^jr//H»w  in  lucein 
emittantur.     Cupit  editiones  Cijrilli  magis  mdgisque  emendari. 


'  Sebastianus  de  Heusenstamm,  iuris  utriusque  doctor,  20.  Octobris  1545  archi- 
episcopus  moguntinus  electus  est.  In  conventu,  mense  lanuario  anni  1546  Vesaliae 
ab  electoribus  rhenanis  habito,  cum  a  Palatino  urgeretur,  ut  pro  Hermanno  Wedano 
apud  caesarem  intercederet ,  constanter  abnuit.  Synodum  dioecesanam  habuit  anno 
1548,  provincialem  anno  1549 ;  annis  1551 — 1552  tridentino  concilio  interfuit.  Par- 
ochias  et  monasteria  dioecesis  suae  visitanda  et  inspicienda  curavit.  Magnos  bellorum 
tumultus  perpessus,  Eltvillae  mortuus  est  17.  Martii  1555  {Nic.  Serarius  S.  J., 
Moguntiacarum  reruni  libri  quinquc  [Moguutiae  1604]  p.  898 — 913.  lo.  Sleidanus, 
De  statu  religionis  et  reipublicae,  Carolo  Qninto  Caesare  [Argentorati  1566]  1.  16, 
f.  282».  Georg.  Christ.  loannis ,  Yolumen  priinuiii  rerum  Moguntiacarum  [Franco- 
furti  ad  Moenum  1722]  p.  847—861). 

2  Editio  Cyrilli  a  Canisio  facta  (3  tomi)  rarior  est.  In  ipsa  bibliotheca  regia  mona- 
censi,  quae  libris  theologicis  locupletissima  est,  frustra  aliquando  a  me  est  quaesita. 
Pauca  solum  novi  exempla:  unum  Constantiae  ad  Lacum  Brigantinum  cxstat,  in 
bibliotheca  lycaei  archiducalis  (provenit  ex  bibliotheca  collegii  S.  J.  constautiensis 
suppressi) ,  alterum  Friburgi  Brisgoviae  in  bibliotheca  universitatis ;  tertium  (deest 
pars  extrema)  Coloniae  in  seminario  archiepiscopali  (sign.  „Patt.  f.  120").  Est  et 
tomus  primus  in  collegio  nostro  exaetensi,  secundus  in  vicino  conventu  Patrum 
Franciscanorum  werthensi  (Weert).  Primum  habet  etiam  urbana  bibliothoca  colo- 
niensis  (sign.  ,G.  B.  IV.  2335"). 

^  In  titulo  operis  etiam  signum  typograpbicum  Novesiani  apj)aret:  sagitta 
pennata,  cui  aiiguis  circunivolvitur ;  inscriptio:  Festina  lente.  Dedicationem  sequitur 
index  verborum  et  rerum  alphabeticus  (5  pp.)  et  brevissima  Cyrilli  „vita"  cuni 
^operum  elencho"  (p.  1):  f.  333*  „errata"  corriguntur.  Ante  commentarios  in  Le- 
viticum  et  in  loannem  tituli  exstant  speciales  (=  ff.  40  et  94).  Charta  densa  est, 
typi  niagni  et  pulchelli.  In  initiis  capitum  complures  figurae  (litteras  initialcs 
dicimus)  ligno  incisae  sunt. 


1.  Aprilis  1546.  177 

REVERENDISSIMO 

IN  CHRISTO  PATRI  AC  DOMINO  D. 

Sebastiano  Archiepiscopo  Moguntinensi,  sacri  Imp.  Rom. 

per  Germaniam  Arcliicancellario,  Principi  Electori, 

etc.  Domino  suo  colendiss.  Petrus  Canisius 

Nouiomagus  gratiam  et  pacem  in 

Christo  perpetuam. 

PRodit  in  lucem  omni  luce  clarior  CYRILLVS,  et  quidem  faustis- 

simis  tuis   auspicijs  prodit  Antistes  Reuerendiss.  ^   scilicet ,   vt  Archi- 

episcopum  velut  postliminio  reuersum  Archiepiscopus  excipiat,  foueat, 

defendat  ac  seruet.     Poterat  sane  vir  Apostolicus,  qui  nunc  venit  in 

tuos  complexus,  vel  in  media  perfidorum  hostium  acie  tutus  incedere: 

poterat  se,  nomenque  suum  sine  patrono,  sine  vindice  tueri,  ne  prorsus 

alieno   niti  praesidio  videretur.     Fit  tamen,   nescio  quo  pacto,    prae- 

sertim    hac   aetate    nostra,    vt    quamuis   per   se    fulgeat   vel   autoris 

dignitas,  vel  operis  maiestas,  alicunde  viri  praecellentes  adhibeantur: 

qui,  qua  pollent  autoritate,  simul  et  fide  prudentiaque,  sibi  dedicatos 

libros  tura  illustrare,    tum   propugnare  non  minus  velint,    quam  pos- 

sint.     Hoc  igitur  iure,    quia  D.  CYRILLO  deligendus   erat  patronus, 

tu   cum   primis   occurristi,   tantae   autoritatis   vir,    quantae  vix  vllus 

apud  Germanos  alius,  quum  sis  vere  illis  Archicancellarius  ^ :  eius  fidei, 

qua  plurimi  non  antiquiorem  in  Archiepiscopo  desiderarent,  non  spec- 

tatiorem  in  Electore  acciperent:  denique  tam  exacti  iudicij,  et  (quod 

in  Germania   prodigio   simile  videtur)   tam   singularis   doctrinae  prin- 

ceps,   vt  in  hoc  exulceratissimo   seculo  magna  quaedam  spes  habeat 

animos  bonorum  omnium,   fore  vt  discussis  tempestatibus ,   per  tuam 

amplitudinem   serenitas   nobis ,    et  tranquillitas   Ecclesiae   restituatur. 

Ad  eam  rem  apte  conficiundam,  quodam  CYRILLO  nimirum  opus  est, 

vt  qui  reuera  sit  xoptXoQ.     Nam  ita  Graeci  masculum  vocant  halcyo- 

nem  ^,  auem  certe  non  parum  auspicatam,  et  laetis  effectibus  illustrem, 


1  Nunc  quidem  librorum  scriptoribus  a  bibliopolis  vel  librorum  redemptoribus 
pecunia  illa  datur,  quam  ^honorarium"  dicimus.  Tunc  autem  id  insolitum  erat; 
auctoribus  libri  aliquot  dabantur.  De  reliquo  hi  opus  suum  principi  alicui  vel  episcopo 
vel  urbis  senatui  dedicabant,  a  quo  se  nummos  vel  favorem  et  patrocinium  acceptui-os 
sperabant.  Hanc  suae  aetatis  consuetudinem  etiam  Canisius  in  plerisque  operibus 
suis  servavit  {Friedr.  Kapp,  Geschichte  des  Deutschen  Buchhandels  [Leipzig  1886J 
p.  312 — 319.   Braunsherger,  Katechismen  des  seligen  Petrus  Canisius  p.  160 — 166). 

-  Archiepiscopus  moguntinus  e  septem  illis  „principibus  electoribus"  erat,  qui 
ceteris  imperii  principibus  praestabant  specialibus  iuribus  et  privilegiis ;  ipse  imperii 
archicancellarius  erat  pro  Germania;  ipse  electores  convocabat  ad  „regem  Roma- 
norum"  eligendum ;  ipse  in  comitiis  imperii  „collegio  principum  electorum"  prae- 
sidebat. 

*  Alcedo  ispida  apud  Linnaeum,  alcyon  apud  poetas,  Eisvogel,  martin- 
pecheur;  apud  Graecos  zjyf,  y.rjh^;  alcyonum  mas  =  y.yjpuXnq,  atque,  ut  grammatici 
aliquot  veteres  opinabantur,  etiam  y.stp'')?.oq  (Hciir.  Stepliani  Thesaurus  graecae  lin- 
guae,  edd.  Hase  et  Dindorfii,  IV  [Parisiis  1841],  1517—1518). 

Braunsberger,  Canisii  Epistulae  et  Acta.  I.  12 


178  27.    Canisius  Sebastiano  de  Heusenstanini. 

eo  quod  ouis  positis,  liyeme  licct,  cx  turbulento  mari  i^lacidum,  ex 
intractabili  reddat  nauigabile,  Cadunt  omnes  ventorum  procellae, 
flatus  aurarum  quiescunt,  ac  placidum  vcntis  stat  mare,  donec  oua 
fouet  halcyone  suai;  quo  magis  repentinae  placiditatis  solennitate, 
auis  huius  eluceret  gratia.  Sed  mirum  profecto,  si  mare  sternitur 
halcyonum  foeturae,  cur  non  et  hi  tanti,  tamque  diuturni,  et  semper 
in  peius  ghscentes  motus,  qui  Germanicum  orbem  concutiunt,  et  ex- 
tremae  calamitatis  diluuium  portendunt ,  quur  [sic] ,  inquam ,  non 
Immana  tandem  componantur  industria,  et  praesertim  illorum  vigi- 
lantia,  quos  a  speculandi  et  custodiendi  munere  Episcopos  appellamus. 
Hi  nimirum  Ecclesiae  Christianae  vindices,  hi  communis  salutis  custo- 
des,  afflictae  Reip.  subsidia,  et  sicut  Apostolormn  successores,  ita 
Christiani  nominis  conseruatores.  His  nulla  proinde  laus  dignior, 
nulhnn  peculiare  magis  officium,  quam  Christianum  orbem  rehgionis 
concordia  deuincire,  dissensionum  studia  sustollere,  nefaria  foedera  et 
consilia  liaereticorum  dissipare,  disciplinam  Ecclesiasticam  instaurare 
ct  augero,  postremo  dissentientes  omnes  voluntates,  et  disciplinas 
multiplices,  in  vnius  fidei  et  religionis  puritate  pro  viribus  vnire. 
Qualos  profecto  si  haberemus  Episcopos,  vti  priscorum  aetas  habuit 
Atlianasios,  Ambrosios  et  Cyrillos,  in  laetam  facile  certamque  spem 
veniremus,  fore  vt  Resp.  Germanica  maximis  turbinibus  et  fluctibus 
hactenus  agitata,  mutatis  rerum  vicibus,  salua  et  integra  velut  in 
portu  collocaretur.  Audiet,  mihi  crede,  populus  veri  Pastoris  vocem, 
nec  audiet  tantum,  scd  prompte  sequetur  Christi  vestigijs  praeeuntem : 
sequentur  et  Principes,  quos  ad  exemplum  Episcoporum  videas  breui 
Constantinos  ac  Theodosios  nobis  referre,  nulla  vero  ex  parte  Con- 
stantijs  atque  lulianis  amplius  respondere.  Quinetiam  improbissimi 
quique  non  grauatim  agnoscent  in  Episcopis  Apostolicam  potestatem, 
tantum  si  senserint  Apostolicam  imprimis  pietatem.  Quid  igitur? 
nullusne  CYRILLO  similis  exoritur,  vt  qui  non  minus  optimus  inte- 
gritate,  quam  maximus  autoritate,  miserandum  hunc  Germaniae  tu- 
multum  vertat  in  amabilem  fidei  concordiam,  et  concordem  animorum 
aequabiHtatem  ?  In  rebus  tam  afflictis  ne  desperemus,  plane  iuuat 
recreatquc  nos  tui  memoria  Reuerendiss.  Pater,  quem  ad  istud  nouae 


'  Halcyone,  Aeoli  filia  —  sic  veteres  — ,  nimio  amore  Ceycis,  mariti  sui,  qui 
naufragio  perierat,  in  mare  se  praecipitavit,  quos  ambos  luppiter  miseratus  mu- 
tavit  in  aves  maritimas  sui  nominis, 

nperque  dies  placidos,  hiberno  tempore,  septem 
Incubat  Halcyone  pendentibus  aequore  nidis. 
Tum  via  tuta  maris :  vcntos  custodit,  et  arcet 
Aeolus  egrossu,  praestatque  nepotibus  aequor. 

[OvvUm,  Metamorphoses  1.  11,  v.  745—749.) 

Atque  etiani  Pliniiia:  Halcedines,  inquit,  „fetificant  bruma ,  (jui  dies  halcyonides 
vocantur,  placido  mari  per  eos  et  navigabili,  siculo  maxinie"  (llistoria  naturalis,  ex 
rec.  /.  Uarihiini  1.  10,  n.  47).   Fabiilae  sunt. 


1.  Aprilis  1546.  179 

dignitatis  fastigium  non  ambitio,  sed  virtus,  non  fauor  humanus,  sed 
propitij  numinis  voluntas  euexit,  vt  esset,  cuius  prudentia,  ingenio  et 
autoritate,  iamdiu  concussus  Germaniae  status  tandem  recrearetur  atque 
confirmaretur.  Pollicentur  hoc  nobis,  quum  aliae  res  permultae,  tum 
eruditio  tua  non  vulgaris ,  deinde  morum  integritas ,  Ecclesiae  vindi- 
candae  propensus  amor,  haec  syncerae  fidei  tuae  constantia,  refor- 
mandi  tuos  ingens  studium,  et  summus  cum  Carolo  Caesare  consensus, 
cuius  autoritas  ac  potentia  hoc  praestabit,  vt  possis  etiam  efficere, 
multis  licet  repugnantibus ,  quod  optimum  esse  iudicabis.  Equidem 
laudes  virtutum  tuarum  celebrare  non  statui,  quae  vt  verae  essent, 
praedicatas  modestia  tua  credo  non  agnosceret  neque  comprobaret. 
Verum  quae  nostra  debet  esse  gratitudo,  laeti  gratulamur  Celsitudini 
tuae  dignitatem  istam,  cuius  apud  Germanos  prima  est  autoritas: 
gratuhimur  patriae  atque  etiam  dioecesi,  cui  nunc  talem  habere  con- 
tigit  Antistitem:  gratulamur  vtilitati  publicae,  vel  diuinae  bonitati 
gratamur  potius,  quae  Moguntinis  ac  nobis  omnibus  amplitudinem 
tuam  in  isto  fastigio  hac  tempestate  collocarit.  Ac  eo  iustius  (vt 
mea  fert  sententia)  nouum  hoc  opus  Archiepiscopi,  nouo  Archiepiscopo, 
sanctum  ac  Theologicum  opus,  insigni  Theologo  Antistiti"  dedicari 
promerebatur.  Habes  igitur  dignissime  vir ,  idemque  colendissime 
Pater,  habes  conatibus  tuis  respondentem  pulcherrime  D.  CYRILLVM. 
Qui  summus  olim  Alexandriae  Patriarcha  (nunc  Archiepiscopum  vo- 
cant)  nihil  sibi  laxamenti  a  curis,  nihil  ocij  a  laboribus,  nihil  cessa- 
tionis  a  periculis  indulsit,  quo  minus  autoritate,  exemplo,  scripto, 
verbo  gregem  suum  in  Ecclesiae  consortio  seruaret,  seditiosa  dogmata 
reprimeret,  clementia  mitigaret,  orbemque  Christianum  aeuo  suo  multis 
quoque  calamitatibus  oppressum  et  periculis  cinctum ,  consilij  celeri- 
tate  exphcaret,  ac  desperatis  pene  tum  rebus  Ecclesiae  subitum  auxi- 
lium  adferret.  Quippe  regnabant  eo  seculo  varia  haeresiarcharum 
portenta,  et  salutiferam  Euangelicae  doctrinae  segetem  vitiabant  in- 
spersa  zizaniai  Eunomij,  Arij,  Pauli  Samosateni,  Nestorij,  Apollinaris, 
Macedonij.  Aduersus  quae  monstra  totis  viribus  et  artibus  insurgit 
Christi  pugil,  vt  hostes  Ecclesiae  gladio  spiritus  confodiat  iuguletque. 
Tot  libris,  quorum  adhuc  multi  desiderantur ,  tanto  studio,  tantoque 
molimine,  tot  argumentis,  tot  sententijs,  tot  anathematis  cogit,  vt 
credamus  filium  et  spiritum  sanctum  esse  veruni  Deum,  eiusdem 
essentiae,  seu  (vt  aliquoties  loquitur  Hilarius^)  eiusdem  generis  aut 
naturac  cum  patre,  quod  Graeci  vocant  (>[j.o6(nov  [sic\,  potentia,  sa- 
pientia ,  bonitate ,  aeternitate ,  caeterisque  rebus  omnibus  parem. 
Nestorius  vero  (contra  quem  illi  praecipuum  certamen  instituitur) 
dum  in  Christo  substantias  distinguere  simulat,  duas  introducit  impie 


Antisti  tijpogr. 


1  Cf.  Matth.  13,  24-30. 

2  V.  g.  De  Syn.  n.  76;  De  Trin.  I.  3,  n.  23  {Micjm',  PP.  LL.  X,  530.  91-92). 

12* 


180  27.    Canisius  Sebastiauo  de  Heusenstamm. 

personas,  et  inaudito  scelere  duos  vult  esse  filios  Dei,  duos  (^hristos, 
vnum  Deum,  alterum  hominem:  vnum  qui  ex  patre,  alterum  qui  sit  gene- 
ratus  ex  matre.  Quo  fit,  vt  sacrosanctam  et  incomparabilem  virginem 
Mariam,  non  «^sotoxou  [s jc]  adserat,  sed  ypi.aroroy.ov  \sic\  esse  nuncupan- 
dam,  quod  ex  ea  non  ille  Christus  qui  Deus,  sed  qui  homo  erat, 
natus  videretur.  Nec  sane  dubito%  quin  et  in  similes  et  multo  per- 
nitiosiores  haereses  paulatim  illi  relapsuri  sint,  qui  nihil  nisi  scripturis 
diffinitum  recipiunt  probantue.  Sic  enim  pondus  et  fidem  Ecclesiae 
cum  semel  detraxerint,  ideo  sibi  cuncta  licere  putant,  quod  scripturas 
interpretandi  et  explanandi  munus  vendicent  sibi,  nec  vlla  sanctorum 
patrum  autoritate  vel  scriptis  refelli  velint  ^.  Ad  CYRILLVM  meum 
redeo.  Quur  enim  non  meum  appellem,  quem  absterso,  quantum 
licuit,  situ,  luci  restituimus,  et  integris  libris  recens  inuentis  auximus 
et  exornauimus  ?  2  Nam  qui  nunc  prodeunt  in  Genesim  Commentarij, 
nusquam  reperiuntur  ^.  Nec  tamen  sine  animi  moerore  fatebor,  mu- 
tilos  esse  CYRILLI  libros,  tam  in  Genesim  quam  Euangelium  loannis  ^. 
Commentarij  porro  in  Leuiticum  XVI  libris  digesti,  quum  antea  Ori- 
genis  haberentur  (scatent  enim  Origenicis  allegorijs),  nuper  autorem 
suum  CYRILLVM  apud  Parasinos  [s/c]  agnoscere  coeperunt.  Nec  esse 
vanam  eam  coniecturam,  intelligere  licet  ex  Dialogis  huius  autoris, 
vbi  agit  de  adoratione  in  spiritu^.  Enarrationem  Leuitici  sequuntur 
in  Euangelium  loannis  hypomnema",  siue  Commentariorum  libri  XII, 
in  quibus  peculiariter  aciem  stili  sui  defigit  in  Ebionitas,  Sabelliones, 
Arianos,  Eunomianos,  Macedonianos,  Nestorianos.  Interierunt  autem 
quatuor  intermedij,  pro  quibus  addidit  interpretationem  suam  ludocus 
ille  Clichtoueus  *>,  insignis  Parisiensium  Theologus  '^.  Videtur  certe  potis- 


*  Hoc  vocabulum  in  ipsa  oratione   contexta   deest ;   sed   inserendum  proponitur 
iii  adnotatione  post  indicem  verhorum  posita. 

^  Sic;  sed  scribendum  fuisse  videtur :  hypomnemata. 


'  Si  quis  expenderit,  (^uid  nostra  aetate  in  Germania  theologi  protestantes  haud 
ita  pauci  sentiant  doceantque  de  mysterio  sanctissimae  Trinitatis,  de  Christi  divini- 
tate,  incarnatione,  resurrectione,  de  symbolo  apostolico,  Canisium  falsum  prophetam 
fuisse  non  affirmabit. 

2  „Omnia  opera"  Cyrilli  primum  typis  exscripta  sunt  Parisiis  anuo  1508;  sed 
ea  editio  valde  manca  erat  et  vitiosa. 

'  Expositio  illa  Pentateuchi  a  Cyrillo  conscripta,  quae  „Ghiphyra"'  dicitur, 
13  commentarios  contiuet;  inter  quos  7  ad  Genesim  pertinent. 

*  Commentarii  in  loannem  libri  5.,  6.,  7. ,  8.  latuerunt  usque  ad  annuni  1638, 
quo  loannes  Aubert ,  ecclesiae  cathedralis  laudunensis  canonicus,  in  praeclara  sua 
editione  omnium  operum  Cyrilli  libros  quintum  et  sextum  integros  ac  septimi  et 
octavi  partes  graece  edidit. 

'-  Nuuc  negant  hos  commentarios  Cyrilli  esse,  neque  alieni  sunt  ab  iis  Ori- 
genis  nomini  addicendis  (cf.  los.  KopalUk ,  Cyrillus  von  Alexandrien  [Mainz  1881] 
p.  366—367). 

"  Cf.  KopaUik  1.  c.  p.  336—337. 

"  ludocus  Clichtoveus  sive  Clichtove  (f  1543),  fiander,    contionator  priinum  et 


1.  Aprilis  1546.  181 

simiim  sequutus  Chrysostomi  et  Augustini  sententias,  ideoque  nihil  ex 
Clichtoueo  praetermisimus.  Et  quia  secundo  tomo  praefationem  aliam 
reseruamus,  nunc  nihil  dicam  de  Synodicis  constitutionibus,  de  Apologe- 
tico,  de  Epistolis  et  Scholijs  ^  D.  CYRILLI :  quae  omnia  primum  hisce 
operibus  per  nos  accessere.  Alius  forte  (quod  ex  animo  velim)  plura 
nobis  pro  suo  candore  proferet,  ac  etiam  ex  Graecorum  fontibus  ea, 
quae  nos  damus,  reddet  magis  concinna,  tersa  et  emaculata,  Multum 
illis  debetur  gratiae,  qui  publicae  vtilitatis  gratia  CYRILLYM  effecerint 
multo,  quam  antehac,  emendatiorem  ^.  Caeterum  vt  in  picturis  quibus- 
dam  artis  exquisitae,  semper  oculis  contemplantium  offert  sese  noui 
quippiam,  quod  admirentur,  ita  in  emaculando  CYRILLO  versantibus, 
nunquam  defuturum  est,  quod  sarciendum  sit.  Taceo,  quod  inter- 
pretes  non  vbique  rerum,  quae  tractantur,  subtilitatem  assequuti  vide- 
antur,  vt  non  immerito  quis  rei  Theologicae  peritiam  in  illis  desideret. 
Atque  vt  fideles  forte  fuerint,  non  tamen  elegantes.  Tantum  abest, 
vt  eam  Romani  sermonis  expresserint  facultatem,  quae  Graecae  dic- 
tionis  gratiam  elegantiamque  referret.  Breuiter,  hoc  quicquid  est 
laboris  nostri,  tuae  Celsitudini  dicatum  esse  volui  Praesul  ornatissime, 
vt  esset  quod  testaretur  clientem  Canisium  optimi  patroni  memorem, 
amantem  et  obseruantem  esse.  Postremo  liceat  obtestari  quaeso  tuum 
istum  animum,  vt  quam  Archiepiscopatus  gloriam  vestri  maiores  tibi 
pulcherrimam  reliquerunt,  hanc  tua  virtute  et  diuina  prouidentia  sta- 
bilias  et  conserues ,  praeterea  Germaniam  vsque  raultis  calamitatibus 
oppressam  auxilij  opportunitate  sustentes,  et  (quod  praecipuum  est) 
Ecclesiae  tum  concordiam,  tum  dignitatem  vbique  spectes,  cum  primis 
vero  tueare.  Haec  syncere  conanti  precor  vt  aspiret  dominus  lesus 
pastorum  princeps^,  Amen^.  Ex  Agrippina  Colonia  ipsis  Ca- 
lendis  Aprilis.  Anno  a  restitutione  humani  generis  XLYI.  supra 
sesquimillesimum. 


magister  parisiensis,  dein  parochus  tornacensis  et  tandem  canonicus  ecclesiae  cathe- 
dralis  carnutensis  (Cbartres) ,  primus  inter  theologos  parisienses  Luthero  palam 
obstitit;  quamquam  primum  nonnihil  liberius  senserat. 

'  „Scholia  Cyrilli  de  incarnatione  vnigeniti". 

2  Omnes  editiones  operum  Cyrilli  recenset  Kopallik  1.  c.  p.  369—375. 

'  1  Petr.  5,  4. 

*  Fortasse  Canisius  ad  haec  monita  proponenda  etiam  rumoribus  quibusdam 
movebatur ,  qui  de  novo  archiepiscopo  mogLintino  exsistebant ;  timebatur  enim ,  ne 
protestantibus  ac  nominatim  Philippo,  Hassiae  landgravio  ,  manus  daret  {Ch.  Gotfh. 
Neudecker,  Merkwiirdige  Aktenstiicke  aus  dem  Zeitalter  der  Reformation  [Niirnberg 
1838]  p.  675—679.  H.  Laemmer,  Monumenta  Vaticana  [Friburgi  Brisgoviae  1861] 
p.  429 — 430.  Venetianische  Depeschen  vom  Kaiserhofe,  herausgegeben  vou  der  histo- 
rischen  Commission  der  kaiserlichen  Akademie  der  Wissenschaften  I  [Wien  1889], 
639—640). 


132  -5-    Canisius  canditlatis  theologicis  coloniensibus. 

28. 

CANISIUS 

CAXDIDATIS  THEOLOGICIS  COLONIENSIBtS. 

Coloiiiae  5.  [?J  Aprilis  1540. 

Ex  opere  ':  ^DIVI  CYRILLI  AR=  CHIEPISCOPI  ALEXANDRINI  OPERVM,  | 
in  quibus  pugnat  aduersus  varias  liseresiarcliarum  pestes,  |  vt  Arij ,  Eunomij,  Pauli 
Samosateni,  Macedo  =  1  nij,  Nestorij,  tum  contra  luliani  apo  =  |  statffi  blaspliemias,  [ 
TOMVS  SECVNDVS.  j  Nouo  labore  omnia  nitnc  exactius  multo  q;  tmquani  restituta 
d-  aucta,  atq;  ah  innumeris  mendis,  quihus  scatehant,  uindicata.  \  Coloniie  ex  officina 
Melchioris  Nouesiani,  Anno  31.  D.XLYL  !  Mense  Aprili.'^  (2",  fF.  303  et  praeterca 
in  initio  8  non  signata).  Epistula  nostra  est  in  duobus  foliis,  quae  a  titulari  pro- 
xima  sunt  ^. 

Cyrillus  Alexandrinus  summam  auctoritatem  cum  summa  mansuctudinc  con- 
iunxit  nec  verbortcm  ornatum  ostentavit.  Nunc  autem  lihri  ex  verhis ,  non  ex  rehus 
ponderantur,  haeresesque  sparguntur,  sermonis  melle  conditae.  Aliter  sacra  Scriptura, 
Tertullianus,  veteres  alii.  Temere  ob  orationis  simplicitaiem  contemnuntur,  quae  vere 
pieque  scripta  sunt.  Quod  et  Anacharsis  graecique  intellexerunt  philosophi.  Quam- 
quam  Cyrillo  neque  eloquentiae  laudem  defuisse  singula,  quae  hic  pionuntur ,  opera 
demonstrant.  Hic  Nestorium  lupum  agnovit  et  exjiugnavit  aliasque  sectas  profligavit, 
non  gladio  usus,  sed  verbo  Dei. 

ADOLESCENTIBVS 

THEOLOGIAE  CANDIDATIS  PETRVS 

Canisius  Nouiomagus  felicitatem. 

ETSI  noii  parum  multa  in  priorem  tomum  praefatus  sum,  nimi- 

rum  vt  apud  summum  Archiepiscopum  Germaniae,  summum  Graeciae 

Patriarcham  deponerem  Cyrinum,  qui  adhuc  haeret  in  manibus :  tamen 

vitio   mihi  vertendum   non   puto ,   si  tot  modis  commendabilem  Theo- 

logum,  vobis  etiam,  commilitones  optimi,  semel  atque  iterum  commen- 

dem.     Vt   enim  nihil  dicam  amplius,  insignem  Ecclesiae  doctorem  et 

gloriam  Episcoporum  excipitis,  quum  Cyrillum  excipitis,   hoc  est,   in 

Hbris  loquentem,   vobisque   spirantem  auditis.     Et  sane  spirant  illius 

scripta  priscum   illum  Euangelij  vigorem:   vt   hodie   nullum   inuenias, 

qui  pari  synceritate  tractet  sacras  litcras,   qui  cautius  vitet  suspecta 

dogmata,  qui  sic  vbique  gerat  Christianum  Episcopum,   qui  sic  spiret 

paterna  viscera,  qui  summam  praesuhs  autoritatem  cum  summa  man- 


^  Patribus  de  Backer  et  Sommcrvugel  aliisque  bibliograpbis  ob  immensam 
rerum  silvam  et  spatii  angustias  non  licuit  nec  licet  huiusmodi  opera  accuratius 
describere;  j^ropterea  hic  describuntur. 

-  Signum  typographicum  idem  est,  quod  jn  volumine  primo.  In  pagina  poste- 
riore  folii  titularis  index  est  librorum  huius  voluminis,  et  in  5  foliis,  quae  dedica- 
tioncm  sequuntur,  index  reruni  et  verborum.  Charta,  typi  etc.  eadem,  quac  in  vo- 
lumine  primo.  F.  803"  typographus  lectori  dicit  se  exemplis  mendosissimis  usum 
esse  et  ^mcndas  pene  infinitas"  prioris  editionis  expunxisse.  Quod  si  nonnuHae  relictae 
sint,  propterea  relictas  esse,  quod  non  viderentur  emendari  posse  sine  graecis  exeniplis ; 
ea  autera  non  suppetivisse. 


5.  [?]  Aprilis  1546.  183 

suetudine  coniungat.  Adeo  perpetuam  quandam  scriptis  omnibus  ad- 
hibet  moderationem,  quae  nec  in  redarguendis  haereticorum  erroribus 
obliuiscitur  Christianae  modestiae.  lam  non  modo  nihil  habet  acerbum 
scriptoris  huius  oratio,  verum  etiam  non  excurrit  vsquam  in  leuitatis 
aut  ostentationis  speciem,  etiam  si  tantus  esset  Cyrilhis,  tum  erudi- 
tione,  tum  eloquentia.  Priscis  enim  illis  Theologis  tantam  pietatis 
curam  ardor  spiritus  suggerebat,  vt  expoliendae  linguae  artificium 
negligerent,  nec  alia  sermonis  quaererent  lenocinia,  nisi  quae  pectus 
Euangelicum,  et  amore  Christi  flagrans,  vltro  ipsis  suppeditauisset. 
Nunc  (proh  pudor)  verborum  ornatum  sic  exquirimus,  vt  res  ipsas, 
quae  non  elaborate  conscribuntur,  nauseabundi  respuamus,  quinetiam 
scriptores  ipsos  in  pericuhnn  venire  sinamus.  Nemo  rem  veritate 
ponderat,  sed  ornatu.  Quid?  quod  plerique  nulkmi  pene  vitium  agno- 
scunt  foedius  et  damnant  grauius,  atque  barbariei?  Quae  res  mirum 
in  modum  auxit  haereticorum  licentiam,  et  eo  nunc  demum  adduxit, 
vt  pestifera  sua  dogmata  nouis  quotidie  hbris  non  cessent  proferre. 
Nam  incautos  animos,  vti  sperant,  facile  irretire  possunt  suauitate 
sermonisi,  et  carminum  dulci  modulatione  currentium.  Hac  arte  vel- 
uti  melle  circumKniunt  poculum ,  quod  propinant  lectoribus :  nimirum 
vt  possint  ab  imprudentibus  amara  remedia  sine  offensione  potari, 
dum  illiciens  prima  dulcedo,  acerbitatem  saporis  asperi  sub  praetextu 
suauitatis  occultat.  Et  haec  in  primis  causa  est,  si  Lactantio  cre- 
dimus^,  cur  apud  sapientes,  et  doctores,  et  principes  huius  se- 
culi^,  scriptura  sancta  fide  careat:  quod  Prophetae  communi  ac  sim- 
plici  sermone,  vt  ad  populum,  sunt  loquuti*.  Certe  Septimius  ille 
TertuUianus,  teste  Vincentio  Lirinense,  nostrorum  omnium  apud  Latinos 
facile  princeps  iudicandus  est^.  In  loquendo  tamen  parum  facilis,  et 
minus  comptus,  et  multum  obscurus  fuit.  Sic  enim  iudicat  Lactan- 
tius^:  aut  quod  indicat  Hieronymus  ad  Pauhnum  epistola:  TertuUia- 
nus  licet  densus  et  argutus  sit  in  sententijs,  sermo  tamen  difficilis 
est  et  obscuriis,    atque   etiam  incomptior '^.     Equidem   haud    scio,    an 


'  Cf.  Roni.  16,  18. 

^  Canisius  scriptorum,  quos  per  hanc  epistulam  citat,  libros  et  capita  fere  non 
indicat.  Locorum  autem  illorum  saltem  aliquos  inquirere  et  ascribere  placuit,  ut 
appareret,  qua  fide  veterum  illorum  testimonia  protulerit. 

3  1  Cor.  2,  6—8. 

*  Divinae  Institutiones  1.  6,  c.  21  {L.  Caeli  Flrmiani  Ladanti  opera  omnia 
P.  1.  rec.  Sam.  Bnuult  [Vindobonae  1890],  p.  562.    Migne,  PP.  LL.  VI,  713—714). 

'"  Tertiillianus  „apud  Latinos  nostrorum  omnium  facile  princeps  iudicandus  est"  : 
Vincentiiis  Lerinensis,  Commonitorium  I,  u.  18  {Migne  I.  c.  L,  664). 

^  Tertullianus  „in  eloquendo  j)arum  facilis  et  minus  comptus  et  multum  ob- 
scurus  fuit" :  Lactantius ,  Divin.  Instit.  I.  5,  c.  1  (Opora  omnia  1.  c.  p.  402.  Migne 
1.  c.  VI,  551). 

■^  S.  Hieroni/nuis  FanVmo  „De  institutioue  monachi"  n.  10  scribit:  „Tertullianus 
creber  est  in  sententiis,  sed  difficilis  in  loquendo.''  Ita  editio  Dominici  Vallarsii, 
S.  Hieronymi  operum  tom.  I,  P.  1  (ed.  2,  Venetiis  1766)  p.  326  (etiam  Mignc  1.  c. 
XXII,  585).    Sic  etiam  editio  erasmiana  (Opus  epistolarum  Divi  Hieronymi  .  .  .  vna 


184  28.    Canisius  candidatis  tbeologicis  coloniensiljus. 

quicquam  Aurelio  Augustino  praeclarius  habeat  Christianus  orbis.  Efc 
in  hoc  tanto  viro  subinde  lectorem  offendere  potest  perplexum  nescio 
quid,  et  impeditum  atque  obscurum:  quod  in  epistolis  illi  obijcit  et 
Hieronymus.  At  vterque  Cypriano  summas  eloquentiae  partes  tribuit  ^ 
Cyprianus  autem,  quem  admirari  satis  nequeas,  siue  ornatum  in  lo- 
quendo,  siue  facilitatem  in  explicando,  siue  potentiam  in  persuadendo 
spectes,  placere  vltra  verba  sacramentum  ignorantibus  non  potest, 
quoniam  mystica  sunt,  quae  loquutus  est,  et  ad  id  praeparata,  vt  a 
solis  ftdelibus  audiantur.  Nam  a  doctis  huius  seculi,  quibus  forte  scripta 
eius  innotuerunt,  derideri  solet,  atque  vel  Coprianus  vel  Caprianus  illis 
appellatur.  Quod  si  scriptoribus  Ecclesiasticis ,  qui  omnium  specta- 
tissimi  fuere,  non  contigit  Romanae  dictionis  germana  puritas,  quid 
tandem  putemus  accidere  ilhs,  quorum  sermo  ieiunus  est  et  ingratus: 
qui  neque  vim  persuadendi,  neque  subtilitatem  argumentandi ,  neque 
vllam  prorsus  acerbitatem  ad  reuincendum  habere  potuerunt  ?  2  Ergo 
rehnquuntur,  despiciuntur,  abijciuntur,  proteruntur.  Bonae,  inquiunt, 
literae  nunc  tandem  refloruere,    diuinum  illud  munus^.     Ideo  ne  pie- 

cum  scholijs  Des.  Emsmi  Roterodumi,  denuo  per  illum  .  .  .  recognitum  etc.  1  [Ba- 
sileae  1524],  106).  Nec  tamen  mirum,  si  in  codice  Canisii  aliter  legebatur;  nam 
opera  Hieronymi  etiam  nunc,  post  tot  editiones  et  correctiones,  emendatione  indigent. 

1  ^Beatus  Cyprianus  instar  fontis  purissimi  dulcis  incedit  et  placidus"  :  Hiero- 
nijmus ,  Epistula  ad  Paulinum  n.  10  {Vallarsins  1.  c.  p.  326.  Mi(/iie  1.  c).  —  ,Cy- 
prianus  vir  eloquentia  pollens  et  martyrio" :  Hieronymus,  Epistula  ad  magnum  Ora- 
torem  urbis  Romae  n.  3  {Vallarsius  1.  c.  p.  427.  Migne  1.  c.  p.  666).  —  „Nec  bonos 
facile  coaequamus  beato  Cypriano,  quem  inter  raros  et  paucos  excellentissimae 
gratiae  viros  numerat  pia  niater  Ecclesia" :  Augustinus,  De  baptismo  contra  Dona- 
tistas  1.  6 ,  c.  2  (Opera,  edita  a  monacbis  benedictinis  e  congr.  S.  Mauri ,  IX  [Pa- 
risiis  1688],  162.  Migne  1.  c.  XLIII,  198).  —  ^Beatissimi  Cypriani  .  .  .  linguam 
doctrinae  christianae  sanitas  ab  ista  redundantia"  revocavit  ,,et  ad  eloquentiam 
graviorem  modestioremque"  restrinxit:  Augustinus,  De  doctrina  cliristiana  1.  4,  c.  14 
(Opera,  ed.  maurina,  tom.  III,  P.  1  [Parisiis  1680]  p.  76.    Migne  1.  c.  XXXIA^  102). 

^  Cyprianus  ^placere  ultra  verba  sacramentum  ignoi-antibus  non  potest,  quoniam 
mystica  sunt  quae  locutus  est  et  ad  id  praeparata,  ut  a  solis  fidelibus  audiantur: 
denique  a  doctis  huius  saeculi,  quibus  forte  .scripta  eius  innotuerunt,  derideri  solet. 
Audivi  ego  quendam  hominem  sane  disertum ,  qui  eum  inmutata  uua  littera  Co- 
j)rianum  vocaret,  quasi  quod  elegans  ingcnium  et  melioribus  rebus  aptum  ad  aniles 
fabulas  contulisset.  Quodsi  accidit  hoc  ei  cuius  eloquentia  non  insuavis  est,  quid 
tandem  putemus  accidere  eis  quorum  sermo  ieiunus  est  et  ingratus  ?  qui  neque  vim 
persuadendi  neque  subtilitatem  argumentandi  ueque  ullam  prorsus  acerbitatem  ad 
revincendum  habere  potuerunt?"  :  Lactantius,  Diviu.  Instit.  1.  5,  c.  1  (L.  Caeli  Fir- 
miani  Lactanti  opera  omnia  P.  1.  rec.  Sam.  Branilt  [Vindobonae  1890]  p.  402 — 408. 
Mlgne  1.  c.  VI,  551 — 552).  Evidens  igitur  est  Canisium  ea,  quae  supra  scripsit, 
ex  Lactantio  transcripsisse.  Quod  si  forte  miremur  eum  Lactantii  nomen  reti- 
cuisse,  cousideranduni  est  veterum  conscientiara  ea  in  re  utcumque  latiorem 
fuisse  quam  nostram.  Magis  communia  illis  erant  boua  illa  litteraria.  —  Nomen 
autem  illud  ,.Coprianus"  significabat  stercorarium  vel  scurram  vel  foeda  et  vilia 
l.jqucntem.  Aliqui  autem  codices  lactantiani  non  ^Copriani"  habent,  sed  ^Capriani" 
{■/.dzfin^  -—  aper) :  Migne  I.  c.  p.  551  in  adnot.  7.  Hanc  ob  rem  Canisius  utrumque 
nomen  protulisse  videtur. 

'  Humanistarum  haud  paucoruni  rationem  Canisius  denotat  ac    fortasse    etiam 


5.  [•?]  Aprilis  1546.  185 

tatem  fas  sit  negligere?  simplicitatem  illiidere?  scripta  contemnere, 
quia  non  doctis  destinata,  nec  a  disertis  aedita,  sed  rationi  temporis 
accommodata  fuere?  Quo  pacto  negari  possit,  diserte  dici,  quod  pie 
dicitur?  Nemo  fastidiat  dictionis  simplicitatem,  sed  amplectatur  sen- 
tentiarum  pietatem.  Quid  porro  refert,  vos  obsecro,  ad  cognitionem 
rei  capessendam,  quam  polite,  quani  eleganter,  qua  lingua  quid  proferas, 
tantum  si  sensus  ad  bene  beateque  viuendum  percipi  queat  ?  cum  non 
res  propter  nomina,  sed  nomina  certe  propter  ipsas  res  adinuenirentur. 
En  Anacharsim  sordidae  Scytliiae  alumnum,  Scythice  loquentem:  neque 
propterea  contempsere  hominem,  Graeciae  sapientes,  sed  in  suum  rece- 
pere  consortium,  quia  sapientia  praeditum  ^.  Et  quidem  plurimi  philoso- 
phorum,  inter  quos  Anacharsis,  Crates,  Diogenes,  ita  philosophiae  studio 
se  totos  dedidere,  vt  illam  dicendi  peritiam  non  modo  negligerent, 
verum  etiam  turpem  philosopho  et  indecoram  esse  putarent.  Adeoque 
Socrates,  qui  vnus  grauitate,  sapientia,  nominisque  celebritate  caeteros 
longe  superauit,  quum  eloquentiae  studium  viris,  nedum  philosophis 
indignum  existimasset,  illud  consulto  praeterire  voluit.  Extat  eius  rei 
testimonium  in  oratione,  simplici  quidem  et  inculta,  quam  in  iudicium 
vocatus  habuit.  Nos  vero  (pudet  dicere)  nauseamus  ad  omnia,  quae 
carent  Ehetorum  condimentis  et  ornamentis:  nos  omne  studium  in 
paranda  dictionis  facultate  collocamus.  Ita  semper  in  Christo  par- 
uuli,  sapimus  vt  paruuli^:  non  nisi  lacte  contenti,  solidiorem 
cibum^  respuimus.  Impietas  non  paucis  placet,  quia  docte  commen- 
datur.  Et  non  placebit  pietas,  quia  simpliciter  enunciatur?  Vt  mihi 
videre  videor,  hodie  si  Paulus  doctor  gentium  in  fide  et  veri- 
t  a  t  e  *,  superesset,  apud  nos  inglorius  viueret,  ac  peius  fortassis  audiret, 
quam  ohm  apud  Corinthios,  hoc  solo  noraine,  quia  sermone  imperitus^. 
Atqui  regnuniDei  non  in  sermone  est,  sed  virtute*'.  Quan- 
quam  haec  non  eo  sane  mihi  dicuntur,  vt  ostendam  eloquentiae  doc- 
trinaeque  laudem  in  Cyrillo  posse  desiderari.  Testatur  ludocus  Clich- 
toueus,  insignis  ille  Parisiensium  Theologus'^,  in  hoc  autore  tantam 
esse  disserendi  subtilitatem  et  acrimoniam,  tantum  rationis  acumen 
et  robur,  tam  exuberantem  doctrinae  copiam,  denique  tantam  conuin- 
cendi  aduersarios  fidei  energiam,  vt  exemplum  hic  optimo  quidem 
iure  proponatur  omnibus ,  qui  sacris  de  rebus  diuinisque  mysterijs 
disserere   statuerint^.    Et   hanc  Clichtouei   verissimam  esse  censuram 


famosas  illas  ^Epistolas  obscurorum  virorum",  quae  coloniensem  quoque  academiam 
nefarie  criminabantur. 

1  Canisius  haec  hausisse  videtur  ex  Diogene  Laertio,  De  clarorum  philosophorum 
vitis,  dogmatibus  et  apophthegmatibus  1.  1,  c.  8 ;  vitiosa  forte  versio  latina  graeci  huius 
scriptoris  ei  praesto  erat.  De  Anacharsi  aliqua  etiam  narrant  Herodotus,  Histo- 
riarum  1.  4,  n.  46.  76.  77,  et  Plutarchns,  Vitae :  Solon  n.  5.  Quae  de  Crate  aliisque 
hic  scribuntur,  excutere  non  vacat.  -  1  Cor.  13,  11. 

3  Hebr.  5,  12—14.  '  1  Tim.  2,  7.  ^  Cf.  2  Cor.  10,  10. 

«  1  Cor.  4,  20.  ■^  Cf.  supra  p.  180'. 

8  lod.  Clichtoveus  haec  scripsit  in  cpistulis  dedicatoriis  ^Operis  insignis  beati 


180  '-S-    Canisius  candidatis  theologicis  coloniensibus. 

intelliget,  quisquis  non  libros  dicam  vniuersos,  secl  saltem  in  lulianum 
acditos  contempletur.  In  quibus  libris  ex  gentilibus  et  sacris  literis 
ita  nostram  adstruxit  fidem,  et  luliani  fatuitatem  ostendit,  vt  non 
iam  solum  Theologus,  sed  in  omnibus  quidem  disciplinis  exercitatis- 
simus  comprobetur.  Verum  praecedunt  Dialogorum  quoque  libri  sep- 
tem,  quos  de  sancta  consubstantialique  Trinitate  conscriptos,  eruditis- 
simo  fratri  suo  Nemessino  dedicauit  ^ ,  characterem  dicendi  seruans 
dialogeticum.  Introducit  enim  colloquentem  secum  Hermiam,  virum 
(vt  ipse  dicit)  et  doctissimum  et  aequissimum,  cuius  crebras  proponit 
interrogationes ,  vt  argumentum  modis  omnibus  obscurum,  ea  perso- 
narum  varietate ,  quam  fieri  possit  dilucidissime ,  nobis  efferret.  Ac- 
cedunt  quatuordecim  libri,  quos  Thesauri  nomine  aduersus  haereticos 
inscripsit.  Duodecim  prioribus  Arianos  et  Eunomianos  in  fihum  Dei 
oblatrantes  confutat :  postremis  duobus  Macedonianos  spiritum  sanctum 
creaturis  annumerantes  refellit.  Inciderat  enim  et  Cyrilkis  in  peri- 
culosissima  tempora,  quibus  totum  orbem  pestilentissimus  ille  Nestorius 
suis  blasphemis  commouerat  dogmatibus.  Nam  Antiochena  et  Con- 
stantinopolitana  Ecclesia  aliquandiu  Nestorio  fauebat,  et  Romana 
Alexandrinaque  et  Hierosolymitana,  imo  Catholica  diuexabatur.  Lupum 
igitur  fidei  infensum  in  tempore  agnouit  Cyrillus,  monuit,  totisque 
humeris  expugnauit^.  Vnde  apud  Catholicos  in  tanto  honore  fuit,  vt 
quum  labore  et  alacritate  omnes  praecelleret ,  prae  caeteris  etiam  in 
Ephesino  Conciho  autoritatem  obtineret.  Solus  enim  fere  hoc  nego- 
cium  confecit,  idque  non  sine  summis  periculis.  Nam  et  carceres 
cum  Memnone  Ephesiorum  praesule  expertus  est,  et  multis  conuicijs 
ab  aduersarijs  suis  aspersus,  et  a  calumniatoribus  apud  Imperatorem 
accusatus  fuit  ^.  Verum  adfuit  ei  dominus ,  et  militem  suum  subsidio 
non  destituit:  quin  potius  Ecclesiam  suam  per  illum  non  solum  tunc, 
sed  etiam  hodie  muniuit:  atque  adeo  licet  Nestorianos  multos  adhuc 
habeat  Oriens,  ^actos  tamen  scripturis  satis  superque  Cyrilli  opera 
testantur,  quacunque  tandem  pertinacia  haeresis  illa  radices  miserit. 
At  quam  optime  meritus  sit  de  re  Christiana  Cyrillus,  et  quod  vnus 
plus  reliquis  omnibus,  velut  alter  Paulus,  aetate  sua  laborarit*,  et 
Ecclesiarum  omnium  sollicitudinem^  solus  fere  portarit, 
nemo  rectius  intelliget,  quam  qui  acta  Concilij  Ephesini  perlegerit. 
Nos  igitur,  quae  ad  eam  rem  spectant,  magna  cura  conquisiuimus,  et 


patris  Cyrilli  patriarche  Alexandrini  in  cuangelium  loannis"  (ed.  2  [Parisiis  1520]), 
f.  2\  et  „Preclari  operis  Cyrilli  Alexandrini :  quod  Thesaurus  nuncupatur"  (Parisiis 
1514)  f.  a2'. 

^  Nemesinus  Cyrilli  amicus  et  in  episcopatu  collega  (^confrater")  fuisse  videtur. 

-  Coloniensium  haec  legentiura  animis  certe  Hermannus  quoque  Wedanus  ob- 
versari  debebat. 

*  Ilaec  omnia  accurate  narrantur  a  Car.  los.  von  Hcfcle ,  Conciliengeschichte 
11  (2.  Aufl.,  Freiburg  i.  Br.  1875),  149—285. 

^  Cf.  1  Cor.  15,  10.  *  2  Cor.  11,  28. 


5.  [•?]  Aprilis  1546.  187 

varias  diui  Cyrilli,  nec  non  aliorum  Episcoporum  epistolas  ad  finem 
liic  adijci  curauimus,  vt  noua  prorsus  aeditio  videri  possit  ^.  Sed  alia 
praefatione  super  his  lectorem  admonebimus,  instituti  nostri,  nouique 
operis  rationem  explicaturi  2.  lam  quum  in  Tertulliani ,  Origenis, 
Cassiani,  ac  multorum  veterum  libris  quaedam  admixta  sint,  quae 
aut  manifestum  liabent  errorem,  aut  suspecti  dogmatis  sunt,  hic  sic 
vbique  temperat  calamum,  vt  nihil  vsquam  comperias,  quod  vlli  hae- 
resi  sit  affine.  Arius  impietatis  autor,  tot  hominum  miha  corrupit, 
et  secum  ad  inferos  pertraxit.  Cyrillus  pietatis  adsertor,  talem  tan- 
tumque  populum  seruauit,  et  secum  ad  superos  euexit.  Eunomius, 
Macedonius,  Paulus  Samosatenus,  Nestorius,  tanquam  lupi  rapaces^ 
in  gregem  dominicum  saeuierunt.  Ynus  porro  CyriUus  tot  portenta, 
tot  sectarum  principes  multis  conflictibus  tandem  fudit,  profligauit, 
deleuit.  Praeter  hos  deiecit  luHanum ,  quamuis  Imperatorem,  autori- 
tate  quidem  potestateque  publica  formidabilem.  Et  ad  tantas  res 
conficiendas,  non  vi,  non  armis,  non  copijs  vsus  est,  sed  solo  gladio 
spiritus,  quod  est  verbum  Dei'^:  et  armis  apostolicis  tot  vic- 
torias,  tot  triumphos  parauit  Ecclesiae.  Superest,  vt  quemadmodum 
mihi  in  hoc  opere  versanti,  Lectoris  commodum  semper  ob  oculos 
versabatur,  ita  qui  haec  legere  dignabuntur,  in  suis  ad  Deum  precibus, 
Canisij  nolint  obliuisci.  Coloniae  ad  aureos  Martyres.  Nono  Calen- 
das  [slc]  Aprilis.     Anno  M .  D ,  XLVI. 

jColoniae  ad  aureos  Martyres"  Canisius  has  litteras  dedit.  Scripsisse  igitur 
videtur  domi  Andreae  Herll  canonici,  prope  „aureos  Martyres"  sive  templum 
S.  Gereonis  sitae  *,  in  qua  per  complures  annos  habitaverat.  Initio  anni  1545  sibi 
et  sociis  doraum  conduxerat  ab  illa  satis  remotam  ^.  Attamen  haec  ,apud  aureos 
raartyres"  scripsit,  sive  ut  suura  erga  eos  pietatis  studium  testaretur,  sive  ut  aemu- 
lorum  animos  a  comrauni  Sociorum  habitatione  diverteret ,  tiraens ,  ne  rursura  ea 
cedere  cogerentur.  Legitur  autem  in  extreraa  parte  harura  litterarum,  ^Nono  Ca- 
lendas  Aprilis"  datas  esse.  IX.  Cal.  Apr.  =  24.  Martii.  Epistulam  dedicatoriam 
prirai  torai  Canisius  scripsit  „Calendis  Aprilis"  eiusdera  anni.  Ac  fieri  potest,  iit 
operis  alicuius  tomus  posterior  ante  priorera  in  lucera  eraittatur;  quod  v.  g.  factum 
est  in  opere  docti  atque  eruditi  P.  Hieronymi  Lagoraarsini  S.  J.  „Iulii  Pogiani  Su- 
nensis  epistolae  et  orationes" ;  quaruni  priraura  voluraen  post  quartura  editum  est. 
At  vero  in  epistula  dedicatoria  prirai  torai  cyrilliani  Canisius  ipsis  verbis  dicit  se 
„secundo  tomo  praefationem  aliam  reservare",  et  in  dedicatione  huius  secundi  torai 


'  Hanc  quoque  Cyrilli  editionem  multis  numeris  mancam  et  vitiosam  esse  per 
se  patet.  Plenissiraa ,  quae  nunc  haberi  possit ,  Cyrilli  editio  est  in  „  Patrologia 
graeca"  raigniana  tora.  LXVIH— LXXVII.  Parisiis  1859.  „Eine  kritische  Gesamrat- 
ausgabe  steht  noch  aus" :  Alb.  Ehrhard,  Tiibinger  theologische  Quartalschrift  LXX 
(Tubingen  1888),  180. 

2  Vide  infra,  post  fineni  huius  dedicationis.  ^  Act.  20,  29. 

^  Eph.  6,  17. 

*  Cf.  supra  p.  101.  Quae  domus  olira  canonicorum  S.  Gereonis  fuerint,  conspici 
potest  in  „Delineatione  Jramunitatum  JUustris  Collegij  Sancti  Gereonis  Coloniae", 
quam  ex  exemplo  anno  1647  facto  denuo  delineandam  curavit  P.  Joerrcs,  Urkunden- 
Buch  des  Stiftes  St.  Gereon  zu  Kuln  (Bonn  1893),  in  fine,  sub  V  et  X. 

^  Cf.  supra  p.  141. 


1S8  29.    S.  Ignatius  de  Loyola  Canisio  eiusque  sociis  coloniensibus. 

scribit:  „Non  pariim  multa  in  priorem  tomum  praefatus  sum,  nimirum  vt  apud 
summuni  Arcliiepiscopum  CTermaniae  summum  Graeciae  Patriarcham  deponerem 
Cyrillum."  Haec  patefaciunt  dedicationem  secundi  tomi  post  Kalendas  Apriles  con- 
scriptam  esse,  et  cuni  eiusdem  tomi  folium  titulare  ostendat  eum  ipso  ,,mense  Aprili" 
in  lucem  esse  prolatum,  verba  „Nono  Calendas  Aprilis"  ex  errore  typographi  vel 
etiam  ipsius  Canisii  nata  esse  videntur,  qui  scribere  voluerit  ^Nono  Calendas  Maias" 
(=  23.  Apr.)  vel,  quod  etiam  magis  probatur,  ^Nonis  Aprilibus"  {—  5.  Apr.)  ;  prae- 
fatio  enim  tertii  tomi  data  est  „Idibus  Aprilis"  (=  13.  Apr.).  Hac  ergo  serie  prae- 
fationes  datas  esse  dixeris :  Kalendis,  Nonis,  Idibus  Aprilibus. 

Tomo  secundo  Cyrilli  Canisius  tertium  quendam  addidit:  ,D.  CYRILLI 
AR  =  1  CHIEPISCOPI  ALPIXANDRINI  EPISTO  =  \x  &  Synodica?  Coustitationes, 
praesertim  aduersus  Nestori  =  i  um  hajresiarcham :  quibus  &  alia  pleraq;  nunc  re- 
cens  !  adiecta,  suramoq;  studio  restituta  cohaerent,  quemadmodum  pagina  versa 
com  =  monstrabitur.  j  Colonice  ex  officina  Melchioris  Nouesiani,  Anno  |  ^f.D.XLYl. 
Mense  Aivili^  2";  ff.  106;  i^  pagina  altera  folii  titularis  «Index  hvivs  postremae 
partis  Operum  D.  Cyrilli"  ;  f.  2* — 3*  „In  Epistohis  et  Constitvtiones  Synodicas,  av- 
tore  D.  Cyrillo  Alexandrino  Archiepiscopo ,  quae  maxime  pertinent  ad  Concilium 
Ephcsinum,  Petri  Canisij  Nouiomagi  praefatio",  data  „Co]oniae  Idibus  Aprilis  Anno 
XLVI"  :  f.  106'''  admonitio  „ad  lectorem",  in  qua  dicitur  pro  parte  aliqua  eius 
tomi  unum  tantum  codicem  eumque  ^deprauatissime  scriptum"  praesto  fuisse.  Ce- 
terum  Canisius  de  iis,  quae  in  hoc  tomo  proponit:  „Sparsim",  inquit,  ,antea  et 
mutile,  nec  vno  in  loco,  sed  ne  paucissimis  quidem  visa,  nusquam  vero  Cyrilli  ope- 
ribus  adiuncta,  prodierant.  In  manu  scriptis  exemplaribus,  quae  nancisci  poteramus, 
non  parum  subsidij  nobis  contulit  doctissimus  vir,  idemque  pietatis  veteris  studio- 
.sissimus,  Henricus  Grauius  Dominicanus.  Et  maiusculis  quidem  characteribus  ea 
dedimus,  quae  ad  illustrandam  argumenti  rationera  transcripta  sunt  ex  Liberato, 
Ecclesiae  Cartbaginensis  Archidiacono  sanctissimo  iuxta  ac  eruditissimo :  cuius  extat 
hac  de  re,  quam  Cyrillus  tractat,  libellus  quidam  in  Tomis  Conciliorum,  hoc  est, 
de  Nestorianorum  et  Eutychianorum  historia."  .  .  „Ephesinae  Synodi  gesta  .  .  non 
extant."  .  .  Nonnulla  quidem  in  hoc  volumine  obscura  sunt;  sed  „nos  absque  aliorum 
exemplarium,  et  praesertim  Graecorum  praesidio  nihil  immutare  voluimus". 

29. 
SAXCTUS  lOXATIUS  DE  liOYOI. A  i 

CAXISTO  EIUSQUE  SOCIIS  COLONTENSIBUS -. 

Roma  2.  lunii  154G. 

Ex  archetypo  (2°  min. ;  IV2  PPO  scripto  ab  ignoto;  ultimos  duos  versus  Hie- 
ronymus  Natalis  scripsit.  Inscriptio  deest.  In  summa  parte  paginae  prioris  saeculo, 
ut  videtur,  XVIL  scriptum  est:  „P.  Canisio  Coloniae  1646.  [corrige:  1546.]  a  S.  P. 
Ignatio."  *    Cod.  colon.   „Litt.  Epistt.  var."  f.  XI". 

Epistuhi  usus  est  Hansen  I.  c.  p.  200. 

Socios  colonienses  laitdat  et  monet,  ut  officii  siii  partes  alacriter  expleant.  Se 
de  iis  statutiirum,  cum  Petrus  Faher  Bomam  advenerit.  Litterarum  suarum  rari- 
tatem  excusat.     Quantum  Societas  iam  propagata  sit.     De  collegiis  conditis   vel   con- 


'  Subscripsit  quidem  huic  epistulae  Hieronymus  Nadal ;  at  in  ipsa  epistula 
Ignatius  loquitur,  idque,  ut  dici  solet,  in  prima  persona. 

-  Cum  Canisio  tunc  Coloniae  tantum  P.  Leonardus  Kessel  et  Everardus  Questen- 
burch,  Societatis  sive  novicius  sive  candidatus,  fuisse  videntur. 

^  Hoc  ita  se  habere  et  ipsa  haec  epistuh\  ostendit  et  iUa,  quam  Ignatius  ad 
Canisium  et  Kesselium  dedit  6.  lunii  1546. 


2.  Iimii  1546.  189 

dendis  Patavii ,  Bononiae,  Parisiis,  Valenfiae ,  Conimbricae ,  Gandiae,  et  de  eorum 
vectigalibus.  De  missione  -indica.  Dioecesim  agrigentinam  a  lacobo  Lhostio  refor- 
mari.  Patres  Lainium  et  Salmeronem  a  concilii  tridentini  patribus  benigne  ex- 
ceptos  esse. 

Ihesus 

Gratia  et  pax  domini  nostri  Jhesu  Christi  sit  tecum  et  cum 
omnibus  nobis  Amen. 

Hoc  est  gaudium  meum  in  Christo  Jhesu,  vbi  nomen  domini,  vbi 
Ihesum  Clu-istum  omnibus  de  ecclesia  loquentem  in  sanguine  suo, 
video  in  quamphjrimis  fructificare,  atque  adolescere^.  Gratias  agimus 
deo  de  eius  ineffabili  misericordia,  et  pietate,  quam  explet  nobiscum 
propter  nomen  suum  gloriosum^.  Saepe  enim  ita  affectus  sum  vbi 
de  te  et  alijs  audio,  partim  video,  nostrae  societatis  vocatis  in  Christo 
Jhesu^.  Age,  age  vero  et  confortare  in  deo,  et  in  potentia 
virtutis  eius*  qui  est  Christus  Jhesus,  dominus  et  deus  noster. 
Ipse  propter  peccata  nostra  mortuus  est^  atque  adeo  re- 
surrexit  propter  iustificationem  nostram^.  Itaque  et  nos 
conresuscitauit  secum,  et  consedere  fecit  in  coelestibus^ 
in  deo.  Cognosce,  atque  explora  in  spiritu  tuo  vocationem,  et  gra- 
tiam  quae  data  est  tibi^  in  Christo,  illam  exerce,  illi  insiste,  ex 
illa  negotiare ,  nunquam  patiaris  in  te  ociosam ,  nunquam  subsistere, 
ipse  dominus  est,  qui  dat  nobis,  et  velle  et  perficere  pro  bona 
sua  voluntate^  et  in  se  et  per  se  infinita,  et  supergloriosa  et  in 
nos  inenarrabili i^  per  Christum  Jhesum.  Dabit  enim  tibi  spiritus 
Jhesu  in  omnibus,  et  intellectum^i,  et  fortitudinem ^^  vt  nomen 
dei  in  spem  melioris  vitae  in  Christo  Jhesu  per  te,  in  plurimos  fruc- 
tificet,  et  clarificetur  13.  Hoc  scribimus  tibi,  vt  currenti  calcaria  ad- 
damus  vt  dicitur.  Alioquin  tuos  nos  plane  fecisti  in  Christo,  de^  tua 
in  vinea  domini  alacritate,  et  in  magnam  spem  erexisti  quod  in  te 
Christus  Jhesus  glorificetur  ^*  in  finem.  lam  vero  quod  te  intellexi, 
et  D.  Leonardumis  desiderare  voluntatem  et  sententiam  meam  vobis 
vt  scribam,  ab  ea  vt  ne  discedatis,  agnosco  obedientiam  vestram  in 
Christo.  Id  in  praesentia  repraesentarem  [sic],  nisi  Magistrum  Petrum 
Fabrum  socium,  et  fratrem  nostrum  ex  Aula  principis  Hispaniarum 
in  his  15  aut  20  diebus''  expectarem.  Constituit  enim  summus  Pon- 
tifex  vt  ad  consilium  [s/c]  Tridentinum  veniret  ^^.    Eum  accepimus  ad 


Christo.   De  archet.  ^  duobus  arch. 


»  Cf.  Col.  1,  5.  6.  -  Cf.  Deut.  28,  58.    Dan.  3,  26. 

»  Cf.  1  Cor.  1,  9.    ludae  1.  "  Eph.  6,  10.  ^  1  Cor.  15,  3. 

«  Rom.  4,  25.  ^  Eph.  2,  6.  ^  ^^^    jg,  3.  **  Phil.  2.  13. 

Jo  Cf.  2  Cor.  9,  15.  "2  Tim.  2,  7.  ^^  cf.  Dan.  2,  23.   Mich.  3,  8  etc. 

"  Cf.  Col.  1,  6.   2  Thess.  1,  12.  "  Cf.  lo.  11,  4  etc.  ^^  Kessel. 

^®  Paulus  III.  tres  de  Societate  postulavit,  quos  ad  tridentinum  concilium  mit- 
teret  theologos  suos.  Ignatius  lacohum  Lainium ,  Alphonsum  Salmeronem  ,  Petrum 
Fabrum  ad  id  munus  elegit  {Boero,  Fabro  p.  197); 


190  29.    S.  Ignatius  Canisio  eiusque  sociis  coloniensibus. 

calendas  Maij  Yalentiam  in  citeriorem  Hispaniam  deuenisse.  Et 
scimus,  speramus  quidem  certe,  non  peruenturum  Tridentum*  nisi 
nos  primum  viserit.  E  re  igitur  vestra  arbitratus  sum  facturum  me 
in  Christo  (quandoquidem  et  mores  liabet  ille  exploratos,  et  rerum 
statum  istarum  regionum)  si  illum  in  consilium  adhibeam  cum  alijs 
fratribus,  vt  de  vobis  statuam  in  Christo  Jhesu  quod  ad  seruitium,  et 
gloriam  dei  attinere  existimemus. 

lam  si  literas  a  nobis  tam  crebro  non  accipietis ,  quam  vobis 
credo  iucundum  foret,  et  nos  a  vobis  expectare  debemus,  nil  est  quod 
miremini.  Quod  tametsi  conijcere  vos  arbitror,  tamen  paucis  accipite. 
Mihi  tanta  moles  negotiorum  in  Christo  Jhesu  incumbit,  ac  succrescit'' 
indies,  vt  vix  tandem  aliquando  me  explicare  possim,  vt  ad  rescriben- 
(kim  quibus  plurimi  interest  animum  diuertere  possim.  Ibi  vero  quasi 
agmine  concurrunt,  quibus  est  respondendum  vel  omnino  scribendum. 
In  tot  iam  regionibus  operatus  est  spiritus  Christi  ^  ad  amplificandam 
nostram  societatem  ad  gloidam  nominis  sui.  Habemus  enim  Paduae 
collegium  in  quod  nobilis  quidam  Yenetus  mille  ducatos  annui  redditus 
designauit^.  Tametsi  pro  vita  sua  alantur  illic  duodecim  e  nostris. 
Bononiae  his  diebus  spes  aliqua  habita  est  erigendi  collegij.  Nam  illuc 
misimus  Magistrum  leronimum  Dominec  ^  qui  cum  tribus  scholasticis 
interim  alatur.  Tridenti  praeterea  spes  noua  quaedam  effulsit  in- 
stituendi  collegium,  in  gloriam  Christi  copiosum,  ac  nobile  in  Aca- 
demia  Parisiorum,  in  qua  iam  aliquot  e  nostris  habemus*.  Yalentiae 
in  Hispania  coUegium  iam  inchoatum  est  atque  assignati  redditus 
300  ducatorum  vbi  etiam  alij  scholastici  nostri  degunt.  Gandie  in 
eadem  regione  a  duce^  collegium  aliud  est  designatum,  cum  redditu 
annuo  700  ducatorum.    In  collemo  Portugalliae  ^  80  c  nostris  aluntur. 


*  Tridendum  arcJi.  ^  succressit  areh. 


i  Cf.  1  Cor.  12,  4—11. 

-  Andreas  Liponianus  (Lippomano)  ,  patritius  venetus  et  „frater  hospitalis 
S.  loannis  Hierosolimitani",  a  prioratu,  quem  Venetiis  habebat,  vulgo  ^prior  S.  Trini- 
tatis"  appellatus,  alterius  prioratus,  quem  Patavii  possidebat  —  domus  B.  Maiiae 
Magdalenae  ea  vocabatur  et  ordinis  Beatae  Mariae  Theutonicorum  erat  —  reditum 
collegiis  Societatis  lesu  Patavii  et  Venetiis  sustentandis,  summo  pontitice  probante, 
destinavit  (Cartas  de  San  Ignacio  I,  240 — 241.  Polancns  1.  c.  I,  147.  Orlandinu.^ 
\.  c.  \.  10,  n.  96.  Sjjnopsis  Actorum  S.  Sedis  in  causa  Societatis  lesu  1540 — 1605 
[Florentiae  1887]  p.  5,  n.  16). 

'  P.  Hieronymus  Domeneccus  (Domenecli)  ecclesiae  metropolitanae  valentinae 
canonicus  erat,  cum  Parmae  consilium  cepit  Societatem  lesu  ingrediendi  {Polancns 
1.  c.  I,  82). 

'  Guilielmus  a  Prato,  episcopus  claramontanus,  in  concilio  tridentino,  cui  tunc 
etiam  P.  Chaudius  laius  Ottonis  cardinalis  augustani  nomine  intererat,  consilium  cepit 
Societati  magnum  coUegium  constitucndi  Parisiis ,  ubi  ecclesia  claramontana  aedes 
babebat.  Quod  ^claramontanum  coUegium"  postea  conditum  est.  Vide  epistulam 
laii  ad  Ignatium  datam  Tridento  10.  Martii  1546,  apud  Bocm ,  laio  p.  99—100, 
Manarei  commentarinm  p.  62 — 63  ac  Polanri  Chronicon  I,  182. 

*  Francisco  de  Borgia.  ®  Conimbricae  id  erat. 


2.  lunii  1546.  191 

Euiii  numerum  rex  ^  constituit  augere,-  vt  centum  sint  scholastici.  Et 
iam  illis  assignauit  redditus  bis  mille  ducatorum.  Et  omnia  praeterea 
tribuit  quae  illis  necessaria  sunt.  Ad  hec  sunt  alia  loca  permulta 
ad  quae  scribendum  est  Barsinonam^,  in  Aulam  Caesaris,  in  aulam 
principis  Hispaniarum ,  Louanium ,  ad  vos ,  Tridentum ,  in  Indiam,  de 
qua  uix  est  quod  ad  vos  scribamus:  praeterquam  quod  proxima  naui- 
gatione  eo  miserit  rex  ^  decem  *  ex  nostris :  tantus  est  fructus  nostrae 
societatis  in  illis  regionibus  in  Christo,  tanta  spes  futurae  messis. 
Omitto  Complutum  °,  Tolletum,  Vallisoletum  in  quibus  vel  scholasticos 
habemus  vel  qui  a  nobis  literas  desiderare  possunt.  Itaque  si  literas 
a  nobis  non  accipietis  frequentes,  id  boni  consuletis.  Curabimus  tamen, 
vt  nunquam  omittamus  scribere,  vbi  ad  Christi  gloriam  et  consolatio- 
nem  nostram  in  vobis^  res  digna  videatur  in  qua  tempus  insumamus. 
Vos  tamen  non  negligetis  ad  nos  frequentius  literas  dare.  Magistrum 
Jacobum  Losf^  a  Gheldonia  misimus  post  Paschalia  Agrigentum^  in 
Siciliam.  In  qua  ciuitate  Episcopus  est  reuerendissimus  Cardinalis 
Carpensis ''  nostrae  societatis  protector.  Cui  tota  societas  omnia 
debet  in  Christo.  Is  infinita  quadam  instantia  postulauit ,  vt  ali- 
quem  e  nostris  illi  gratificaremur,  qui  reformationi  Episcopatus  Agri- 
gentini  suo  nomine  operam  nauaret.  Commodissimum  putauimus  Ma- 
gistrum  Jacobum  mittere,  vt  eius  expectationi  ad  gloriam  Christi 
responderemus.  Speramus  paucis  mensibus  prouinciam  confecturum, 
atque  ad  nos  reuersurum  i^.  His  diebus  accepimus  Tridentum  per- 
uenisse  Magistrum  Jacobum  Laynez,  et  Magistrum  Alphonsum  Sal- 
raeron  socios,  et  fi^atres  nostros.  Quos  opinor  audieratis  in  concilium 
destinatos  a  summo  pontifice.  Fuerunt  gratissime  tum  ab  alijs  re- 
uerendissimis  legatis  Apostolicae  sedis  accepti  et  Episcopis  ahjs,  tum 
vero  a  reuerendissimo  legato  cardinali  sanctae  crucis  ^^  qui  iussit  omnia 
illis  suppeditari  quae  desiderare  possunt,  ad  victum  et  alia.  Speramus 
in  dei  misericordia  per  Christum  Jhesum  non  inanem  futurum  eorum 
aduentum,    Misimus  has  literas  per  Danielem  Paeijbrouch  ^^  flandrum 


'  loannes  III. 

2  Non  videtur  significari  Barcinona  illa  gallica"(Barcino  Nova,  Barcellonnette), 
sed  Barcino  vel  Barcinon  (Barcelona),  Hispaniae  urbs. 

*  loannes  III. 

*  Noraina  novem  Sociorum,  qui  8.  Aprilis  1546  in  Indiam  navigare  coeperunt, 
sunt  apud  Orlandinum  1.  6,  n.  87  et  in  „Cartas  del  B.  P.  Pedro  Fabro"  I,  310 ^. 

^  Vulgo  Alcala  de  Henares. 

«  Cf.  2  Cor.  7,  7.  13.  '^  De  lacobo  Lhostio  vide  supra  p.  129. 

®  Vulgo  Girgenti. 

*  Rodulphus  Pius  (Pio),  ex  principibus  carpensibus. 

'"  Quae  Lhostius  in  Sicilia  praestiterit,  vide  in  Chronico  P.  loannis  de  Pohnico 
I,  198—199.  236-237. 

*'  Paulus  III.,  cum  Marcellum  Cerviuum  (Cervini)  cardinalem  presbyterum  crearet, 
eius  jtitulum"  voluit  esse  ecclesiam  romanam  ^sanctae  crucis  in  lerusalem",  ideoque 
,cardinalis  sanctae  crucis*  dicebatur.    Qui  postea  Marcellus  II.  summus  pontifex  fuit. 

»2  De  hoc  vide  supra  p.  103 «.  104^ 


192  30-    Petrus  Fabor  (de  Smet)  Canisio  eiusque  sociis  coloniensibus. 

dilectum  nobis  iii  Christo  qui  ex  obedientia  nostra  profectus  est,  illum 
vt  fratrem  recipietis  vt  eius  spiritus  in  vobis  reficiatur^  in 
domino. 

Reliquum  est  vt  deum,  et  patrem  domini  nostri  Jhesu 
Christi^  oremus,  atque  obsecremus  vt  suam  sanctissimam  voluntatem 
in  cordibus  nostris  aperire  dignetur,  et  vires  preterea  facere  vt  eam 
impleamus,  Gratia  domini  nostri  Jhesu  Christi  sit  uobis- 
cum    Amen^.     Romae  4  Nonas  Junij  1546. 

Ex  commissione  Reuerendi  patris  Magistri  ignatij 

Hieronymus  Natahs  nouitius  indignus  Societatis  Jesu*. 

SO. 
PETRUS  FABER  (DE  SMET)  S.  J.  ^ 

OANISIO  EIUSQUE  SOCIIS  OOLONIENSIBUS  ^ 
Roma  2.  lunii  1546. 

Ex  apographo ,  a  Canisio  ipso  confecto ;  cleest  folium  prius ;  superest  alterum 
(2'',  IV^  pp-)>  sine  inscriptione '^  (Canisius  fortasse  hanc  epistulam  transcripsit ,  ut 
autographum  Lovaniensibus  mittere  posset).     Cod.    colon.  „Litt.  Epistt.  var."  f.  12. 

Particulam  germanice  versam  posuit  Gothein  \.  c.  p.  376. 

Celehrem.  lllum  Postelliim,  doctores,  canonicos,  Societatem  ingressos  eximia  siib- 
missi  animi  aliarumqiie  virtutum  jjrae&ere  exempla.  Philippnm.  II.  in  monasteriis 
(jiiibusdam  reformandis  Ignatii  opera  uti.  De  Sociis  Tridentiim  destinatis,  Indis 
quamphirimis  ad  Christum  adductis ,  dioecesi  agrigentina,  collegiis  in  variis  terris 
conditis  vel  condendis,  modestissimis  epistulis  a  duce  Gandiae  et  a  rege  Lusitaniae 
ad  Ignatium  datis.     Romanos  Socios  optare,    ut  sanctis  coloniensibus  commendentur. 

— non  linguam  tantum  et  oculos,  sed  vtramque  manum, 

ambos  pedes,  totum  corpus,  et  omnem  animi  fidelitatem.  Cardinales 
quotidie  rogantur,  et  quotidianam  vini  panisque  portionem  nobis^ 
tribuunt.  Venit  huc  Doctiss.  uir  et  Mathematum  Regius  Professor 
apud  Parisienses  Guilhehnus  Postellus.  Is  optimus  Theologus  et  acu- 
tissimus  philosophus  vix  quemquam  sibi  parem  habere  hoc  saeculo 
exi.stimatur.  Sed  apud  nos  ad  culinariam  artem  se  submisit,  et  fu- 
turus  Christi  praedicator,  in  humillimis  quibusque  versari  negociolis 
habet  pro  voluptate^. 


1  2  Cor.  7,  13.  2  2  Cor.  1,  3.    1  Petr.  1,  3  etc.  =*  Apoc.  22,  21  etc. 

■•  De  eo  vide  supra  p.  47''.  ^  De  eo  vide  supra  p.  104-. 

"  Leonardo  Kessel,  Everardo  Questenburch ;  cf.  supra  p.  188-. 

'  Ad  Colonienses  hanc  epistulam  datam  esse  tum  eius  extrema  pars  ostendit, 
tum  epistuhi  a  Petro  de  Smet  ad  Canisium  missa  9.  lunii  1546. 

^  Sociis  in  collegio  romano  degentibus. 

'•*  Giiilielmus  Postel  egregie  quidem  litteratus  et  doctus  erat,  mathematicis 
potissimum  litteris  et  varietate  linguarum ;  sed  graves  etiam  errores  et  ridicula  plane 
somnia  sequebatur,  non  tam  voluntatis  pertinacia,  quam  magna  mentis  insania  ductus. 
Ignatius  hominem  brevi  perspexit  et  a  Societate  seci-evit  {Polancus  I.  c.  I,  148 
ad  149.     Orlandinus  1.  c.  1.  5,  n.  3.    Denis,    Wiens  Buchdruckergeschichte  p.  518 


2.  lunii  1546.  193 

Doctores  Theologiae  quidam  nostris  etiam  se  adiiinxere.  Humi- 
litatem  illorum  admirantur  omnes:  Doctrinam  dediscere,  paupertatem 
addiscere,  contemptum  sui  parare,  et  omnes  Christo  lucrifacere  velle 
videntur. 

Ex  Lombardia  iuuenes  duo  et  eruditi  et  mire  pij  accesserunt  ^, 
quorum  conuersatio  humiles  humiliare  et  sanctos  sanctificare  poterat. 
Ita  cunctis  eorum  praehicet  exemplum. 

Canonici  quidam  voluptate  omni  seposita  iugum  domini  sunt  apud 
nos  etiam  amplexi.  Dominus  tahum  canonicorum  affectus  plurimis 
canonicis  inspiret,  non  tam  vt  nostrum  augeant  numerum,  quam  ani- 
marum  suarum  fugiant  exitium. 

Princeps  Hispaniae  clarissimus,  Philippus  Caroli  Im.  vnigenitus 
breui  scripsit  et  ad  sanctiss.  Pontif.  et  ad  Praepositum  nostrum  de 
monasteriorum  Hispanicorum  reformatione.  Qua  in  re  nunc  diligenter 
sudatur,  vt  sanctissimum  Principis  institutum  promoueri  queat^. 

Reuerendus  P.  D.  Faber  authoritate  Pontificis  iam  ex  Hispanijs 
reuocatus  est,  licet  amplissimam  ilhc  messem  acceperit,  et  ad  con- 
cilium  Tridentinum  vna  cum  ahjs  duobus  Patribus  accedere  cogitur. 
Jamque  monasterium  3  vsibus  nostrorum  Tridenti  assignauit  Cardinalis 
Tridentinus  ^. 

Volens  omitto  Indicae  fidei  successum,  quam  nostri  in  nouis  illis 
Insulis  ita  propagare  pergunt,  vt  breui  tres  reges  baptizati  et  cum 
innumera  hominum  turba  Christo  consecrati  sint,  nostrosque  pro  suis 
Apostolis  obseruent. 

Cardinalis  Regni  Sicihae"^  postuhxuit  adiungi  sibi  ex  nostris  ali- 
quem ,  futurura  in  Episcopatu  administrando  Vicarium  suum,  Breui 
deligendum  arbitror,  qui  talem  subeat  prouinciam. 

Praepositus  S.  Trinitatis  apud  Venetos  insigne  collegium  nostris 
contulit  studiosis:  Idem  factum  est  Paduae*^,  rursus  et  Valentiae. 
fieditus   pro   studiosis   adolescentibus  ex  nostris,    iam   assignati   sunt 


ad  520.  I.-M.  Prcit  S.  J.,  Maldonat  et  rUniversite  de  Paris  au  XVP  siecle  [Paris 
1856]  p.  133.  541-548). 

'  Hannibal  Codrettus  (Codret,  du  Codre,  du  Coudrey)  gebenuensis  et  Bene- 
dictus  Palniius  (Palmio)  parmensis ;  horum  accessio  magno  ecclesiae  fuit  emolu- 
mento  {Polanciis  1.  c.  I,   169). 

-  Roma  ad  Philippum  missae  sunt  iitterae  apostolicae  pro  reformandis  conven- 
tibus  monialium  urbis  barcinonensis  anno  1546,  pro  reformandis  monasteriis  pio- 
vinciae  Catalauniae  anno  1548.  Qua  de  re  vide  epistulas  a  S.  Ignatio  ad  Philippum 
datas  {Clir.  Genelll  S.  J.,  Das  Leben  des  hl.  Ignatius  von  Loyola  [Innsbruck  1848J 
p.  457—458.  486—487.  Cartas  de  San  Ljnaclo  I,  312—313;  II,  101--102  etc.) 
et  alias  Ignatii  litteras  et  institutiones  in  ^Cartas"  I,  263—265. 

^  P.  CLaudius  laius  29.  Aprilis  1546  Tridento  ad  S.  Ignatium  scripsit:  „Ho 
trovato  una  camera  per  li  compagni  in  casa  di  un  cavaliero  di  Rodi ,  con  buona 
comodita  di  una  chiesa"    {Boero,  laio  p.   105 — 106). 

*  Christophorus  Madrutius  (Madrucci,  Madruzzi). 

''  Rodulphus  Pius ,  cardinalis  carpensis  et  episcopus  agrigentinns ;  vide  supra 
p.  191.  «  Vide  supra  p.  190*. 

Brauusberger,  Canisii  Epistulae  et  Acta.    I.  13 


194  31  ■    ^-  Ign<itius  Leonardo  Kessel  et  Petro  Canisio. 

non   sine  Pontificis   confirmatione.     Nam  vt   dignos   habeat   operarios 
Ecclesia,  magnopere  in  pie  instituenda  iuuentute  lahorandum  est. 

Dux  illustrissimus  Gandiae^  apud  Hispanos  nouum  erigit  colle- 
gium  ad  eundem  finem^.  Kex  Portugaliae^  iam  diu  idem  liberalis- 
sime  prestitit^.  Vterque  suis  literis  ad  D.  Ignatium  datis  tantum 
lumiilitatis  prae  se  tulerunt,  vt  non  summos  Principes,  sed  modestis- 
simos  et  simplicissimos  monachos  referre  videantur.  Sed  nec  mei 
est  otij,  nec  ingenij,  singula  quaeque  complecti,  digna  quidem  quae 
ad  aedificationem  exponerentur ,  sed  prolixiora  quam  vt  his  literis 
comprehenderentur.  Scripsi  nuper  fusius,  vt  illa  quoque  vobis  re- 
petere  non  debeam^,  Sed  haec  tantum  eo  spectant  omnia  mi  frater, 
\i:  CHRISTVM  vere  longanimem  et  liberalem  patrem  agnoscas  etiam 
ex  nobis,  agnitum  glorifices  pro  nobis,  et  glorificatum  nouo  semper 
studio  sanctificandum  scias  in  nobis,  quoad  ex  seruis  peregrinantibus 
constituamur  filij  cum  ipso  patre  triumphantes  in  caeHs.  Illic  illic  \Tia 
iungat  nos  faelicitas,  quos  hactenus  in  vinculo  pacis^  eadem  stringit 
charitas  amen.  Patres  et  fratres  qui  sunt  hoc  loco,  plurimum  te  salu- 
tant  et  animam  tuam  orationibus  iuuant,  nihil  precantes  a  te  flagran- 
tius,  nisi  vt  \acissim  ipsorum  memineris,  praesertim  apud  S.  Magos. 
apud  S.  Thebeos,  apud  S.  Sodalitatem  Sanctarum  XI  M.  Virginum  et 
apud  S.  Machabeos ".  Meo  nomine  salutabis  qui  nos  amant  in  Christo 
amicos:  nominatim  autem  M.  Andream.  D.  Danielem  et  P.  Car- 
thusiae  priorem.  Denique  D.  noster  Praepositus  omnem  operam 
suam  offert  promittitque  tibi,  sicubi  paternae  ilHus  erga  te  dilectionis 
argumentum  desyderes.  Bene  vale  et  salue  in  CHRISTO  Domino 
nostro.  Cui  laus  et  honor  in  saecula  saeculorum  amen.  Iiomae 
raptim  II  Junij  1546, 

Petrus  de  Hallis  tuus 

indignus  frater  et  conseruus 

in  Christo  Jesu, 

31. 
SAXCTUS  IGXATITJS 

PATRIBUS  LEONARDO  KESSEL  ET  PETRO  CANISIO  S.  J. 

Roina  i).  lanii  154G, 

Ex  archetypo  (2",  1  p.).  Ignatius  ipse  scripsit  ultinia  verba  epistulae  (Romae 
—  Ignatiua)  eamque  inscripsit ;  cetera  a  P.  loanne  de  Polanco  ,  Ignatii  secretario, 
scripta  esse  videntur.  Ex  frequenti  huius  epistulae  cultu  usuque  (de  quo  infra, 
post  epistulam  ipsam ,  scribetur)  multa  eius  vocabula  oninino  aut  ex  parte  eva- 
nuerunt  aut  tam  obscura  reddita  .sunt,  ut  legi  iam  non  possint. 


'  Franciscus  Borgias.  ^  Gandiae.  *  loannes  [11. 

*  Conimbricae.  *  Haec  epistula  iam  non  exstare  videtur. 

«  Eph.  4.  8.  ■  Cf.  supra  p.  Sl\  11B\  m*.  173«. 


6.  lunii  1546.  195 

In  cod.  colon.  ,Litt.  Epistt.  var."  f.  14  non  sign.  apographum  huius  epistulae 
exstat,  quod  23.  Augusti  1657  in  collegio  colouiensi  scriptum  est ;  plura  de  eo  infra 
dicentur. 

In  opere  Xartas  de  San  Ignacio  de  Loyola"  (Madrid  1874—1889)  deest. 

Epistula  usus  est  Hanse»  1.  c.  p.  200. 

Facultates  sacras  antea  concessas  revocat.  Qua  ratione  modo  cmn  Sociis  colo- 
niensibus  factiltates  illas  communicare  velit ,  quas  Paulus  III.  Societati  trihuerat : 
ubique  libere  contionandi  et  sacramenta  atlministrandi  etc.  ' 

t 

Jesus 

Grratia  domini  nostri  Ihesu  Christi   sit  semper  nobiscum.     Amen. 

[Ex]*  commissione  nostra  scripsit  vobis  de  alijs  rebus  leronimus 
[Natajlis  noster^.  [Ho]c  tamen  p[raetere]a  volui  vos  intelligere^ 
Is°  di[eb]us  const  [itui]  sse  n[os,  ut]  nuUus '^  habeat  facultatem 
[illa]rum  gratiarum  de  quibus  scripsistis,  nisi  per  [nos]  immediate 
collatam.  Itaque  si  qui  sunt  qui  illam  facultatem  acceperint.  siue  per 
nos,  siue  per  ministerium  sociorum  nostrorum,  ea  cumprimum  has  literas 
receperint  pro  nihilo  habeatur.  Quandoquidem  [autem  te]  D.  Leonarde 
scimus  v[ota]  habere  castitatis  et  paupertatis  et  propositum  nostram 
ingrediendi  societatem^,  at[que]  alioqui  nobis  probatus  es  illam  tibi 
Apostolica  autoritate  viuae  vocis  oracul[o]  a  S.  D.  N.  PP.  Paulo  3*^ 
nobis  tradita*,  concedimus  ac  damus  in  Domino.  Quod  si  quis 
praeterea  inter  vos  fuerit ,  qui  eadem  [vo]  ta  habeat ,  et  propositum : 
et  t[ibi]  Leonardo  et  Petro  Canisio  probatus  fuerit,  mihi  [scri]betis 
per  literas,  nomen,  eius,  et  [c]ognomen  ut  quod  ad  gloriam  Dei  ex- 


*  Quaecumque  in  hac  epistuJa  uncis  quadratis  includtintur,  in  archetijpo  desunt 
aut  valde  obscura  sunt,  ideoque  ab  editore  sunt  suppleta. 

^  In  apographo  coloniensi  haud  recte ,  ut  videtur,  supplettim  est :  Haec  tamen 
particularia  volui  vos  intelligere.  JVam  etiam  Natalis  multa  particularia  scripserat  ,• 
praeter  quae  Ignatius  alia  Sociis  coloniensibus  nuntiare  volebat. 

"  Sic  arch.   Legendumne  His  ?        '^  Is  dicitur  constituisse  ne  vllus  apogr.  col. 


1  Cf.  Cartas  de  5-««  Ignacio  II,  55—59.  ^  vide  supra  p.  188-192. 

^  A  Sociis  lovaniensibus  S.  Ignatius  *epistula  circa  annum  1546  data  (vide 
supra  p.  129)  postulavit,    ut  „propositum  ingrediendi  societatem"    ^voto  firmarent". 

*  S.  Ignatius  Lovaniensibus  in  epistula  modo  prolata :  „Illud  interim  monendi 
estis,  quod  hasce  omnes  gratias,  quas  habituri  sunt,  qui  hanc  religionem  profitentur, 
donec  aliqui  non  sint  professi,  non  publice  possunt  suum  in  patrocinium  adducere, 
quia  vivae  vocis  oraculo,  non  per  diplomata  concessionem  hanc  habuimus  a  summo 
Pontifice,  pro  ijs  inquam  qui  societatem  non  professi  sunt.  Nam  professi  per  breve 
vel  diploma  publice  etiam  sua  poterunt  privilegia  ostendere,  nihilominus  in  foro  con- 
scientiae  perinde  est  vivae  vocis  oraculo  ea  obtinuisse,  ad  eius  qni  dispensat  securi- 
tatem,  et  eorum  qui  ijs  fruuntur  utilitatem."  Breve  sive  litterae  privilegiorum ,  de 
quibus  Ignatius  scribit,  a  Paulo  III.  Romae  3.  lunii  1545  datae  sunt.  Litteras  illas 
et  privilegia  in  iis  concessa  ad  scholasticos  quoque ,  immo  et  ad  novicios  Societatis 
ex  ipsis  ^regulis  iuris"  extendi  potuisse  nunc  quidem  omnes  affirmabunt:  tunc 
autem  id  nondum  adeo  manifestum  fuisse  videtur,  ideoque,  ut  omnia  in  tuto  essent, 
Ignatius  illud  ,vivae  vocis  oraculum"  a  summo  pontifice  videtur  obtinuisse. 

13* 


196  -^l-    S.  Ignatius  Loonardo  Kessel  et  Petro  Canisio.    6.  lunii  1546. 

istimemus  [proficere]'  possimus  [coucedjere'',  et  Idarep^.  Ut  autem 
sciatis  [quam  |  late  pateaut  illae  gratiae  id  subiungemus  breuiter. 

Est  facultas  recitandi  horas  Canonicas  secundum  vsum  noui  bre- 
uiarij'.  Est  praeterea  licentia  praedicandi  verbum  dei,  vbique^,  uul- 
lius  super  hoc  licentia  requisita.  Ita  vt  gaudeant  priuilegijs,  gratijs, 
facultatibus ,   indultis,    concessionibus   qnibus   praedicatores   verbi   doi 

gaudent   de   iure  vel  de  consuetudinc  ^ ^"  et  absolueudi  in 

foro  conscientiae  a  casibus  reseruatis,  et  c[onim|utandi  vota  reseruata 
sedi  Apostolicae:  exceptis  reseruatis  in  bulla  coenae  Domini"',  et  mi- 
nistrandi  sacramentum  Eucharistiae,  et  alia  sacramenta,  si[ne]  prae- 
iudicio  [culiusquam,  nullius  etiam  licentia  requisita.  Et  si  contigerit 
esse  occupatos  [ante]  meridiem  vel  in  audieudis  confessionibus ,  aut 
in  [procurandis  infirmis]%  vel  ius[tis]'  alijs  [impe]dimen[tis],  possint 
post  [meridiem  cele]brare^  [missam,]  et  [mlinistr[are  EJucharistiam^. 


*  praestare  ap.  coL;  lectio  duhia.  ''  Ita  ap.  col. 
"  decidere  «jj.  col. ;  lectio  duhia. 

■^  1)1  archett/2)0  seqiiitur  ver^us ,  qui  nitlla  niinc  ratione  legi  potest ,  cum  pauci 
tantnm  litterarum  apices  in  co  nppareant.  Atque  etiam  Uhrarius  coloniensis  eum 
omittit.  "^  aut  in  operibus  —  ap.  col.  *^  quibusuis  ap.  col. 

^  (;onsecrare  ap.  col. 

'  De  facultatibus  illis  S.  Igiiatiux  sic  scribit  ad  Socios  lovanienses:  ^Cum  hic 
thesaurus  gratiarum  mihi  a  summo  pontifice  sit  commissus  in  aedificationem  non 
in  destructionem,  ut  ipse,  prout  aptum  quemque  de  nostris  inuenerim,  et  prout  quis- 
que  opus  haberet ,  dispensarem ,  omnino  pedetentim  et  moderate  eo  uti  debeo ,  ut 
dispensatorem  me  non  dissipatorem  meminerim.  Adde  quod  multi,  dum  abutuntur 
concessis  sibi  privilegijs  (non  de  nostris  loquor ,  quibus  Dei  gratia  nec  abuti  quod 
sciam,  nec  privari  contigit)  his  diebus  privari  eisdem  promeruerunt.  Quod  ctiara  cau- 
tiores  nos  facere  debet,  ut  bene  ac  moderate  utendo,  ac  dispensando,  stabiliora  faciamus, 
quae  nobis  sunt  donata.  Quae  tam  rara  sunt,  ut  invidiae  etiam  reddere  nos  obnoxios 
possint,  nisi  facultatem  inoderatione  temperemus"   (In  *epistula  modo  memorata). 

^  Paulus  III.  in  litteris  illis  potestatem  Sociis  facit  ^horas  canonicas  diurnas 
pariter  et  nocturnas  secundum  usum  romanae  Ecclesiae  noviter  editum  dicendi  et 
recitandi,  ita  quod  ad  alium  usum  observandum  seu  officium  dicendum  minime 
teneamini".  Significatur  autem  breviarium  romanum  a  Francisco  cardinali  Quinonio 
(Quiiiones)  0.  Min.  reformatum  et  anno  1535  primum  oditum ;  quod  brevius  et 
simplicius  erat  quam  breviaria  pristina  (vide  Pierre  Batiffol,  Histoire  du  Breviaire 
romain  [Paris  1893]  p.  220—230,  et  Suith.  Baumer  0.  S.  B.,  Geschichte  des  Breviers 
[Freiburg  i.  Br.  1895]  p.  392—409).  Litterae  Pauli  III.  compluries  typis  exscriptae 
sunt,  V.  g.  in  opere  ,.Litterae  apostohcae  ....  Societatis  Jesu"  (Antverpiae  1635) 
p.  24 — 28  et  in  .Instituto  Societatis  Jesu"   vol.  I  (Pragae  1705)  p.  7—8. 

*  ,,In  quibusvis  ccclesiis  et  locis  ac  plateis  conmumibus  seu  publicis  et  alias 
ubique  locorum"   (Paulus  III.  in  litteris,  quas  supra  diximus). 

*  Facultates  et  exceptiones  dici  vidontur,  quae  spectant  ieiunium  ecclesiasticum, 
recitationem  officii  divini  etc. 

*  ,Vota  (luaecum^iue  .  .  .  (ultramarinis  [i.  e.  sepulcrum  domini  pie  adeundij, 
visitationi.s  liminum  Beatorum  Petri  et  Pauli  Apostolorum  de  Urbe  ac  Sancti  Ja- 
cobi  in  Compostella,  nec  non  religionis  et  castitatis  votis  dumtaxat  exceptis)  in  alia 
pietatis  opera  commutandi"   (Paulus  III.  1.  c). 

''  „Missas  ante  diem,  circa  tamcn  diurnam  hicem ,    et  etiam  infra  lioram  post 


32.    Petrus  Faber  (de  Sraet)  Canisio.   9.  lunii  1546.  197 

Ac  [etjiara  propter  legitimum'  im  [p]  edimen  [  tum  liabeantj  faculta- 
t[em  ant J eponendi "^  et  postponendii  horas  canonicas^.  Romae  6.  guni 
[slc\  1546.  Ignatius. 

Chariss.  in  Christo  Domino  Magistro  Leonardo  [KesseHo.  Co- 
loniae.J ' 

In  apographo  coloniensi  huius  epistulae ,  quod  supra  dixi ,  librarius  adnotavit : 
,,Autographum  est  in  Theca  argent.  deaurata  CoUegij  Coloniensis  pro  Puerperis".  .  . 
Hoc  apographum  ,Est  ex  Chirographo  altero  argent.  deaurato  S.  P.  N.  magis  nouo 
cum  effigie  magna  S.  P.  N.  et  inscriptione :  S.  PATER  IGNATI  ORA  PRO  NOBLS. 
sub  1630  inclusum,  apertum  et  exscriptum  1657  die  23.  Augusti"  [sic].  Haec  explicantur 
ab  Aegidio  Gelenio ,  canonico  coloniensi,  qui  eodem  fere  tempore  scribit:  In  templo 
Societatis  lesu  coloniensi  „sunt  quaterna  Chirographa  S.  Ignatij,  quorum  bina  in- 
clusa  thecis  inauratis  continuo  per  vrbem  circumferuntur  ad  parturientes  foeminas, 
quarum  in  ea  necessitate,  tam  frequens  est  patronus,  vt  dies  31.  lulij  pene  in  Festmn 
Ignatio  Sacrum  abierit  tacito  vsu  eorum  qui  beneficij  in  se  collati  memoriam  non 
deposuerunt"  ^ 

32. 
PETRUS  FABER  (DE  SMET)  S.  J. 

CANISIO. 

Roma  9.  Iiiiiii  1540. 

Ex  autographo  (2°  min. ;  1  p. ;  in  p.  2.  inscriptio  et  pars  sigilli).  Cod.  colon. 
,Litt.  Epistt.  var.",  fol.  non  signato,  quod  est  ante  f.  XI". 

Sociis  coloniensibus  lahores  pro  hominum  salufe  susceptos  gratulatur  et  patien- 
tiam  commendat.  De  dioecesi  agrigentina,  monasteriontm  his^xinicornnt  reformalione, 
Beato  Petro  Fabro,  aliis  Sociis. 

Gratia  domini  nostri  iesu  Christi  sit  semper  tecum ,  Chariss : 
frater,   ab   hinc   paucis   diebus   ad  vos  vnas  scripsi  literas.     Ceterum 

*  similia  ap.  col.  ''  interponendi  ap.  coJ. 

"  Haec  diio  vocahula  ex  apographo  coloniensi  deprompta  sunt. 


meridiem,  quando  et  quoties,  stante  legitimo  impedimento ,  moderno  et  pro  tempore 
existenti  praeposito  vestro  praefato  id  necessarium,  vel  alias  in  domino  expedire 
visum  fuerit,  celebrandi :  Et  post  seu  ante  illarum  celebrationem,  aut  alias,  Christi 
fidelibus  ipsis  Eucharistiae  et  alia  ecclesiastica  Sacramenta,  sine  alicuius  praeiudicio, 
ministrandi"   (Paulus  III.  I.  c). 

^  Potissimum  significari  videtur  facultas  officii  divini  missae  sacrificio  „post- 
ponendi".     Similis  potestas  Theatinis  iam  a  Clemente  VII.  facta  erat. 

^  Potestas  contionandi  et  sacramenta  administrandi ,  etiam  nuHa  ab  episcopis 
benedictione ,  licentia,  approbatione  petita  vel  accepta,  a  concilio  tridentino  multum 
restricta  et  temperata  est  (sessio  V.  de  ref.  c.  2;  sessio  XXIII.  de  ref.  c.  15).  In 
iis  autem,  quae  missae,  sacrae  communionis,  horarum  canonicarum  tempus  spectant, 
nunc  ipsa  consuetudo  et  theologorum  mitigata  doctrina  quaedam  permittunt,  quae 
olim  vetita  esse  censebantur,  nisi  specialis  praefectorum  dispensatio  praesto  easet 
(vide  e.  g.  S.  Alphonsi  de  Ligorio  Theologiam  moralem  1.  6 ,  n.  343.  344.  847 : 
1.  4,  n.  173). 

^  De  admiranda  magnitudinc  Coloniae  (Coloniac  1645)  p.  510. 


198  '^'^-    Petnis  Faber  (de  Smet)  Canisio.   9.  lunii  1546. 

per  discessum  M.  danilisi  obtulit  se  oceasio  alteris  literis  congratu- 
landi  vobis:  et  simul  vobiscum  laudem  dandi  diuinae  maiestati  que 
pro  sua  immensa  Clementia  vobis  vtitur  in  ijs  siquidem  [?]  quae  ad 
proximorum  salutem  promouendam  faciunt ,  b  o  n  o  r  u  m ,  fratres ,  1  a- 
borum  gloriosus  erit  fructus^:  itaque  patienter  sustinendum 
donec  aduenerit  quod  nunc  per  spem  expectamus:  hec  spes  Dei  ser- 
uos  in  omnibus  tribulationibus "  solatur  et  confortat  vt  non  fatigentur  -^ : 
Quod  attinet  ad  ea  quae  hic  aguntur  daniel  vobis  plura  referet:  ego 
hoc  addam :  Dominus  Jacobus  de  geldonia  *  discessit  a  nobis  VII  maij 
in  Ciciliam  ad  instantiam  cuiusdam  domini  Cardinalis^,  qui  in  regno 
Cicihae  habet  episcopatum  "^  in  quo  episcopatu  cupiuit  [?]  habere  ali- 
quem  de  societate  qui  ibidem  cum  fructu  maneret:  hac  intentione 
discessit  Dominus  Jacobus,  a  quo  nondum  Hteras  recepimus:  cuius 
fructus  dominus  per  vestras  orationes  multiplicet  ^* ,  Reuerendus  domi- 
nus  pater  noster  dominus  ignatius  occupatur  magnis  negocijs  pro 
animarum  salute,  Princeps  Hispanie  scripsit  ad  .s.  pontificem  super 
reformatione  quorundam  monasteriorum  in  Hispania  super  quo  negocio 
scripsit  quoque  ad  Dominum  ignatium*^,  Alij  patres  et  fratres  recte 
valent  exercentes  opera  Charitatis,  humilitatis,  et  obedientiae.  parti- 
cularia  daniel  vobis  latius  narrabit,  Ceterum  breui  expectamus  Domi- 
num  petrum  fabrum  qui  per  nos  ad  Concilium  est  iturus:  visum  est 
ita  .s.  pontifici  vt  ex  hispania  vocaretur  ad  Concihum,  M.  Ambrosius 
de  lyra  iam  manet  in  gandia,  in  nouo  Collegio  ducis  gandiae,  a  quo 
non  recepi  adhuc  literas ,  Salutant  vos  omnes  patres  et  fratres .  Si 
domini  Ignatij  Praepositi  nostri  operam  in  re  quapiam  postuhiueritis 
eam  vobis  non  denegabit,  Credo  quod  iussit  scribi  ad  vos,  Salutem 
opto  domino  M.  nostro  apud  Praedicatores '^  quem  salutabis  meo 
nomine  item  dominum  Andream  ^^,  Reuerendum  patrem  priorem  apud 
Carthusiam  et  dominum  danielemii,  aliosque  amicos,  Raptim  Romae 
9.  Junij  a.  1546. 

[Petrus  faber  de  Hallis]" 
tuus  in  Christo  indignus  Confrater. 


"■  tribulatione  autogr. 

*"  Fctri  nomen  )iubscriptum  harharus  quidam  homo  cultro  exsecuit ;  quod  tamen 
cx  aliis  Petri  de  Smet  epistuli^,  quae  in  codem  codice  sunt,  facile  suppleri  potuit. 


*  Danielem  Paeybroeck  dicit;  vide  supra  p.  191 — 192. 
2  Sap.  3,  15. 

*  Cf.  Hebr.  12,  3.  *  lacobus  Lhostius;  vide  supra  p.  191. 

*  Rodulphi  Pii.  "  Agrigentinum. 
■  Cf.  2  Esdr.  9,  37. 

*  Vide  supra  p.  193.  '■•  Tilmanno  Smeling  vel  loanni  Stempel. 
'0  Herll. 

"  Is  in  Carthusia  degebat ;  de  quo  Beatus  Petrus  Faber  in  epistula  ad  Hammon- 
tanum  12.  Martii  1546  data  {Reiffenben/  1.  c.  mant.  p.  13  et  Cartas  del  B.  P.  Pedro 
Fabro  I,  397;  cf.  etiam  supra  p.  126.  157). 


33.    Canisius  Alvaro  Alfonso.    13.  lunii  1546.  199 

De  felici  progressii  studiorum  domini  leonardi  ^  gauisus  sum 
euius  precibus  me  commendo. 

Charissimo  in  Christo  fratri  Magistro  petro  kanisio:  apud  pre- 
dicatores  ^,  Coloniae. 

CANISIUS 
P.  AliVARO  ALFOXSO  S.  J.  ^ 

Coloiiia  13.  Innii  1546. 

Ex  apographo,  circiter  annum  1870  descripto  ex  autographo,  quod  est  in  ,Varia 
Historia"   (cf.  supra  p.  102)  t.  I,  f.  97. 

De  PP.  BohmliUa  et  laio.  A  Luthemnis  extrema  timenda.  Hertnannus  de 
Weda  a  summo  pontifice  damnatus.  De  studiis  in  academia  coloniensi  reformandis. 
Qua  ratione  PP.  Kessel  et  Canisius  scholasticorum  salutem  aeternam  procurent.  De 
prima  missa  Canisii.  Patientiam  magnam  Sociis  coloniensibus  necessariam  esse,  citm 
adeo  a  ceteris  Sociis  neylegantur. 

Ihesus 
Reverende  Domine  et  Pater: 

Gratia  Domini  nostri  lesu  Christi  semper  nobiscum. 

Permoiestum  est  sane  tot  mensibus  nihil  de  vobis  intelligere. 
Nos  hic  in  Domino  sic  valemus,  ut  orationum  vestrarum  praesidio  vehe- 
menter  sit  opus.  Nosti  enim  orphanos  in  medio  Nationis  pravae^ 
et  adulterinae  \^sic\  hactenus  relictos  esse.  P.  Bobadilla,  qui  quinque 
mensibus  hic  hyemavit,  jam  Comitiis  adest  Ratisbonae  ^.  Ubi  ni  Caesar 
in  Lutheranos  vim  omnem  commoveat  deplorata  pene  fuerit  Germa- 
nia.  Sed  serio  agitur  pro  Religione  in  Concilio  Tridenti,  praesente 
illic  etiam  D.  Claudio,  Patre  Nostro^.  Sic  Coloniensis  Archiepiscopus 
resipiscit  ut  omnem  ipsius  resipiscentiae  spem  abjecerint  viri  sapientes. 
Romanus  Pontifex  adversus  illum  tulit  sententiam  "^ ;  sed  exsequutio 
penes  Caesarem  manet.     In  hac  Civitate  stat  utcumque  incolumis   ot 


^  Kessel. 

^  Prope  monasterium  Dominicanorum  habitanti;  cf.  supra  p.  136*.  141. 

3  De  60  vide  supra  p.  161.  168.  ••  Phil.  2,  15. 

*  BobadiUae  Colonia  discedenti  ,Coloniense  capitulum  litteras,  tribus  sigillis 
pro  ipsorum  more  impressas,  .  .  dederunt,  ut  ipsorum  nomine  Caesaream  Majestatem 
ejusque  Concilium  aUoqueretur.  Apud  Summum  Pontificem  etiam  Coloniensium  causam 
per  litteras  promovebat"   {Polancus  1.  c.  I,  183). 

•^  Otto,  cardinalis  et  episcopus  augustanus,  P.  Claudium  laium  et  Wolfgangum 
Andream  Kehm ,  canonicum  augustanum ,  in  concilio  tridentino  procuratores  suos 
esse  voluit.  laius  post  medium  mensem  Decembrem  anni  1545  Tridentum  advenit 
{Boero,  laio  p.  95—97.  Plac.  Braun,  Geschichte  der  Bischofe  von  Augsburg  III 
[Augsburg  1814],  377). 

'  Paulus  III.  16.  Aprilis  1546  Hermannum  de  Weda  excommunicavit,  ab  epi- 
scopatu  removit,  subiectos  fide  ei  data  liberavit.  Pontificis  sententiam  typis  ex- 
scripsit  Meshocius  I.  c.  p.  151 — 157. 


200  33.    Canisius  Alvaro  Alfonso.    13.  lunii  1546. 

Clerus  et  Senatus.  Proposita  est  optima  niethodus  reformandi  Studia 
Theologica  ^  et  singularum  facultatum.  Agitur  nunc  de  stipendiis  Pro- 
fessorum  quae  assignabantur  ex  bonis  Collegiorum  ^  et  Monasteriorum. 
Dominus  faxit  ut  quod  recte  coeptum  est  foeliciter  impleatur.  Ego 
una  cum  Domino  Leonardo  ^  sum  hic  solus  eisdem  in  aedibus,  fratrem 
liabens  Magistrum  Andream  Sutphaniensem  in  Bursa  Laurentiana, 
qui  se  nostrae  Societati  addixit  plane^.  Canonicus  quidam  meae  pa- 
triae  statuit  itidem  Christo  miHtare  nobiscum,  idemque  Magister  Lova- 
niensis  est  apprime  doctus.  Ex  scholasticis  plurimos  habet  D.  Leo- 
nardus  confitentes ,  ego  plures  me  subinde  visitantes ,  et  de  vita 
corrigenda  meditantes.  De  reliquis  ad  Reverendum  Dominum  Fabrum 
copiosius^.  Ipso  hoc  sacro  Pentecostes  die^  primitias  mei  Sacer- 
dotii  Deo  optimo  maximo  dedicavi''.  Roga  Dominum  ut  salutaris 
mihi  sit  suscepta  tanti  muneris  celsitudo.  Rogent  idem  velim  qui 
sunt  tecum  fratres.  E  Roma,  ut  solet,  nihil  huc  adfertur,  e  Ratis- 
bona  nihil  scribitur,  e  Portugallia  nihil  transmittitur.  Augeat  interim 
Spiritus  Sanctus  suam  in  nobis  virtutem,  ut,  etiamsi  humanum  de- 
stituat  nos  praesidium,  stemus  inmiobiles  et  in  desolationibus  patien- 
tes.  Deo  sic  nostram  causam  opinor  commendavimus,  ut  humanis  con- 
solationibus  foveri  et  temporariis  commodis  deliniri  [sic]  non  admodum 
cupiamus.  Quamquam  ea  sit  nostrorum  meritorum  tenuitas,  ut,  quic- 
quid  triste  ingeritur,  pro  demeritis  irrogari  fatendum  sit.  Sed  tamen 
peracerbum  est  filiis,  praesertim  orphanis  nihil  cum  patribus  et  fratri- 
bus  commune  videri. 

Vale  Pater  carissime  filiique  Kanisii  memoriam  in  sacrificiis  tuis 
perpetuam  serva. 

Coloniae  Sancta  die  Pentecostes  1546. 

Tuus  Petrus  Kanisius. 
ihesus 

Carissimo   Domino  Alvaro  Alphonso    de   Societate   nominis   ,Jesu. 
Patri  meo  in  Christo. 


'  Ab  anno  l.">25  usque  ad  saeculum  XVIII.  Colonienses-  saepe  de  universitate 
sua  reformanda  deliberabant.  Anno  1545  et  proxime  secutis  id  agebatur,  ut  sex 
theologiae  professores  constituerentur ,  pro  veteri  et  pro  novo  Testamento  bini,  pro 
linguis  hebraica  et  graeca  singuli  {Bkinco  1.  c.  I,  486). 

^  Ecclesiarum  coUegialium.  *  Kessel. 

*  Andream  Sydereum ,  canonicum  zutpLaniensem ,  significare  vidotur;  de  quo 
plura  infra. 

^  Dolendum  quam  maxime,  quod  epistula  haec  ad  Fabrum  data  non  iam  exstet. 

"  Is  tunc  erat  dies  13.  lunii. 

"  In  ecclesia  monastei"ii  Beatae  Mariae  Virginis  in  „maiore  Nazareth"  :  quod 
monasterium  virginum  ordinis  S.  Augustini  erat.     Vide  supra  p.  45. 


34.    Canisius  Friderico  Nauseae.   20.  lunii  1-546.  201 

34. 

CANISIUS 

FRIDERICO  XAISEAE, 

episcopo  viennensi. 

Colonia  20.  lunii  1546. 

Ex  libro  ^Epistolarura  miscellanearum  ad  Fridericum  Nauseam  .  .  .  iihri  X.'- 
(Basileae  1550)  p.  400—403.     Vide  supra  p.  145. 

Particulam  posuerunt  Bies>;  1.  c.  p.  56'  et  Hunsen  1.  c.  p.  200  ^ 

Canisius y  ^temporalium  honorum  sarcina"  modo  leoatus,  gratias  agit  Nauseae,^ 
luborum  et  opum  communionem  sibi  offerenti  et  Viennam  se  vocanti ;  se  plane  miserum 
et  Nauseae  amore  ac  sacro  suo  inunere  indignissimum  esse.  Libenter  se  Viennam 
renfurum,  cum  praefecti  id  permiserint.  Hormn  epistulas  mittit.  PostelU  librum  „De 
concordia"  laudat.  Hermannum  de  Weda  obstinatum  esse ,  Gropperum  praecipuum 
catholicorum  coloniensium  columen  et  sibi  familiarem.  Gropperi  catechismos  laudat 
et  ad  Nauseam  mittit.  Se  opera  Cijrilli  Alexandrini  et  Leonis  Magni  typis  ex- 
scribenda  curasse.     Leonis  editio  quam  difficilis  sit. 

PETRVS  KANISIVS  NOVIOMAGVS,  ETC. 

Beuerendiss.  patri  et  Domino  Friderico  Viennen.  Episcopo,  etc.  S. 

Gratia  Domini  nostri  lESV  CHRISTI  semper  assistat  C.  T.  et 
Viennen.  ecclesiam  conatibus  tuis  illustrare  pergat,  et  augere.  Quum 
his  diebus  ex  Geldrica  patria  Coloniam  redijssem,  ac  temporalium 
bonorum  illecebrosa  sarcina  me  non  sine  uoluptate  maxima  leuassem. 
commodum  sane  domi  literas  offendi  tuas,  hoc  est,  D.  Nausea  et  Epi- 
scopo  dignissimas.  At  illud  commodum  non  fuit,  eiuscemodi  scripta 
tot  mihi  mensibus  intercipi,  nec  ante  Maium  accipere,  quod  Nouember 
istic  augustissime  mihi  peperisset.  Igitur  serius  quam  uellem,  tuas 
literas  contemplari  licuit:  semel  autem  inspectae,  sic  mihi  pauerunt 
oculos  et  animum,  ut  hactenus  de  tanto  Patrono  et  Moecenate,  quem 
exhibent  amicissime ,  non  desinam  gratulari  mihi  laetissime.  Sed 
haud  modo  libet  expendere,  quid,  quale,  quantumque  sit,  inepti  ser- 
uuli  scriptum  ab  Episcopo ,  etiamsi  tu  is  non  esses ,  excipi  beneuole, 
exceptum  patienter  legi,  lectum  bene  [s/c]  consuli :  .sic  denique  uel  tuo 
ipsius  testimonio  responsoque  comprobari,  ut  longe  plus  impetrasse 
uidear,  quam  tenuitas  mea  .sperare  unquam  potuisset,  rogare  saltem 
non  sine  pudenda  praesumptionis  nota  debuisset.  Equidem  gratifi- 
candi  et  inseruiendi  amplitudini  tuae,  studium  meum  datis  literis  de- 
clarare  uohieram:  ratus  (quod  res  est)  mecum  praeclare  actuni  iri, 
niodo  in  Viennen.  Episcopi  quoque  noticiam  homuncionem  istum  in- 
sinuauissem,  et  ipsius  clientulorum  albo  adscribi  unus  promeruissem. 
Tu  contra,  (o  memorabilem  Episcopi  humanitatem)  non  te  socium  in- 
quis,  non  seruum,  non  cHentem,  non  mancipium,  sed  nostrorum  pro 
rep.  Christiana  studiorum  et  laborum  plane  collcgam  habituri  sumus, 
imo  et  nunc  habemus.     Taceo   interim,    quod   uiribus  et  rebus  et  fa- 


202  34.    Canisius  Friderico  Nauseae. 

cultatibus  tuis  per  quamlibet  occasioiiem  uti  et  abuti  me  iubeas, 
adeoque  bonorum  omnium  uelis  mutuam  inter  nos  esse  communionem. 
Xullum  autem  amantissimi  pectoris  argumentum  prodi  potuit  eui- 
dentius,  nullum  accipi  suauius,  atque  dum  ita  scribis:  Tu  noster  esto, 
in  aere  tuo  Nausea  est,  ac  erit  perpetuo :  Fac  tempore  quoque  primo 
nobiscum  compareas,  tuique  nobis  ita  conspiciendi  copiam  facias ,  uti 
dextram  dextrae  iungere  queamus,  ambabusque  ulnis  te  complecti 
ualeamus.  Agnoscis  haud  dubie  uerba  tua ,  uir  obseruandissime : 
quibus  lectis ,  mirum  ni  rubore  suffusus  exclamem ,  ut  qui  nihil  pro- 
meritus,  omnia  mihi  deberi,  et  maxima  proponi  tribuique  a  maximo 
uiro  persentiam.  Alius  fidenter  cristas  hic  erigat,  mirifice  sibi  placens, 
ac  blandiens  de  tantis  pollicitis.  Ego  uero,  qui  summorum  hominum 
ultronea  beneficentia  tantum  non  obruor,  hoc  etiam  ad  miseriarum 
mearum  cumulum  accedere  iudico,  quod  homo  futilis,  quem  oderint 
cuncti  iustissime,  sic  apud  multos  audiam  bene.  Quippe  si  uerum 
est ,  Conscientia  mille  testes  ^ :  quid  demum  in  me  tanta  liberali- 
tate  et  laude  tua  dignum  conspiciatur  ?  Ah,  dicam  ingenue,  tot 
animae  sordes  miser  circumueho:  neglecti  temporis  damna,  et  op- 
pugnatae  uirtutis  argumenta,  sic  mihi  uersantur  ob  oculos,  ut  bonorum 
fauorem  atque  munificentiam  experiri,  nec  aequum  milii  uideatur,  nec 
tutum ,  honestumque.  Pro  suo  quidem  merito  iuuandi  sunt  pij ,  ac 
pie  studiosi.  At  uide  obsecro,  nisi  forte  perfectionem  meditaris  Euan- 
gelicam^,  an  prudenter  satis  in  mei  similes  beneficia  tua  conferas. 
Eos  loquor,  qui  pietatem  multa  cognitione,  non  aflfectus  puritate: 
scientia  et  disserendi  copia,  non  sanctimonia  et  uiuendi  simplicitate 
metiuntur.  Haec  scilicet  mea  pietas  est,  patri  Deo  opt.  max.  fidem 
non  seruare,  ut  filij  solent  adulterini:  non  suum  cuique  fratrum  ius 
tribuere,  quod  inhumanitatis  inmiane  crimen  est:  agnitam  iusticiae 
uiam  non  persequi,  quod  B.  Petrus  par  facit  infidelitati  ^.  Caeterum 
ignaui  quoque  mihtes,  quietis  amantes,  haud  grauatim  deponunt  sar- 
cinas.  Tametsi  quid  referre  possit,  amicos  etiam  fures  temporis  de- 
serere,  ac  interim  a  Dei  amicitia  et  gratia  excidere  ?  Non  repudiatae 
opes    Cratem   Thebanum,   Diogenem   et   Cynicos   fecere   Christianos  *, 

'  ,Ea  quoque,  quae  vulgo  recepta  sunt,  boc  ipso,  quod  incertura  auctorem 
habent,  velut  omnium  fiunt:  quale  est  Ulii  ainici,  ibi  opes  et  ConKcientia  mille  testes" : 
M.  Fah.  Quintilianus,  De  institutione  oratoria  1.  o,  c.   11. 

2  Nisi  rebus  omnibus  venditis  et  in  pauperes  distributis  atque  episcopatu  ab- 
dicato  religiosum  ordinem  ingredi  statuas.  *  2  Petr.  2,  20 — 22. 

*  „Crates  ille  Thebanus,  proiecto  in  mari  non  parvo  auri  pondere,  ,Abite',  inquit, 
,pessum  malae  cupiditates :  ego  vos  mergam ,  ne  ipse  mergar  a  vobis'  *  :  S.  Hiero- 
nymus,  Adversus  lovinianum  1.  2,  n.  9.  Cf.  eiusdem  Epist.  LVIII.  [ad  Paulin.]  n.  2. 
(Opera  ed.  VaUarsius.  Ed.  2,  tora.  II,  P.  1  [Venetiis  1767],  p.  338;  tom.  I,  P.  1 
[Venetiis  1766],  p.  319.  Mifjne ,  PP.  LL.  XXIII,  298;  XXII,  580).  Idera  Hiero- 
nijmus  in  verba  domini  „Amen  dico  vobis,  quod  vos,  qui  secuti  estis  me,  in  regene- 
ratione"  etc:  „Non  dixit,  qui  reliquistis  omnia,  hoc  enim  et  Crates  fecit  Philosophus, 
tt  multi  alii  divitias  contemserunt ;    sed    qui   sequuti    estis   me:    quod  proprie  Apo- 


20.  lunii  1546.  208 

Quod  autem  sacra.s  literas  proiiteor,  et  munere  concionandi  fungor, 
nihilo  sit  in  me  laudabilius,  quam  aes  inani  strepitu  discindens  aerem, 
aut  cymbalum  inutili  tinnitu  aures  feriens  ^.  Nimium  enim  a  me  procul 
est  illud  eulogium,  proli  pudor,  quod  in  bonum  duntaxat  competit 
Ecclesiasten :  1 1 1  e ,  inquit ,  erat  lucerna  ardens  et  lucens^. 
Atque  adeo  nisi  uiuus  et  igneus  carbo  ex  altari  sumptus,  contactu 
me  suo  purget,  tantum  abest  ut  magnifica  Dei  mysteria  digne  lo- 
quar*^,  ut  etiam ,  quia  peccator  enarro  iusticias  Domini^, 
periculum  sit  repulsae  a  sacerdotio,  si  vere  comminatus  est  per  Pro- 
phetam  Deus^.  Haec  ut  saepius  non  sine  animi  concussione  animad- 
uerto,  sic  nunc,  praeter  decorum  licet,  ad  sapientiam  tuam  intrepide 
perscribo,  tum  ut  sanctis  precibus  tuis  caussam  meam  apud  Christum 
tueare,  tum  ut  horrore  quodam  affectum  sentias  Kanisium  tuum,  ex 
officiorum  quae  promittis  humanissima  commemoratione.  Pro  medio- 
cribus  beneficijs  agendae  sunt  gratiae:  hoc  longe  maius  est,  quam  ut 
conueniat  ullis  uerbis  aut  scriptis  gratias  agere.  Christum  Dominum 
nostrum  sedulo  precabor,  (nihil  enim  digne  possum  unquam  rependere) 
ut  sicut  gratuita  benignitate  iam  tua  me  pietas  prosequitur,  ita  quae 
uel  hanc  Viennen.  ecclesiam  decent,  uel  tuam  celsitudinem  Deo  com- 
mendant,  ea  semper  duce  Spiritu  sancto  facile  et  ubertim  assequare. 
Sed  utinam  ea  detur  mihi  foelicitas,  et  adsit  Christo  fauente  oppor- 
tunitas,  quae  nulla  se  mihi  nunc  aperit,  ut  secundum  uoluntatem  tuam, 
et  praeter  meritum  meum,  dexteras  ambo  iungamus.  Quam  liberet, 
si  quoquo  modo  liceret,  auscultare  sanctis  tuis  monitis,  mihi  quidem 
tyroni  et  paruulo  in  Christo*^  cumprimis  ut  opinor  necessarijs.  Quam 
uolupe,  talis  Episcopi  conspectu  frui,  consilijs  uti,  et  si  dicere  licet, 
illo  familiari  conuictu  indies  recreari?  Facile  tua  perspicit  sagacitas, 
nec  sine  amicorum  istorum  graui  offensione ,  nec  sine  superiorum 
meorum  permissione  mutari  sedes  a  me  posse:  praesertim  quum  ad 
Timotheum  epistolam  alteram  meis  auditoribus  enarrandam "' ,  et 
lectionem  in  Matthaei  Euangelio  perficiendam^  bona  fide  susceperim. 
Quod  si  tamen  perpetuo  mihi  uenerandus  ille  pater  D.  Bobadilla ,   si 


stolorum  est  atque  credentium"  (Commentarius  in  Evangelium  Matthaei  1.  3,  c.  19 ; 
Opera  ed.  VuUarsius.  Ed.  2,  tom.  VII,  P.  1  [Venetiis  1769],  p.  150—151.  Mi(/tie, 
PP.  LL.  XXVI,  138—139).  ^  Cf.  1  Cor.  13,  1. 

^  Ita  Christus  dominus  de  loanne  Baptista  (lo.  5,  35). 

*  Isaias:  ^VoIavit  ad  me",  inquit,  „imus  de  Seraphim,  et  in  manu  eius  cal- 
culus,  quem  forcipe  tulerat  de  altari.  Et  tetigit  os  meum"  (Is.  6,  6.  7).  Etiamnunc 
sacerdotes  et  diaconi,  antequam  in  missae  sacrificio  evangelium  legant  vel  cantent, 
hanc  orationem  recitant:  „Munda  cor  meum  ac  labia  mea ,  omnipotens  Deus,  qui 
labia  Isaiae  prophetae  calculo  mundasti  ignito"  etc.  {Missah  romanum,  in  ^Ordiue 
Missae"). 

^  Ps.  49,  16.  ^  Cf.  Mal.  6,  1—14.  «  1  Cor.  3,  1. 

"^  Canisius  id  praestabat  in  „schoIis  theologorum*  universitatis  coloniensis; 
cf.  supra  p.  160.  160^. 

*  In  gymnasio  montano  eiusdem  urbis;  cf.  supra  p.  112.  160. 


204  ^4.    Canisius  Friderico  Nauseae. 

praepositus  nostrae  societatis,  qui  Komae  est,  D.  Ignatius,  liinc  me 
curet  amandari,  et  ad  Celsitudinem  tuam  me  destinatum  uelit,  en 
ilico  sedes  moueo ,  Yiennam  contendo ,  me  totum  Reuerendissimae 
D.  V.  suppliciter  dedicaturus.  Quod  autem  ad  superiores,  siue  patres 
attinet ,  quorum  instituta  profectumque  in  Dei  uinea  scire  poposcisti, 
utinam  breui  quicquid  huc  pertinet,  expediri  a  me  posset.  Caeterum 
et  iudicio  tuo  gratius,  et  modestiae  meae  conuenientius  fore  putabam, 
ut  communicatis  eorumdem  literis,  quas  hisce  coniunxi,  quid  omnino 
meditarentur,  ipsis  etiam  testibus  inteUigeres.  Postellum  opinor  iam- 
dudum  nosti ,  mathematum  apud  Parisinos  Kegium  professorem ,  ut 
suis  ipse  literis  ostendit^  Extat  huius  autoris  illud  admirandum  ac 
plane  diuinum  opus,  De  totius  Christiani  orbis  concordia^,  sed  quod 
impurissimis  quidam  scholijs  foede  additis  contaminarunt  ^.  Hic  de 
nostro  Archiepiscopo*  fuerat  adijciendum,  si  non  obstinatum  senis 
animum  tacere  praestaret,  quam  uerbis  inuidiosis  exaggerare.  Sic  et 
senum  prudentes  olim  animos  protinus  haeresis  dementare,  et  ad 
omneni  pietatis  contemptum  adducere  potest.  Vnus  pene  D.  Grop- 
perus "''  caussam  Religionis  suis  ipse  humeris  fortiter  sustentat,  meque 
suorum  consiliorum  testem  familiariter  adhibet,  ut  patrem  eum  dili- 
gere,  D.  reuereri,  et  patrono  semper  gratiticari  debeam.  lubet  etiam- 
num  C.  T.  officiosissime  salutari,  suoque  nomine  quiduis  promitti, 
sicubi  pro  Viennen.  ecclesia  et  Reuerendissimo  D.  Nausea  recte  quic- 
quam  efficere  queat.  Vtilissimam  certe  nauauit  operam  in  ijs  libellis, 
quos  hic  ab  eo  coniunctos  accipies,  et  ad  pie  instituendam  iuuentutem 


^  De  hoc  Guilielmo  Postello  bareiitonio  vide  supra  p.  192. 

-  „De  orbis  terrae  concordia  libri  IV  erud.  multijuga  ac  pietate  referti,  quibus 
nihil  hoc  tam  perturbato  rerum  statu  vel  utilius  A^el  accommodatius  in  publicum  ed. 
quivis  aequus  lector  judicabit."  Sine  loco  et  tempore.  [Basileae,  apud  Oporinum, 
anno  1544]  2°,  pp.  466.  Hoc  Postelli  opus  tam  malum  non  est,  quam  cetera,  quae 
edidit.  ^Cet  ouvrage,  ^crit  dans  un  style  vraiment  hieroglyphique ,  est  le  seul, 
dans  lequel  on  ne  rencontre  pas  les  absiirdites  et  folies  ordinaires  de  son  auteur"  : 
/.  G.  TJi.  Graesse,  Tresor  de  livres  rares  et  precieux  V  (Dresde  1864),  423.  Vide 
vero  adnotationem  proximam. 

^  In  catalogo  librorum  prohibitorum  ^Lovaniensi"  ^a  professoribus  lovanien- 
sibus  annis  1546,  1550,  1558  edito)  prohibentur  etiam  ,.Annotationes  incerti  authoris 
in  Guil.  Postellum  de  orbis  terrae  concordia''.  Paulus  IV.  Postelli  opera  in  ^.Indice" 
proscripsit,  quera  anno  1559  evulgavit,  atque  etiam  in  ^lndice"  concilii  tridentini, 
a  Pio  IV.  anno  1564  edito,  Postellus  collocatus  est  in  „prima  classe".  quae  eorum 
erat,  ,qui  aut  haeretici,  aut  nota  haeresis  suspecti  fuerunt",  quorum  „scripta,  non 
edita  solum,  sed  edenda  etiam"  fideles  legere  vetantur.  PosteUus  postea  in  fide  ac 
pace  ecclesiae  mortuus  esse  fertur  (Cartas  de  San  Ignacio  I,  221.  Beusch ,  Der 
Index  I,  121.  122.   Prat,  Maldonat  p.  547—548). 

*  Hermannum  de  Weda  dicit. 

^  loanni  Groepper  sive  Gropper  (f  1559),  susatensi,  qui  Coloniae  scholasticus 
ecclesiae  S.  Gereonis  et  canonicus  ecclesiae  metropolitanae,  Bonnae  praepositus  eccle- 
siae  collegialis  fuit,  Paulus  IV.  ob  praeclara  merita  anno  1555  cardinalatum  obtulit. 
Gropperus  in  libris  quidem  suis  falsam  de  iustitia  christiana  doctrinam  proposuerat ; 
sed  concilio  tridentino  eam  proscribenti  omnino  se  subiecerat. 


20.  Iiinii  1546.  205 

pijssime  dexterrimeque  conscriptos  ^.  Prodijt  postremis  etiam  in  nun- 
dinis^  Alexandrinus  Arcliiepiscopus  ille  Diuus  Cyrillus,  nostro  studio 
sic  auctus  et  recognitus,  ut  nunquam  antea^.  Sed*  Coloniensis  editio 
uincit  (nostro  quidem  iudicio)  Heruagianam  operam:  licet  utraque 
editio  laude  sua  non  sit  indigna*.  Proxime  dabimus  magnum  illum 
Leonem,  qui  sententiarum  grauitate,  et  sermonis  puritate,  ac  animi 
pietate  nulli  ueterum  Theologorum  cedit^.  In  quo  sane  restituendo 
Herculei  labores  deuorandi  sunt:  adeo  corrupta,  mutila  et  lacera  di- 
gnissimi  Pontificis  monumenta,  quae  nunc  passim  extant,  et  uix  apud 
paucos  extant,  hactenus  asseruantur.  Sed  quo  calamus  procurrit 
intemperans  ?  Primum  loquacitati  ac  intempestiuae  prolixitati,  nec 
non  prolixae  balbutiei  meae  danda  est  uenia.  Tot  laboribus  et  curis 
premor,  ut  ad  scribendum  haud  satis  otij  et  quietis  inueniam.  Dein 
abunde  officio  meo  respondisse  uidebor,  modo  (quod  unice  cupio)  me 
tuis  indignum  beneficijs  habeas,  quum  ne  minima  quidem  ex  parte 
tuae  de  me  conceptae  expectationi  satisfacere  possim.  Aut  si  im- 
merentem  liberalitate  tua  prosequi  Kanisium  uoles ,  me  iam  omni 
fidelitate  et  obseruantia,  Viennae,  si  liceat,  ea  omnia  facturum  dixi, 
quae  tua  clienti  mihi  imperabit  autoritas.  Vale  in  Christo,  Keueren- 
dissime  pater.     Coloniae,  XX  lunij.   1546. 

Litteras  modo  positas  P.  Nicolaus  BobadiUa  S.  J.  significavit ,  cum  10.  lulii 
1546  Ratisbona  ad  Nauseam  scriberet:  ^Magister  noster  Kannisius,  mittit  modo 
literas  tibi.  Kst  ille  certe  iuuenis  optimae  spei,  legit,  concionatur  Coloniae,  et 
laborat  uti  bonus  lesu  Christi  miles."  "^ 

"  Sic;  fortasse  corriffendiDu :  (^uae. 


'  Gropper  anno  1537  Coloniae  decreta  concilii  provincialis  anno  1536  Coloniae 
habiti  una  cum  suo  ,Encheridio  Christianae  institutionis"  vulgavit.  Coloniae  quoque 
in  lucem  emisit  anno  1538  suam  „Institiitionem  compendiariara  doctrinae  christianae, 
in  concilio  provinciali  pollicitam"  et  anno  1546  sua  ^Capita  institutionis  ad  pietatem 
ex  sacris  scripturis  et  orthodoxa  catholicae  eccl.  doctrina  et  traditione  excerpta  in 
usum  pueritiae  apud  divum  Gereonem",  atque  eodem  anno  ^Libellum  piarum  precum 
ad  usum  puericiae  apud  D.  C4ereonem''  {Chrisf.  Moufancj ,  Katholische  Katechismen 
des  sechzehnten  .lahrhunderts  in  deutscher  Sprache  [Mainz  1881]  p.  243-.  P.  Bahl- 
inann,  Deutschlands  katholische  Katechismen  bis  zum  Ende  des  sechzehnten  Jahr- 
hunderts  [Miinster  1894]  p.  42—43).  Clemens  VIII.  prohibuit  ^Enchiridion  doctrinae 
Christianae  concilij  Coloniensis,  .  .  .  nisi  expurgetur"'  (Index  librorum  prohibitorum 
[Coloniae  1610]  p.'  64). 

-  In  lilu-orum  nundinis,  quae  Francofurti  ad  Moenum  ante  festum  paschale  (id 
eo  anno  d.  25.  Aprilis  agebatur)  habebantur. 

^  Vide  supra  p.  176—188. 

*  Anno  1546  opera  Cyrilli  Alexandrini ,  (juattuor  voluminibns  comprehensa, 
in  lucem  prodierunt  Basileae  ex  officina  loannis  Herwagen ,  qui  postea  (aut  eius 
tilius,  eiusdem  nominis,  aut  uterque)  in  „prima  classe''  indicis  tridentini  collo- 
catus  est. 

■'  Vide  infra,  epistulam  a  Canisio  ad  loannem  Nopolium  10.  Septembris  1546 
datam. 

"  Epistolae  ad  Nauseam  (Basiloae  1550)  p.  395. 


20G  35.    Claudius  laius  Canisio.   Mense  lunio  vel  lulio  1546. 

35. 
P.  CliAUDIUS  lAIUS  S.  J., 

Ottonis  cardinalis  augustani  in  concilio  tridentino  procurator, 

CANISIO. 

Tridento  mense  lunio  vel  lulio  1546. 

Ex  cod.  monac.  ,Keller,  Can.  1",  f.  9. 

Alterum  apographum  est  in  cod.  ,Scripta  B.  P.  Canisii,  X.  Y.  a.  11"  p.  9 — 10; 
tertium  in  cod.  monac.   ^Keller,  Can.  2",  f.  A'^ — 5'^. 

Eiusdem  epistulae  sumniaria  breviora  ponuntur  a  Radero,  Can.  p.  33 — 34,  et 
a  Sacchlno,  Can.  p.  37—38. 

Canisio  de  sacerdotio  accepio  (jratulatur  eumque  monet,  >ie  se  ita  dicendi  scri- 
bendique  labore  opprimi  patiatur ,  ut  precandi  otinm  desit.  Sancti  Thomae  Aqui- 
natis  eum  in  hac  re  oportere  seqiii  exemplum. 

Qnia  maioribus  in  dies  laiidihns  Canisii  dodrina  ef  concionandi 
ris  celehrabatur,  P.  Claudins  Le  lay  timere  coepit,  ne  qnid  superhiae  in 
eas  se  laudes  insinuaret,  neve  Canisius  —  verba,  quae  sequuntur, 
P.  lacobi  Keller  sunt  —  „doctior,  non  melior  euaderet.  .  .  Jaius  itaque 
ut  maturata  medicina ,  malum  anteuerteret,  epistolam  ad  Canisium  ex- 
pediuit,  ac  temperato  studio  gloriam  DEI  scopuni  fixit ,  ad  quem  sane 
Canisius  colUneasset,  nisi  iam  tetigisset.  Atque  utinam  litterae  extarent 
ipsae:  nunc  quaedam  alienis  asseruata  cJiartis  promere  cogimur ,  in- 
offenso  tamen  sensu.  Varietas  uerhis  est.  Affecit  me  haud  mediocriter 
nuntius  m.i  Petre,  qui  te  lyrimis  operatum  sacris  attulit,  cui  utinam  et 
mihi  cominus  assistere  licuisset,  ac  diuiniore  sensu  imhui,  quo  te  per- 
fusum  esse  nullus  amhigo.  Quis  enim  coelestia  haec  inter  arcana, 
quibus  inuitatu  humano  ipse  Dominus  interest,  et  tot  dona  coelitus  dis- 
pensat,  inanis  sit  gaudij?  magna  est  dignatio  Christi,  seu  uenire,  cum 
uocas,  quod  uelit;  seu  uocare,  ut  ueniat,  quod  possis.  Tute  autem  sic'' 
te  Numinis  fauore  dignum  exhihe,  ac  cogita ,  sublimiori  loco  iam  ^wsi- 
tum,  non  addecere  te  humilibus  adaequari :  si  dscendisti,  ut  descenderes, 
non  ascendisti^.  Atque  huius  e.go  te  eo"  magis  conmionefacio,  quod  ui- 
deam  te  agere  oculis  aperta,  ac  uulgo  honora ,  haud  semper  secura. 
Periculo  uicinus  nauigat,  qui  ad  auram  leniter  flantis  applausus  lembum 
ngit,  ferturque  ipso  blandimento  longius,  ac  portum  deserit,  deserendus 
ab  ipso.  In  te  igitur  mi  Petre  descende,  ac  cum  altissima  penetrasti 
sensa,  demisissime  senti.  Nec  libris  perpetim  haerescere  proharim,  aut 
alijs  nimium  distineri  negotijs.  Yt  enim  in^  corpore  anima  lahorum 
contentione  intercipitur,  ita  spiritus,  igtiisue  a  DEO  illatus  occupationum 
turhulentia  pedetentim  oppressus,  demum  extinguitur.    Quare  cessare  fe 


hic  cod.  „Scripta"-. 

Haec  ultima  sex  verba  in  cod.  monac.  „Keller,  Can.  2  "  desunt. 

Deest  in  „Keller,  Can.  2"'.  ^  Deest  in  cod.  „Scripta". 


86.    Canisius  Adriano  Adriani.   2.  Augusti  1546.  207 

aliquando  peruelim,  et  non  ad  concionem  tantum ,  sed  etiam  ad  te  di- 
cere ;  imo  dicentem  in  te  Deum  per  reclnsa  silentia  audire:  non  enini 
Ule  semper  plus  proficit,  qui  semper  in  libris  desudat.  Precum  ns- 
siduus,  discit  saepe,  cum  non  discit.  Exemplo  adsumere^  potes  lumen 
illud  Ecclesiae  Doctorem  Aquinatem,  qui  potiorem  ^nagisfrum  non  habuit, 
quam,  docentem  de  cruce  Christum.  Itaque  seu  dicenduni,  seu  commen- 
tandum  erat ,  ab  hoc  consilium  expetijt ,  et  inuenit.  Imitare  mi  Pefre, 
et  cogita,  tum  demum  docturum  te  opfima,  cum  fueris." 

laium  in  hac  epistula  Canisio  de  sacerdotio  accepto  gratulari  et  Kellerus  et 
Raderus  affirmant.  Ex  qua  re  intellegitur  Raderum  falso  dicere  Vormatiae  epi- 
stulam  hanc  scriptam  esse.  Nam  laius  Vormatia  profectus  est  anno  1545,  et  anno 
1546  Tridenti  degebat;    Canisius  autem  13.  lunii  1546  primum  Deo  sacrum  ohtulit. 

36. 

CANISIUS 

ADRIAXO  ADRIAXI  S.  J., 

in  academia  lovaniensi  studiorum  causa  versanti'. 
Colonia  2.  Augusti  1546. 

Ex  apographo,  ineunte  anno  1886  Romae  descripto  ex  autographo ,  quod  tunc 
erat  in  bibliotheca  L.  comitis  de  Paar,  imperatoris  Austriae  apud  sedem  aposto- 
licam  legati.  Inscriptio  deest ;  sed  altera  manu  antiqua  extremae  epistulae  ad- 
scriptum  est :  ^Lovanium.  nescio  cui." 

De  P.  Cornelio  Vishavaeo.  Fatetur  se ,  in  ceterorum  sahifem  immodico  studio 
incumhentem ,  suam  neglexisse.  Non  tam  ad  mulieres  sermones  sacros  esse  hahendos 
quam  ad  adulescentes,  hosque  inducendos  ad  corpus  Christi  singulis  hehdomadihus  per- 
cipiendmn.  Adriannm,  sacrae  communionis  frequentiam  vituperantem,  refellit.  Quaenam 
animi  dispositio  ad  eucharistiam  saepius  percipiendam  sufficiat.  Saluherrimos  sacrae 
communionis  effectus  recenset. 

Ihesus 
Chariss.  Domine  et  frater  praecipue 
Gratia  domini  nostri  JESU  CHRJSTI  semper  tecum.  Nisi  urgeret 
tabellarii  festinantia,  responderem  literis  tuis  fusius,  quas  huc  misisti 
non  ad  me  sed  fratrem  D.  Leonardum.  Graudeo  pecuniam  istuc  per- 
latam  esse  fideliter,  miror  autem  ac  doleo  D.  Cornelium^  ita  diu  abesse 
a  fructu  et  messe  sibi  Lovanii  praeparata.  Solicite  iUum  purgasti 
ratione  studiorum,  nec  dubito  quin  operando  plus  Christo  lucrifaciat. 
quam  vel  contemplando  vel  disputando  nunc  plerique  faciant.  Sed 
ego  in  meis  literis  aiio  recte  spectabam.  Aperis  tuorum  quoque  stu- 
diorum  rationem ,  ita  ut  dicas  te  sapientiae  studere  potius  quam 
scientiae.     Disputationes   non  negligis,    veteres  Theologos  cum  scrip- 


gumere  cod.  „Scripta". 


De  hoc  vide  supra  p.   140.  -  P.  Cornelium  Vishavaeum. 


2()8  36.    Canisius  Adriano  Adriani. 

turis  diligenter  componis,  virgines  ac  viduas  instituis,  multa  cum  doctis 
viris  conferre  pergis,  et  reliquis,  te  Baccalaureis  familiariter  adiungis. 
Hoc  tuum  studium  non  damno  mi  frater,  neque  sic  probo  ut  mihi 
sequendum  plane  putem.  Versatus  sum  et  ego  (Christo  gratia)  in 
publica  hominum  corona,  sive  docendo  sive  concionando  sive  argu- 
mentando,  sive  declamando,  sive  exhortando.  Sod  ah,  quam  malo 
cessit,  quod  non  male  instituebatur.  Aliis  hxborans  ipse  consumebar, 
ut  candelae  solent ;  ahis  multa  praescribendo  et  iniungendo,  mei  curam 
si  non  abieci,  certe  neglexi.  Jntellectus  curiositati  assuescebat,  sensus 
facilius  defluebant  tam  multis  intenti  et  immersi.  Animus  ferocior  et 
arrogantior  iieri  debuit ,  qui  pulchrum  ducebat ,  audacter  omnibus 
timorem  Domini  incutere.  Nunc  (o  singularem  Dei  misericordiam) 
ablatae  mihi  concionandi  praelegendique  occasiones  ^  docent  satis, 
quid  in  me,  dum  aliis  immature  intendo,  neglectum  sit,  quam  longe 
a  simplicitate  parvulorum  Christi^  deviatum  sit,  et  quanta  mentis 
immobiHtas,  puritas  ac  sanctitas  desyderanda  sit,  priusquam  Societatis 
nostrae  vel  membrum  infimum  aestimari  queam.  Probo  tamen  studia 
tua,  sed  sic  ut  lucrandis  potius  iuvenibus  intendas,  quam  Theologis 
magnisque  viris  tibi  demerendis.  Habes  scio  Reuerendum  D.  Corne- 
lium  qui  rectius  ista  discusserit  et  diligentius  iamdiu  probarit.  Ego 
fervorem  animi  tui  sic  temperatum  velim,  ut  quod  non  gravatim  vir- 
ginibus  viduisque  concionari ""  te  scribis ,  idem  bonis  adolescentibus  et 
saepius  et  gravius  et  maiori  quaesito  spiritu  subinde  proponas.  Esto, 
non  est  animus  multos  ad  Societatem  solicitandi,  (qualem  animum  in  me 
cupio  ardentissimum)  saltem  huc  spectent  egressus  tui  et  colloquia,  ut 
in  multis  studiosis  nascatur  felix  peccatorum  pudor  et  dolor,  accedat 
hebdomatim  [sir^  peccatorum  quoque  confessio,  frequens  commendetur 
communio  '^,  sitis  audiendi  sancta  inerescat,  synceritas  studia  dirigendi 
vigeat,  paupertas  placeat,  mundus  et  caro  vileat  [sic],  crux  et  iugum 
Christi  sapiat.  Quid  multis?  Quasi  tu  minus  atque  ego  ista  noris. 
Verum  displicet  tibi  passim  introductus  frequentius  communicantium 
usus.  Proponis  enim  pericula  hinc  emergentia,  citas  Basilium  de 
baptismate*.     Sed   nobis   de   iuvenibus   est  mentio,   qui   si  praecipue 


"  conari  autogr. 


'  Ablatas  dixeris  per  epistulam  6.  lunii  1546  a  S.  Tgnatio  Coloniam  missam, 
in  qua  Ignatius  facultates  sacras  revocavit,  quae  Sociis  antea  concessae  erant.  Vide 
supra  p.  195.  2  (jf   Matth.  11,  25;   18,  14.    Marc.  10,  15. 

^  .S'.  Iffnafiiis  inter  regulas,  quae  servandae  sint  .ad  sentiendum  vere,  sicut 
debemus,  in  ecclesia  militante",  hanc  proposuit :  „Laudare  [commendarej  confessionem 
[quae  fitj  sacerdoti,  et  susceptionem  sanctissimi  sacramenti  semel  in  anno.  et  multo 
magis  quovis  mense,  et  multo  melius  octavo  quoque  die,  cum  conditionibus  requi- 
sitis  ac  debitis"  (Liber  exercitiorum :  Regulae ,  ut  cum  ecclesia  sentiamus  n.  2  [ox 
versione  R.  P.  lo.  RoothaanJ.     Similia  dicit  in  eodem  libro,  ^adnotatione"   18). 

*  Adrianus  ex  libro  secundo  „Ihfn  /J«~«V«'^^s"  quaestioncm  tertiam  attulisse 
videtur,  quae  est:  „/:,7  uxi>'h>fji'  iari  //.5;  xai^^apzw^^-d  tiw.  u-<)  -a-^-:i>i  ;i.n/.-)<Tnn',  aair/S,q, 


2.  AugListi  1546.  209 

studiis  liabent  servire,  Christo  non  ineommode  servient  saepius  con- 
fitendo  et  communicando.  Nam  quaeso  te  per  Dominum  Jesum, 
ubi  certior  infirmis  praesto  est  medicina?  ubi  maius  calcar  adiicitur 
ad  pie  vivendum  ?  Ubi  studia  rectius  instituuntur  et  florent  pul- 
chrius  ?  Ubi  pigri  et  tepidi  facilius  accenduntur  ?  Ubi  etiam  saecu- 
lares  in  Dei  timore  et  obedientia  commodius  retinentur  ?  ubi  coniuges 
denique  ad  carnis  vincendam  libidinem  efficacius  adducuntur,  praeter- 
quam  ubi  sanctiss.  ille  communicandi  usus  quam  minime  negligitur. 
Sed  accedunt,  inquies,  non  probato  satis  homine  interiore,  Quid  nobis 
et  rei  sanctae  officiat  abutentium  perversitas?  Verum  vide,  obsecro, 
ne  nimium  requiras  a  fratre  qui  paulatim  liuius  divini  pabuli  sump- 
tione  et  sedula  instructione  ad  perfectiora  quaedam  adducendus  est. 
Augustinus  pronuntiat  decere  quemvis  Christianum,  omni  dominico 
die  ad  synaxim  accedere^:  id  quod  multis  annorum  centenariis  usur- 
patum  in  ecclesia  fuit.  Sed  satis  fuerit  ad  dignam  sacramenti  huius 
sumptionem,  ut  sim  brevior,  voluntatem  a  malo  avertisse,  et  in  Christi 
virtute  ad  boni  propositum  convertisse.  Quid  enim  respondeas  si  sic 
quaeram:  praestatne  a  communione  abstinere  humilitatis  gratia  an 
non  abstinere  ex  pia  erga  Deum  confidentia?  Quisquis  communicat 
corpori  et  sanguini  dominico,  lumine  novo  templum  cordis  illustrat, 
bene  operandi  virtutem  confirmat,  adversus  quaevis  mala  se  obfirmat, 
in  dilectione  syncera  se  solidat,  peccatorum  reliquias  enervat  aufert- 
que^.  Sed  quo  mihi  calamus  procurrit?  Parce  loquacitati  et  argue 
insipientiam  meam:  juvenis  de  quo  scribis  Adrianus  statim  huc  veniat^ 
per  nos  in  Carthusiam  facile  pervenerit^.  Bene  vale  et  ora  pro  me 
misero,  qui  quo  plus  eifutio,  ipinus  boni  contineo.  Raptissime  2  Au- 
gusti  1546  Colo